ततश् च उज्जहार इत्य् अस्यायम् अर्थः—आत्मनः सकाशात् श्रीवासुदेवसङ्कर्षणांशभूतौ केशाव् अंशू उज्जहार उद्धृतवान्, प्रकटीकृत्य दर्शितवान् इत्य् अर्थः । अत्र “अयं सुमेरुः” इत्य् एकदेशदर्शनेनैवाखण्डसुमेरुनिर्देशवत् तद्दर्शनेनापि पूर्णस्यैवाविर्भावनिर्देशो ज्ञेयः । अथ स चापि केशौ इत्य् आदिकव्याख्या । उद्बबर्हे योगबलेनात्मनः सकाशाद् विच्छिद्य दर्शयामास । स चापीति चशब्दः पूर्वम् उक्तं देवकर्तृकं निवेदनरूपम् अर्थं समुच्चिनोति । अपिशब्दस् तदुद्बर्हणे श्रीभगवत्सङ्कर्षणयोर् अपि हेतुकर्तृत्वं सूचयति । तौ चापीति चशब्दोऽनुक्तसमुच्चयार्थत्वेन भगवत्सङ्कर्षणौ स्वयम् एव विविशतुः । पश्चात् तौ च तत्तादात्म्येनापि विविशतुर् इति बोधयति । अपिशब्दो यत्रानुस्यूतौ चामू सोऽपि तदंशा अपीति गमयति । तयोर् एको बलभद्रो बभूव इत्यादिकं तु नरो नारायणो भवेत् । हरिर् एव भवेन् नर इत्य् आदिवत् तदैक्यावाप्त्यपेक्षया । केशवः श्रीमथुरायां केशवस्थानाख्यमहायोगपीठाधिपत्वेन प्रसिद्धः । स एव कृष्ण इति । अत एवोदाहरिष्यते भूमेः सुरेतर इत्य् आदि । श्रीनृसिंहपुराणे सितासिते च मच्छक्ती इति तच्छक्तिद्वारैव श्रीकृष्णेन ताद्घातनापेक्षया । अर्जुने तु नरावेशः कृष्णो नारायणः स्वयम् इत्य् आगमवाक्यं तु श्रीमदर्जुने नरप्रवेशापेक्षया । यस् तु स्वयम् अन्यथा सिद्धो नारायणः नारायणस् त्वं न हि सर्वेदेहिनाम् इत्यादौ दर्शितः । स पुनः कृष्ण इत्य् अर्थान्तरापेक्षया च मन्तव्यम् । अत एव पुरुषनारायणस्य तथागमनप्रतिपादकश्रीहरिवंशवाक्यम् अपि तत्तेजःसमाकर्षणविवक्षयैवोक्तम् । सर्वेषां प्रवेशश् च तस्मिन् सयुक्तिकम् एवोदारणीयः । अतः पाद्मोत्तरखण्डे नृसिंहरामकृष्णेषु षाड्गुण्यं परिपूरणम् इत्य् आवतारान्तरसाधारण्यम् अपि न मन्तव्यम् । किन्त्व् अवताराणां प्रसङ्गे तेषु श्रेष्ठे विविदिषिते सामान्यतस् तावत् सर्वश्रेष्ठास् त्रय उक्तास् तेष्व् अप्य् उत्तरोत्तरत्राधिक्यक्रमाभिप्रायेण श्रीकृष्णश्रैष्ठ्यं विवक्षितम् । अत एव श्रीविष्णुपुराणे मैत्रेयेण हिरण्यकशिपुत्वादिषु तयोर् अमुक्तिमुक्तिकारणे पृष्टे श्रीपराशरोऽपि श्रीकृष्णस्यैवात्युद्भटैश्वर्यम् आह । किं च श्रीकृष्णम् अप्राप्यान्य् अत्र त्व् असुराणां मुक्तिर् न सम्भवति । एवकारद्वयेन स्वयम् एव श्रीगीतासु तथा सूचनात्— तान् अहं द्विषतः क्रूरान् संसारेषु नराधमान् । क्षिपाम्य् अजस्रम् अशुभान् आसुरीष्व् एव योनिषु ॥ आसुरीं योनिम् आपन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि । माम् अप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्य् अधमां गतिम् ॥ इति । कुत्रचिद् भगवद्द्वेषिणां तत्स्मरणादिप्रभावेन श्रूयतां वा मुक्तिः । सर्वेषाम् अपि तद्द्वेषिणां तु मुक्तिप्रदत्वम् अन्यत्रावतारेऽवतारिणि वा न क्वचित् श्रूयते । तस्मात् तेषाम् अपि मुक्तिदातृत्वाय श्रीकृष्ण एवैश्वर्याधिक्यं युक्तम् एव वर्णायामास श्रीपराशरः । अत एव पूर्वम् ऐश्वर्यसाक्षात्कारस्य मुक्तिहेतुत्वम् उक्त्वा पुनः पूतनादिमोक्षं विचिन्त्य कालनेम्यादीनां च तदभावम् आशङ्क्य तद् अप्य् असहमानस् तस्य तु श्रीकृष्णाख्यस्य भगवतः परमाद्भुतस्वभाव एवायम् इत्य् उवाच सर्वान्तिमगद्येन—अयं हि भगवान् कीर्तितः संस्मृतश् च द्वेषानुबन्धेनाप्य् अखिलसुरासुरादिदुर्लभं फलं प्रयच्छति किम् उत सम्यक् भक्तिमताम् इत्य् अनेन ।
tataś ca ujjahāra ity asyāyam arthaḥ—ātmanaḥ sakāśāt śrī-vāsudeva-saṅkarṣaṇāṁśa-bhūtau keśāv aṁśū ujjahāra uddhṛtavān, prakaṭīkṛtya darśitavān ity arthaḥ | atra “ayaṁ sumeruḥ” ity eka-deśa-darśanenaivākhaṇḍa-sumeru-nirdeśavat tad-darśanenāpi pūrṇasyaivāvirbhāva-nirdeśo jñeyaḥ | atha sa cāpi keśau ity ādika-vyākhyā | udbabarhe yoga-balenātmanaḥ sakāśād vicchidya darśayāmāsa | sa cāpīti ca-śabdaḥ pūrvam uktaṁ deva-kartṛkaṁ nivedana-rūpam arthaṁ samuccinoti | api-śabdas tad-udbarhaṇe śrī-bhagavat-saṅkarṣaṇayor api hetu-kartṛtvaṁ sūcayati | tau cāpīti ca-śabdo'nukta-samuccayārthatvena bhagavat-saṅkarṣaṇau svayam eva viviśatuḥ | paścāt tau ca tat-tādātmyenāpi viviśatur iti bodhayati | api-śabdo yatrānusyūtau cāmū so'pi tad-aṁśā apīti gamayati | tayor eko balabhadro babhūva ity-ādikaṁ tu naro nārāyaṇo bhavet | harir eva bhaven nara ity ādivat tad-aikyāvāpty-apekṣayā | keśavaḥ śrī-mathurāyāṁ keśava-sthānākhya-mahāyoga-pīṭhādhipatvena prasiddhaḥ | sa eva kṛṣṇa iti | ata evodāhariṣyate bhūmeḥ suretara ity ādi | śrī-nṛsiṁha-purāṇe sitāsite ca mac-chaktī iti tac-chakti-dvāraiva śrī-kṛṣṇena tādghātanāpekṣayā | arjune tu narāveśaḥ kṛṣṇo nārāyaṇaḥ svayam ity āgama-vākyaṁ tu śrīmad-arjune nara-praveśāpekṣayā | yas tu svayam anyathā siddho nārāyaṇaḥ nārāyaṇas tvaṁ na hi sarve-dehinām ity-ādau darśitaḥ | sa punaḥ kṛṣṇa ity arthāntarāpekṣayā ca mantavyam | ata eva puruṣa-nārāyaṇasya tathāgamana-pratipādaka-śrī-hari-vaṁśa-vākyam api tat-tejaḥ-samākarṣaṇa-vivakṣayaivoktam | sarveṣāṁ praveśaś ca tasmin sa-yuktikam evodāraṇīyaḥ | ataḥ pādmottara-khaṇḍe nṛsiṁha-rāma-kṛṣṇeṣu ṣāḍguṇyaṁ paripūraṇam ity āvatārāntara-sādhāraṇyam api na mantavyam | kintv avatārāṇāṁ prasaṅge teṣu śreṣṭhe vividiṣite sāmānyatas tāvat sarva-śreṣṭhās traya uktās teṣv apy uttarottaratrādhikya-kramābhiprāyeṇa śrī-kṛṣṇa-śraiṣṭhyaṁ vivakṣitam | ata eva śrī-viṣṇu-purāṇe maitreyeṇa hiraṇyakaśiputvādiṣu tayor amukti-mukti-kāraṇe pṛṣṭe śrī-parāśaro'pi śrī-kṛṣṇasyaivātyudbhaṭaiśvaryam āha | kiṁ ca śrī-kṛṣṇam aprāpyāny atra tv asurāṇāṁ muktir na sambhavati | eva-kāra-dvayena svayam eva śrī-gītāsu tathā sūcanāt— tān ahaṁ dviṣataḥ krūrān saṁsāreṣu narādhamān | kṣipāmy ajasram aśubhān āsurīṣv eva yoniṣu || āsurīṁ yonim āpannā mūḍhā janmani janmani | mām aprāpyaiva kaunteya tato yānty adhamāṁ gatim || iti | kutracid bhagavad-dveṣiṇāṁ tat-smaraṇādi-prabhāvena śrūyatāṁ vā muktiḥ | sarveṣām api tad-dveṣiṇāṁ tu mukti-pradatvam anyatrāvatāre'vatāriṇi vā na kvacit śrūyate | tasmāt teṣām api mukti-dātṛtvāya śrī-kṛṣṇa evaiśvaryādhikyaṁ yuktam eva varṇāyāmāsa śrī-parāśaraḥ | ata eva pūrvam aiśvarya-sākṣātkārasya mukti-hetutvam uktvā punaḥ pūtanādi-mokṣaṁ vicintya kālanemy-ādīnāṁ ca tad-abhāvam āśaṅkya tad apy asahamānas tasya tu śrī-kṛṣṇākhyasya bhagavataḥ paramādbhuta-svabhāva evāyam ity uvāca sarvāntima-gadyena—ayaṁ hi bhagavān kīrtitaḥ saṁsmṛtaś ca dveṣānubandhenāpy akhila-surāsurādi-durlabhaṁ phalaṁ prayacchati kim uta samyak bhaktimatām ity anena |
Потому смысл слова «вырвал» таков: «у себя», то есть от себя, два волоса — два луча, ставших долями шри Васудевы и Санкаршаны, — «вырвал», то есть извлёк, явил и показал. И как словами «вот Сумеру», по виду одного места, указывают на весь нераздельный Сумеру, так и здесь по виду одного надо понимать указание на явление именно полного.
Теперь истолкование «и он два волоса» и далее. «Вырвал» — силою йоги отделив от себя, показал. В «и он» слово «и» присоединяет прежде сказанный смысл — обращение, совершаемое богами. Слово «же» указывает, что при том вырывании причиною-деятелем были и сам шри Бхагаван, и Санкаршана. В «и те» слово «и», присоединяя несказанное, даёт понять: Бхагаван и Санкаршана вошли сами, а потом вошли и те, в тождестве с ними. Слово «же» даёт постичь: там, где вплетены те двое, вплетён и он, и их доли.
А «из них двоих один стал Баладевою» и далее — по соотнесению с обретением единства с ним, как в «Нара стал бы Нараяною; Хари стал бы Нарою» и подобном. «Кешава» известен в шри Матхуре как владыка великого седалища йоги, именуемого «место Кешавы»; он же и Кришна. Потому и будет приведено «полчище не богов у земли» и далее. А в шри «Нрисимха-пуране» «белая и чёрная — две мои силы» сказано по соотнесению с тем, что шри Кришна убивал их именно через Свою силу.
Речение же предания «В Арджуне — вхождение Нары; Кришна — Нараяна сам» — по соотнесению с вхождением Нары в шримад Арджуну; а тот, кто сам, достигаемый не иначе, Нараяна, показанный в «Нараяна Ты, а не всех телесных» и далее, — он же снова Кришна: это надо мыслить по соотнесению с иным смыслом. Потому и речение шри «Хари-вамши», утверждающее такой приход Пуруши-Нараяны, сказано именно с намерением выразить привлечение его сияния. И вхождение всех в него надо приводить с доводом.
Потому и «в Нрисимхе, Раме и Кришне полное обладание шестью качествами» из последнего раздела «Падмы» нельзя понимать как их общность с иными нисшествиями. Но так: по поводу нисшествий, когда хотят узнать лучшее из них, сперва вообще названы трое лучших из всех, а среди них, по намерению порядка нарастающего превосходства, выражено превосходство шри Кришны.
Потому и в шри «Вишну-пуране», когда Майтрея спросил о причине неосвобождения и освобождения этих двоих при их бытии Хираньякашипу и прочими, шри Парашара тоже говорит о чрезвычайном владычестве именно шри Кришны. И ещё: здесь, не достигнув шри Кришны, освобождение у асуров невозможно, — ибо сам Он двумя словами «именно» указал на это в шри «Гите»: «Тех ненавидящих, жестоких, недобрых, худших из людей я непрестанно бросаю в круговоротах именно в асурские лона. Обретая асурское лоно, омрачённые рождение за рождением, так и не достигнув Меня, Каунтея, они идут оттуда в худшую участь».
Пусть где-то и слышно об освобождении ненавидящих Бхагавана — мощью памятования о Нём и подобного; но чтобы освобождение давалось всем без изъятия Его ненавистникам, нигде не слышно ни об ином нисшествии, ни об источнике нисхождения. Потому шри Парашара и описал превосходство владычества именно у шри Кришны — ради того, чтобы Он давал освобождение и им.
Потому же он, сказав сперва, что причина освобождения — узрение владычества воочию, затем обдумал освобождение Путаны и прочих, усомнился, что его не было у Каланеми и прочих, и, не вынося этого, сказал самою последнею прозою, что такова уж высочайше дивная природа Его, Бхагавана, именуемого шри Кришною: «Ведь этот Бхагаван, воспетый и вспомянутый хотя бы по привязи ненависти, дарует плод, труднодостижимый для всех богов, асуров и прочих, — что уж говорить о тех, кто предан Ему вполне».
ecb1a60f5cc1 · опубликовано 20 сент. 2026 г., 19:59:50 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Разбор идёт по частицам: «и», «же», — и каждая что-то присоединяет к смыслу.
Сумеру, увиденный с одного склона, — хороший ответ тем, кто видит в явлении часть вместо целого.
И последний довод берётся не из хвалы, а из странности: освобождены даже те, кто ненавидел, — и объяснить это можно только Им.