सहस्रपत्रकमलं गोकुलाख्यं महत् पदम् । तत्कर्णिकारं तद्धाम तदनन्तांशसम्भवम् ॥ कर्णिकारं महद् यन्त्रं षट्कोणं वज्रकीलकम् । षडङ्गषट्पदीस्थानं प्रकृत्या पुरुषेण च ॥ प्रेमानन्दमहानन्दरसेनावस्थितं हि यत् ज्योतीरूपेण मनुना कामबीजेन सङ्गतम् ॥ तत्किञ्जल्कं तदंशानां तत्पत्राणि श्रियाम् अपि ॥ चतुरस्रं तत्परितः श्वेतद्वीपाख्यम् अद्भुतम् चतुरस्रं चतुर्मूर्तेश् चतुर्धाम चतुष्कृतम् ॥ चतुर्भिः पुरुषार्थैश् च चतुर्भिर् हेतुभिर् वृतम् शूलैर् दशभिर् आनद्धम् ऊर्ध्वाधो दिग्विदिक्ष्व् अपि ॥ अष्टभिर् निधिभिर् जुष्टम् अष्टभिः सिद्धिभिस् तथा मनुरूपैश् च दशभिर् दिक्पालैः परितो वृतम् ॥ श्यामैर् गौरैश् च रक्तैश् च शुक्लैश् च पार्षदर्षभैः शोभितं शक्तिभिस् ताभिर् अद्भुताभिः समन्ततः ॥ इति । तथाग्रे ब्रह्मस्तवे—चिन्तामणिप्रकरसद्मसु कल्पवृक्षलक्षावृतेषु सुरभिर् अभिपालयन्तम् इत्य् उपक्रम्य, गोलोक नाम्नि निज धाम्नि तले च तस्य देवि महेश हरि धामसु तेषु तेषु । ते ते प्रभाव निचया विहिताश् च येन गोविन्दम् आदि पुरुषं तम् अहं भजामि ॥ इति व्याख्याम् आह—सहस्राणि पत्राणि यत्र तत् कमलं चिन्तामणिमयं पद्मं तद्रूपम् । तच् च महत् सर्वोत्कृष्टं पदं महतो महाभगवतो वा पदं श्रीमहावैकुण्ठम् इत्य् अर्थः । तत् तु नानाप्रकारम् इत्य् आशङ्क्य प्रकारविशेषत्वेण निश्चिनोति—गोकुलाख्यम् इति । गोकुलम् इत्य् आख्या प्रसिद्धिर् यस्य, तत् गोगोपालसरूपम् इत्य् अर्थः । रूढिर् योगम् अपहरति इति न्यायेन तस्यैव प्रतीतेः । तत एतद् अनुगुणत्वेनैवोत्तरग्रन्थोऽपि व्याख्येयः । तस्य श्रीकृष्णस्य धाम नन्दयशोदादिभिः सह वासयोग्यं महान्तःपुरम् । तस्य स्वरूपम् आह—तद् इति । अनन्तस्य श्रीबलदेवस्यांशात् । सम्भवो न् इत्याविर्भावो यस्य तत् । तथा तन्त्रेणैतद् अपि बोध्यते । अनन्तोऽंशो यस्य तस्य श्रीबलदेवस्यापि सम्भवो निवासो यत्र तद् इति । सर्वमन्त्रगणसेवितस्य श्रीमदष्टादशाक्षरमहामन्त्रराजस्य बहुपीठस्य मुख्यं पीठम् इत्य् आह—कर्णिकारम् इति द्वयेन । महद् यन्त्रम् इति । यत्प्रतिकृतिर् एव सर्वत्र यन्त्रत्वेन पूजार्थं लिख्यते इत्य् अर्थः । यन्त्रत्वम् एव दर्शयति—षट्कोणा अभ्यन्तरे यस्य, तद् वज्रकीलकं कर्णिकारे बीजरूपहीरककीलकशोभितम् । षट्कोणत्वे प्रयोजनम् आह—षट् अङ्गानि यस्याः सा, या षट्पदी श्रीमदष्टादशाक्षरी, तस्याः स्थानं। प्रकृतिर् मन्त्रस्य स्वरूपं स्वयम् एव श्रीकृष्णः, कारणस्वरूपत्वात् । पुरुषश् च स एव, तदधिष्ठातृदेवतारूपः । ताभ्याम् अवस्थितम् अधिष्ठितम् । ऋष्यादिस्मरणे हि तथा प्रसिद्धम् । किं च, द्वयोर् अपि विशेषणं—प्रेमेति । प्रेमरूपा ये आनन्दा महानन्दरसास् तत्परिपाकभेदाः, तदात्मकेन । तथा ज्योतीरूपेण स्वप्रकाशेन मनुना मन्त्ररूपेण च । कामबीजेनअवस्थितम् इति मूलमन्त्रान्तर्गतत्वेऽपि पृथगुक्तिः कुत्रचिद् स्वातन्त्र्येणापेक्षया।
sahasra-patra-kamalaṁ gokulākhyaṁ mahat padam | tat-karṇikāraṁ tad-dhāma tad-anantāṁśa-sambhavam || karṇikāraṁ mahad yantraṁ ṣaṭ-koṇaṁ vajra-kīlakam | ṣaḍ-aṅga-ṣaṭ-padī-sthānaṁ prakṛtyā puruṣeṇa ca || premānanda-mahānanda-rasenāvasthitaṁ hi yat jyotī-rūpeṇa manunā kāma-bījena saṅgatam || tat-kiñjalkaṁ tad-aṁśānāṁ tat-patrāṇi śriyām api || catur-asraṁ tat-paritaḥ śvetadvīpākhyam adbhutam catur-asraṁ catur-mūrteś catur-dhāma catuṣ-kṛtam || caturbhiḥ puruṣārthaiś ca caturbhir hetubhir vṛtam śūlair daśabhir ānaddham ūrdhvādho dig-vidikṣv api || aṣṭabhir nidhibhir juṣṭam aṣṭabhiḥ siddhibhis tathā manu-rūpaiś ca daśabhir dik-pālaiḥ parito vṛtam || śyāmair gauraiś ca raktaiś ca śuklaiś ca pārṣadarṣabhaiḥ śobhitaṁ śaktibhis tābhir adbhutābhiḥ samantataḥ || iti | tathāgre brahma-stave—cintāmaṇi-prakara-sadmasu kalpa-vṛkṣa-lakṣāvṛteṣu surabhir abhipālayantam ity upakramya, goloka nāmni nija dhāmni tale ca tasya devi maheśa hari dhāmasu teṣu teṣu | te te prabhāva nicayā vihitāś ca yena govindam ādi puruṣaṁ tam ahaṁ bhajāmi || iti vyākhyām āha—sahasrāṇi patrāṇi yatra tat kamalaṁ cintāmaṇi-mayaṁ padmaṁ tad-rūpam | tac ca mahat sarvotkṛṣṭaṁ padaṁ mahato mahā-bhagavato vā padaṁ śrī-mahā-vaikuṇṭham ity arthaḥ | tat tu nānā-prakāram ity āśaṅkya prakāra-viśeṣatveṇa niścinoti—gokulākhyam iti | gokulam ity ākhyā prasiddhir yasya, tat go-gopāla-sarūpam ity arthaḥ | rūḍhir yogam apaharati iti nyāyena tasyaiva pratīteḥ | tata etad anuguṇatvenaivottara-grantho'pi vyākhyeyaḥ | tasya śrī-kṛṣṇasya dhāma nanda-yaśodādibhiḥ saha vāsa-yogyaṁ mahāntaḥ-puram | tasya svarūpam āha—tad iti | anantasya śrī-baladevasyāṁśāt | sambhavo n ityāvirbhāvo yasya tat | tathā tantreṇaitad api bodhyate | ananto'ṁśo yasya tasya śrī-baladevasyāpi sambhavo nivāso yatra tad iti | sarva-mantra-gaṇa-sevitasya śrīmad-aṣṭādaśākṣara-mahā-mantra-rājasya bahu-pīṭhasya mukhyaṁ pīṭham ity āha—karṇikāram iti dvayena | mahad yantram iti | yatpratikṛtir eva sarvatra yantratvena pūjārthaṁ likhyate ity arthaḥ | yantratvam eva darśayati—ṣaṭ-koṇā abhyantare yasya, tad vajra-kīlakaṁ karṇikāre bīja-rūpa-hīraka-kīlaka-śobhitam | ṣaṭ-koṇatve prayojanam āha—ṣaṭ aṅgāni yasyāḥ sā, yā ṣaṭ-padī śrīmad-aṣṭādaśākṣarī, tasyāḥ sthānaṁ| prakṛtir mantrasya svarūpaṁ svayam eva śrī-kṛṣṇaḥ, kāraṇa-svarūpatvāt | puruṣaś ca sa eva, tad-adhiṣṭhātṛ-devatā-rūpaḥ | tābhyām avasthitam adhiṣṭhitam | ṛṣy-ādi-smaraṇe hi tathā prasiddham | kiṁ ca, dvayor api viśeṣaṇaṁ—premeti | prema-rūpā ye ānandā mahānanda-rasās tat-paripāka-bhedāḥ, tad-ātmakena | tathā jyotī-rūpeṇa sva-prakāśena manunā mantra-rūpeṇa ca | kāma-bījenaavasthitam iti mūla-mantrāntargatatve'pi pṛthag-uktiḥ kutracid svātantryeṇāpekṣayā|
«Тысячелепестковый лотос — великая обитель, именуемая Гокулою; его околоплодник — та обитель, возникшая из доли Ананты. Околоплодник — великая янтра, шестиугольная, с алмазным гвоздём, место шести частей и шестистопной, утверждённое природою и Пурушею, вкусом радости любви и великой радости, соединённое с обликом света, с мантрою, с семенем камы. Его тычинки — обители Его долей, его лепестки — обители Шри. Кругом него — дивный четырёхугольник, именуемый Шветадвипою; четырёхугольник — четыре обители четырёх образов, разделённый на четыре. Окружён он четырьмя целями человека и четырьмя средствами, обвязан десятью трезубцами — вверху, внизу, по сторонам и в промежутках; наделён восемью сокровищами и восемью совершенствами, кругом окружён десятью хранителями сторон в облике мантр; украшен быками-спутниками — тёмными, светлыми, красными и белыми, и теми дивными силами отовсюду» и далее.
Так и в хвале Брахмы, начав с «пасущего сурабхи в чертогах из груд чинтамани, окружённых сотнями тысяч деревьев желаний»: «Тем, кем устроены те и те сонмы могуществ в своей обители, именуемой Голокою, и в основании её — в обителях Деви, Махеши и Хари, — того Говинду, изначального Человека, я почитаю».
Толкование он даёт такое. «Лотос», у которого тысячи лепестков, — лотос из чинтамани, его облик. И «великая обитель» — превосходнейшая из всех, обитель великого, то есть Маха-Бхагавана: шри Маха-Вайкунтха. А усомнившись, что она бывает разного рода, определяет её род: «именуемая Гокулою», то есть та, чьё известное имя — Гокула, чей облик — коровы и пастухи; по правилу «укоренённое значение вытесняет производное» постигается именно это. Потому и дальше книгу надо толковать сообразно этому.
Его, шри Кришны, «обитель» — великий внутренний чертог, пригодный для житья вместе с Нандой, Яшодой и прочими. О её своеобразии говорит: «того». От доли Ананты, шри Баладевы, — её возникновение, то есть вечное явление. И сжато этим же даётся понять другое: та, где возникновение, то есть обитание, и самого шри Баладевы, у кого доля бесконечна.
Что это — главное сиденье шримад восемнадцатислоговой, великой царицы мантр, почитаемой сонмом всех мантр и имеющей много сидений, — он говорит двумя словами: «околоплодник». «Великая янтра» — то есть та, чьё изображение и чертят повсюду как янтру для почитания. Янтру он и показывает: та, у которой внутри шесть углов; «алмазный гвоздь» — украшенная на околоплоднике алмазным гвоздём в виде семени. Назначение шестиугольности он называет: место той шестистопной, у которой шесть частей, — шримад восемнадцатислоговой.
«Природа» — своеобразие мантры, Сам шри Кришна, ибо Он своеобразие причины; и «Пуруша» — он же, в облике правящего ею божества. Ими двоими «утверждённое», то есть осенённое: так и известно при поминании риши и прочего. И ещё: определение к обоим — «любви»: тем, чья природа — радости в облике любви, вкусы великой радости, виды её созревания. Так же «обликом света» — самосветимостью, и «мантрою» — обликом мантры. А «утверждённое семенем камы» сказано отдельно, хотя оно и входит в коренную мантру, — потому что где-то оно берётся само по себе.
abec71abf87b · опубликовано 20 сент. 2026 г., 19:59:50 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Обитель описана как янтра, и тут же оговорено: имя её — Гокула, то есть коровье стойбище.