यजुःसु—माध्यन्दिनीयास् तु या ते धामन्य् उश्मसि इत्यादौ, विष्णोः परमं पदम् अवभाति भूरि इत्य् अन्ते पठन्ति । पाद्मोत्तरखण्डे तु यत् त्व् इयं श्रुतिः परमव्योमप्रस्ताव उदाहृता, तत् परमव्योमगोलोकयोर् एकतापत्त्यपेक्षयेति मन्तव्यम्, गोशब्दस्य सास्नादिमत्य् एव प्रचुरप्रयोगेण झट् इत्य् अर्थप्रतीतेः, श्रीगोलोकस्य ब्रह्मसंहिताहरिवंशमोक्षधर्मादिषु प्रसिद्धत्वाच् च । अथर्वणि च श्रीगोपालतापन्यां— जन्मजराभ्यां भिन्नः स्थाणुर् अयम् अच्छेद्योऽयं योऽसौ सौर्ये तिष्ठति योऽसौ गोषु तिष्ठति योऽसौ गाः पालयति । योऽसौ गोपेषु तिष्ठति इत्यादि । सौर्य इति सौरी यमुना, तस्या अदूरभवे देशेश्रीवृन्दावन इत्य् अर्थः । सहस्रनामसु सुयामुन इति तथा व्याख्यातं भाष्यकृद्भिः । आगमे च, सकललोकमङ्गलो नन्दगोपतनयो देवता इति। तदीयपरमहामन्त्रगतऋष्यादिषु तदीयाराध्यत्वेन तस्य स्मरणम् । तद् एवम् उभयेषाम् अपि न् इत्यपार्षदत्वे सिद्धे, यत् तु शस्त्राघातक्षतविषपानमूर्च्छातत्त्वबुभुत्सासंसारसारनिस्तारोपदेशास्पदत्वादिकं श्रूयते, तद् भगवत इव नरलीलौपायिकतया प्रपञ्चितम् इति मन्तव्यम् । यथा तवेयं विषमा बुद्धिः इत्यादिकं साक्षात् श्रीरुक्मिणीं प्रति श्रीबलदेववाक्ये । यच् च श्रीमदुद्धवम् उद्दिश्य—स कथं सेवया तस्य कालेन जरसं गतः इत्य् उक्तम् । तद् अपि चिरकालसेवातात्पर्यकम् एव, तत्र प्रवयसोऽप्य् आसन् युवानोऽतिबलौजसः इति विरोधात् । क्वचिच् च प्रकटलीलायाः प्रापञ्चिकलोकमिश्रत्वात् यथार्थम् एव तदादिकम् । यथा शतधन्ववधादौ । उभयेषां विभागश् च श्रीदशमान्ते दृश्यते— देवासुराहवहता दैतेया ये सुदारुणाः । ते चोत्पन्ना मनुष्येषु प्रजा दृप्ता बबाधिरे ॥ तन्निग्रहाय हरिणा प्रोक्ता देवा यदोः कुले । अवतीर्णाः कुलशतं तेषाम् एकाधिकं नृप ॥ तेषां प्रमाणं भगवान् प्रभुत्वेनाभवद् धरिः । ये चानुवर्तिनस् तस्य ववृधुः सर्वयादवाः ॥ इत्य् अनुवर्तिनां पृथङ्निर्देशात् । अन्तरङ्गानां भगवत्साधारण्यं तु यादवान् उद्दिश्योक्तम्—मत्तुल्यगुणशालिनःइति । गोपान् उद्दिश्य च गोपैः समानगुणशीलवयोविलासवेशैश् च इति । पाद्मनिर्माणखण्डे—गोपाला मुनयः सर्वे वैकुण्ठानन्दमूर्तयः इति । यतो यो वैकुण्ठः श्रीभगवान् स इवानन्दमूर्तयस् ते ततस् तत्परमभक्तत्वाद् एव मुनय इत्य् उच्यते । न तु मुन्यवतारत्वाद् इति ज्ञेयम् । नैते सुरेशा ऋषयो न वैते इत्यादिकं श्रीबलदेववाक्यं च भगवदाविर्भावलक्षणगोपादीनां, केयं वा कुत आयाता दैवी वा नार्य् उतासुरी इत्य् आदिप्राप्तम् अन्यत्वम् एव निषेधति, न तु पूर्वेषां च तद् विदधाति कल्पनागौरवाद् इति ज्ञेयम् ।
yajuḥsu—mādhyandinīyās tu yā te dhāmany uśmasi ity-ādau, viṣṇoḥ paramaṁ padam avabhāti bhūri ity ante paṭhanti | pādmottara-khaṇḍe tu yat tv iyaṁ śrutiḥ parama-vyoma-prastāva udāhṛtā, tat parama-vyoma-golokayor ekatāpatty-apekṣayeti mantavyam, go-śabdasya sāsnādi-maty eva pracura-prayogeṇa jhaṭ ity artha-pratīteḥ, śrī-golokasya brahma-saṁhitā-harivaṁśa-mokṣadharmādiṣu prasiddhatvāc ca | atharvaṇi ca śrī-gopāla-tāpanyāṁ— janma-jarābhyāṁ bhinnaḥ sthāṇur ayam acchedyo'yaṁ yo'sau saurye tiṣṭhati yo'sau goṣu tiṣṭhati yo'sau gāḥ pālayati | yo'sau gopeṣu tiṣṭhati ity-ādi | saurya iti saurī yamunā, tasyā adūra-bhave deśeśrī-vṛndāvana ity arthaḥ | sahasra-nāmasu suyāmuna iti tathā vyākhyātaṁ bhāṣya-kṛdbhiḥ | āgame ca, sakala-loka-maṅgalo nanda-gopa-tanayo devatā iti| tadīya-para-mahā-mantra-gata-ṛṣy-ādiṣu tadīyārādhyatvena tasya smaraṇam | tad evam ubhayeṣām api n itya-pārṣadatve siddhe, yat tu śastrāghāta-kṣata-viṣa-pāna-mūrcchā-tattva-bubhutsā-saṁsāra-sāra-nistāropadeśāspadatvādikaṁ śrūyate, tad bhagavata iva nara-līlaupāyikatayā prapañcitam iti mantavyam | yathā taveyaṁ viṣamā buddhiḥ ity-ādikaṁ sākṣāt śrī-rukmiṇīṁ prati śrī-baladeva-vākye | yac ca śrīmad-uddhavam uddiśya—sa kathaṁ sevayā tasya kālena jarasaṁ gataḥ ity uktam | tad api cira-kāla-sevā-tātparyakam eva, tatra pravayaso'py āsan yuvāno'tibalaujasaḥ iti virodhāt | kvacic ca prakaṭa-līlāyāḥ prāpañcika-loka-miśratvāt yathārtham eva tad-ādikam | yathā śatadhanva-vadhādau | ubhayeṣāṁ vibhāgaś ca śrī-daśamānte dṛśyate— devāsurāhava-hatā daiteyā ye sudāruṇāḥ | te cotpannā manuṣyeṣu prajā dṛptā babādhire || tan-nigrahāya hariṇā proktā devā yadoḥ kule | avatīrṇāḥ kula-śataṁ teṣām ekādhikaṁ nṛpa || teṣāṁ pramāṇaṁ bhagavān prabhutvenābhavad dhariḥ | ye cānuvartinas tasya vavṛdhuḥ sarva-yādavāḥ || ity anuvartināṁ pṛthaṅ-nirdeśāt | antaraṅgānāṁ bhagavat-sādhāraṇyaṁ tu yādavān uddiśyoktam—mat-tulya-guṇa-śālinaḥiti | gopān uddiśya ca gopaiḥ samāna-guṇa-śīla-vayo-vilāsa-veśaiś ca iti | pādma-nirmāṇa-khaṇḍe—gopālā munayaḥ sarve vaikuṇṭhānanda-mūrtayaḥ iti | yato yo vaikuṇṭhaḥ śrī-bhagavān sa ivānanda-mūrtayas te tatas tat-parama-bhaktatvād eva munaya ity ucyate | na tu muny-avatāratvād iti jñeyam | naite sureśā ṛṣayo na vaite ity-ādikaṁ śrī-baladeva-vākyaṁ ca bhagavad-āvirbhāva-lakṣaṇa-gopādīnāṁ, keyaṁ vā kuta āyātā daivī vā nāry utāsurī ity ādi-prāptam anyatvam eva niṣedhati, na tu pūrveṣāṁ ca tad vidadhāti kalpanā-gauravād iti jñeyam |
В яджусах мадхьяндинии читают это же, начиная с «которых обителей твоих желаем» и далее, а в конце — «высшее место Вишну сияет обильно». А что в верхнем разделе «Падмы» это шрути приведено при упоминании высшего неба, то надо мыслить как отнесение к тому, что высшее небо и Голока оказываются одним: ведь слово «го» по обильному употреблению вмиг даёт смысл «корова с подгрудком и прочим», да и шри Голока известна в «Брахма-самхите», «Хари-вамше», «Мокша-дхарме» и прочих.
И в «Атхарване», в шри «Гопала-тапани»: «Он отделён от рождения и старости, недвижим, нерассекаем; тот, кто пребывает в Саури, кто пребывает среди коров, кто пасёт коров, кто пребывает среди пастухов» и далее. «В Саури» — Саури есть Ямуна, а место, лежащее недалеко от неё, — шри Вриндаван; таков смысл. И в тысяче имён творцы бхашьи так же истолковали «Суямуна». И в агаме: «Благо всему миру, сын Нанды-пастуха — вот божество». И в перечне риши и прочего у Его высшей великой мантры Он поминается как почитаемый ею.
Итак, раз доказано, что и те и другие — вечные спутники, то всё, что слышится об ударах оружия, ранах, питье яда, обмороке, желании узнать истину, о том, что им дают наставление о переправе через суть круговорота, и прочее, — надо мыслить как развёрнутое ради человеческой игры, как и у Самого Бхагавана. Как «у тебя это превратное разумение» и прочее — в речении шри Баладевы, прямо обращённом к шри Рукмини. И сказанное о шримад Уддхаве: «как он служением ему обрёл со временем старость?» — это тоже имеет в виду долгое служение, ведь там же сказано противное: «и престарелые были юны, весьма сильны и мощны». А где-то, поскольку явленная игра смешана с мирским миром, это и прочее верно как есть — как при убиении Шатадханвы.
И разделение тех и других видно в конце шри десятой: «Дайтьи, весьма свирепые, убитые в битве богов и асуров, родились среди людей и, надменные, теснили тварей. Ради усмирения их призванные Хари боги нисшли в роде Яду: сто родов у них и ещё один, царь. Мерилом у них стал господством Бхагаван Хари; и возросли все Ядавы, что были Его последователями», — ведь последователи указаны отдельно.
А общность внутренних с Бхагаваном сказана о Ядавах: «блистающие качествами, равными моим»; и о пастухах: «с пастухами, у которых одинаковые качества, нрав, возраст, забавы и обличье». В «Нирмана-кханде» «Падмы»: «все пастухи — отшельники, образы радости Вайкунтхи»: ибо они, как сам Вайкунтха — шри Бхагаван, суть образы радости; а «отшельниками» они зовутся именно по высшей преданности Ему, а не потому, что это нисшествия отшельников.
И речение шри Баладевы «не эти владыки богов, и не риши эти» и прочее отвергает у пастухов и прочих, отличаемых признаком явления Бхагавана, именно ту инаковость, что напрашивалась в «Кто эта, откуда пришедшая — божественная жена или асурская?» и далее; а о прежних оно того не устанавливает: домысел был бы тяжёл.
537cbecb13c8 · опубликовано 20 сент. 2026 г., 19:59:50 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Раны, обмороки и старость оставлены в рассказе как принадлежности человеческой игры — и тут же оговорено, где рассказ соприкасается с обычным миром.