Шат-сандарбха
Сандарбха четвёртая. Кришна: кто источник4.117.2Джива Госвами
513 / 1405
Linux
Листать
Шат-сандарбха · 4.117.2
॥
Деванагари

यजुःसु—माध्यन्दिनीयास् तु या ते धामन्य् उश्मसि इत्यादौ, विष्णोः परमं पदम् अवभाति भूरि इत्य् अन्ते पठन्ति । पाद्मोत्तरखण्डे तु यत् त्व् इयं श्रुतिः परमव्योमप्रस्ताव उदाहृता, तत् परमव्योमगोलोकयोर् एकतापत्त्यपेक्षयेति मन्तव्यम्, गोशब्दस्य सास्नादिमत्य् एव प्रचुरप्रयोगेण झट् इत्य् अर्थप्रतीतेः, श्रीगोलोकस्य ब्रह्मसंहिताहरिवंशमोक्षधर्मादिषु प्रसिद्धत्वाच् च । अथर्वणि च श्रीगोपालतापन्यां— जन्मजराभ्यां भिन्नः स्थाणुर् अयम् अच्छेद्योऽयं योऽसौ सौर्ये तिष्ठति योऽसौ गोषु तिष्ठति योऽसौ गाः पालयति । योऽसौ गोपेषु तिष्ठति इत्यादि । सौर्य इति सौरी यमुना, तस्या अदूरभवे देशेश्रीवृन्दावन इत्य् अर्थः । सहस्रनामसु सुयामुन इति तथा व्याख्यातं भाष्यकृद्भिः । आगमे च, सकललोकमङ्गलो नन्दगोपतनयो देवता इति। तदीयपरमहामन्त्रगतऋष्यादिषु तदीयाराध्यत्वेन तस्य स्मरणम् । तद् एवम् उभयेषाम् अपि न् इत्यपार्षदत्वे सिद्धे, यत् तु शस्त्राघातक्षतविषपानमूर्च्छातत्त्वबुभुत्सासंसारसारनिस्तारोपदेशास्पदत्वादिकं श्रूयते, तद् भगवत इव नरलीलौपायिकतया प्रपञ्चितम् इति मन्तव्यम् । यथा तवेयं विषमा बुद्धिः इत्यादिकं साक्षात् श्रीरुक्मिणीं प्रति श्रीबलदेववाक्ये । यच् च श्रीमदुद्धवम् उद्दिश्य—स कथं सेवया तस्य कालेन जरसं गतः इत्य् उक्तम् । तद् अपि चिरकालसेवातात्पर्यकम् एव, तत्र प्रवयसोऽप्य् आसन् युवानोऽतिबलौजसः इति विरोधात् । क्वचिच् च प्रकटलीलायाः प्रापञ्चिकलोकमिश्रत्वात् यथार्थम् एव तदादिकम् । यथा शतधन्ववधादौ । उभयेषां विभागश् च श्रीदशमान्ते दृश्यते— देवासुराहवहता दैतेया ये सुदारुणाः । ते चोत्पन्ना मनुष्येषु प्रजा दृप्ता बबाधिरे ॥ तन्निग्रहाय हरिणा प्रोक्ता देवा यदोः कुले । अवतीर्णाः कुलशतं तेषाम् एकाधिकं नृप ॥ तेषां प्रमाणं भगवान् प्रभुत्वेनाभवद् धरिः । ये चानुवर्तिनस् तस्य ववृधुः सर्वयादवाः ॥ इत्य् अनुवर्तिनां पृथङ्निर्देशात् । अन्तरङ्गानां भगवत्साधारण्यं तु यादवान् उद्दिश्योक्तम्—मत्तुल्यगुणशालिनःइति । गोपान् उद्दिश्य च गोपैः समानगुणशीलवयोविलासवेशैश् च इति । पाद्मनिर्माणखण्डे—गोपाला मुनयः सर्वे वैकुण्ठानन्दमूर्तयः इति । यतो यो वैकुण्ठः श्रीभगवान् स इवानन्दमूर्तयस् ते ततस् तत्परमभक्तत्वाद् एव मुनय इत्य् उच्यते । न तु मुन्यवतारत्वाद् इति ज्ञेयम् । नैते सुरेशा ऋषयो न वैते इत्यादिकं श्रीबलदेववाक्यं च भगवदाविर्भावलक्षणगोपादीनां, केयं वा कुत आयाता दैवी वा नार्य् उतासुरी इत्य् आदिप्राप्तम् अन्यत्वम् एव निषेधति, न तु पूर्वेषां च तद् विदधाति कल्पनागौरवाद् इति ज्ञेयम् ।

Транслитерация (IAST)

yajuḥsu—mādhyandinīyās tu yā te dhāmany uśmasi ity-ādau, viṣṇoḥ paramaṁ padam avabhāti bhūri ity ante paṭhanti | pādmottara-khaṇḍe tu yat tv iyaṁ śrutiḥ parama-vyoma-prastāva udāhṛtā, tat parama-vyoma-golokayor ekatāpatty-apekṣayeti mantavyam, go-śabdasya sāsnādi-maty eva pracura-prayogeṇa jhaṭ ity artha-pratīteḥ, śrī-golokasya brahma-saṁhitā-harivaṁśa-mokṣadharmādiṣu prasiddhatvāc ca | atharvaṇi ca śrī-gopāla-tāpanyāṁ— janma-jarābhyāṁ bhinnaḥ sthāṇur ayam acchedyo'yaṁ yo'sau saurye tiṣṭhati yo'sau goṣu tiṣṭhati yo'sau gāḥ pālayati | yo'sau gopeṣu tiṣṭhati ity-ādi | saurya iti saurī yamunā, tasyā adūra-bhave deśeśrī-vṛndāvana ity arthaḥ | sahasra-nāmasu suyāmuna iti tathā vyākhyātaṁ bhāṣya-kṛdbhiḥ | āgame ca, sakala-loka-maṅgalo nanda-gopa-tanayo devatā iti| tadīya-para-mahā-mantra-gata-ṛṣy-ādiṣu tadīyārādhyatvena tasya smaraṇam | tad evam ubhayeṣām api n itya-pārṣadatve siddhe, yat tu śastrāghāta-kṣata-viṣa-pāna-mūrcchā-tattva-bubhutsā-saṁsāra-sāra-nistāropadeśāspadatvādikaṁ śrūyate, tad bhagavata iva nara-līlaupāyikatayā prapañcitam iti mantavyam | yathā taveyaṁ viṣamā buddhiḥ ity-ādikaṁ sākṣāt śrī-rukmiṇīṁ prati śrī-baladeva-vākye | yac ca śrīmad-uddhavam uddiśya—sa kathaṁ sevayā tasya kālena jarasaṁ gataḥ ity uktam | tad api cira-kāla-sevā-tātparyakam eva, tatra pravayaso'py āsan yuvāno'tibalaujasaḥ iti virodhāt | kvacic ca prakaṭa-līlāyāḥ prāpañcika-loka-miśratvāt yathārtham eva tad-ādikam | yathā śatadhanva-vadhādau | ubhayeṣāṁ vibhāgaś ca śrī-daśamānte dṛśyate— devāsurāhava-hatā daiteyā ye sudāruṇāḥ | te cotpannā manuṣyeṣu prajā dṛptā babādhire || tan-nigrahāya hariṇā proktā devā yadoḥ kule | avatīrṇāḥ kula-śataṁ teṣām ekādhikaṁ nṛpa || teṣāṁ pramāṇaṁ bhagavān prabhutvenābhavad dhariḥ | ye cānuvartinas tasya vavṛdhuḥ sarva-yādavāḥ || ity anuvartināṁ pṛthaṅ-nirdeśāt | antaraṅgānāṁ bhagavat-sādhāraṇyaṁ tu yādavān uddiśyoktam—mat-tulya-guṇa-śālinaḥiti | gopān uddiśya ca gopaiḥ samāna-guṇa-śīla-vayo-vilāsa-veśaiś ca iti | pādma-nirmāṇa-khaṇḍe—gopālā munayaḥ sarve vaikuṇṭhānanda-mūrtayaḥ iti | yato yo vaikuṇṭhaḥ śrī-bhagavān sa ivānanda-mūrtayas te tatas tat-parama-bhaktatvād eva munaya ity ucyate | na tu muny-avatāratvād iti jñeyam | naite sureśā ṛṣayo na vaite ity-ādikaṁ śrī-baladeva-vākyaṁ ca bhagavad-āvirbhāva-lakṣaṇa-gopādīnāṁ, keyaṁ vā kuta āyātā daivī vā nāry utāsurī ity ādi-prāptam anyatvam eva niṣedhati, na tu pūrveṣāṁ ca tad vidadhāti kalpanā-gauravād iti jñeyam |

Пословный перевод
СанскритIASTЗначение
यजुःसुyajuḥsuв яджусах
माध्यन्दिनीयास्mādhyandinīyāsмадхьяндинии
तुtuже —
याyā«которые
तेteу тебя
धामन्य्dhāmanyв обителях
उश्मसिuśmasiжелаем»
इत्य्ityтак
आदौādauи далее,
विष्णोःviṣṇoḥ«Вишну
परमंparamaṁвысшее
पदम्padamместо
अवभातिavabhātiсияет
भूरिbhūriобильно»
इत्य्ityтак
अन्तेanteв конце
पठन्तिpaṭhantiчитают
पाद्मोत्तरpādmottaraв «Падмы» верхнем
खण्डेkhaṇḍeразделе
तुtuже
यत्yatчто
त्व्tvже
इयंiyaṁэто
श्रुतिःśrutiḥшрути
परमparamaвысшего
व्योमvyomaнеба
प्रस्तावprastāvaпри упоминании
उदाहृताudāhṛtāприведено, —
तत्tatто
परमparamaвысшего
व्योमvyomaнеба
गोलोकयोर्golokayorи Голоки
एकतापत्त्य्ekatāpattyединства выводом
अपेक्षयेतिapekṣayetiв отношении — так
मन्तव्यम्mantavyamдолжно мыслиться,
गोgo«го»
शब्दस्यśabdasyaу слова,
सास्नादिsāsnādiподгрудок и прочее
मत्य्matyимеющем
एवevaименно,
प्रचुरpracuraобильным
प्रयोगेणprayogeṇaупотреблением,
झट्jhaṭвмиг
इत्य्ityтак
अर्थarthaсмысла
प्रतीतेःpratīteḥпостижением,
श्रीśrīшри
गोलोकस्यgolokasyaГолоки
ब्रह्मbrahmaв «Брахма-
संहिताsaṁhitāсамхите»,
हरिवंशharivaṁśa«Хари-вамше»,
मोक्षधर्मादिषुmokṣadharmādiṣu«Мокша-дхарме» и прочих
प्रसिद्धत्वाच्prasiddhatvācизвестностью
चcaи
अथर्वणिatharvaṇiв «Атхарване»
चcaи,
श्रीśrīв шри
गोपालgopāla«Гопала-
तापन्यांtāpanyāṁтапани»:
जन्मjanma«от рождения
जराभ्यांjarābhyāṁи старости
भिन्नःbhinnaḥотделён,
स्थाणुर्sthāṇurнедвижим
अयम्ayamэтот,
अच्छेद्योऽयंacchedyo'yaṁнерассекаем этот, —
योऽसौyo'sauкто тот,
सौर्येsauryeв Саури
तिष्ठतिtiṣṭhatiпребывает,
योऽसौyo'sauкто тот,
गोषुgoṣuсреди коров
तिष्ठतिtiṣṭhatiпребывает,
योऽसौyo'sauкто тот,
गाःgāḥкоров
पालयतिpālayatiпасёт,
योऽसौyo'sauкто тот,
गोपेषुgopeṣuсреди пастухов
तिष्ठतिtiṣṭhatiпребывает»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее
सौर्यsaurya«в Саури»
इतिitiтак —
सौरीsaurīСаури —
यमुनाyamunāЯмуна,
तस्याtasyāу неё
अदूरadūraнедалеко
भवेbhaveнаходящемся
देशेdeśeв месте, —
श्रीśrīшри
वृन्दावनvṛndāvanaВриндаван —
इत्य्ityтаков
अर्थःarthaḥсмысл
सहस्रsahasraв тысяче
नामसुnāmasuимён
सुयामुनsuyāmuna«Суямуна»
इतिitiтак
तथाtathāтак
व्याख्यातंvyākhyātaṁистолковано
भाष्यbhāṣyaбхашьи
कृद्भिःkṛdbhiḥтворцами
आगमेāgameв агаме
चcaи:
सकलsakala«всему
लोकlokaмиру
मङ्गलोmaṅgaloблаго,
नन्दnandaНанды-
गोपgopaпастуха
तनयोtanayoсын —
देवताdevatāбожество»
इतिitiтак
तदीयtadīyaу Него
परparaвысшей
महाmahāвеликой
मन्त्रmantraмантры
गतgataв пределах
ऋष्य्ṛṣyриши
आदिषुādiṣuи прочем
तदीयाराध्यत्वेनtadīyārādhyatvenaему почитаемым бытием
तस्यtasyaего
स्मरणम्smaraṇamпоминание
तद्tadто
एवम्evamтак,
उभयेषाम्ubhayeṣāmу обоих
अपिapiи
न्nвеч-
इत्यityaным
पार्षदत्वेpārṣadatveспутничеством бытии
सिद्धेsiddheпри доказанном,
यत्yatчто
तुtuже —
शस्त्राघातśastrāghātaоружия ударом,
क्षतkṣataраною,
विषviṣaяда
पानpānaпитьём,
मूर्च्छाmūrcchāобмороком,
तत्त्वtattvaистину
बुभुत्साbubhutsāузнать желанием,
संसारsaṁsāraкруговорота
सारsāraсути
निस्तारोपदेशास्पदत्वादिकंnistāropadeśāspadatvādikaṁпереправы наставления предметом бытием и прочим
श्रूयतेśrūyateслышится, —
तद्tadто
भगवतbhagavataу Бхагавана
इवivaкак,
नरnaraчеловека
लीलौपायिकतयाlīlaupāyikatayāигре подручностью
प्रपञ्चितम्prapañcitamразвёрнуто —
इतिitiтак
मन्तव्यम्mantavyamдолжно мыслиться
यथाyathāкак
तवेयंtaveyaṁ«у тебя это
विषमाviṣamāпревратное
बुद्धिःbuddhiḥразумение»
इत्य्ityтак
आदिकंādikaṁи прочее —
साक्षात्sākṣātвоочию
श्रीśrīк шри
रुक्मिणींrukmiṇīṁРукмини
प्रतिpratiобращённом
श्रीśrīшри
बलदेवbaladevaБаладевы
वाक्येvākyeв речении
यच्yacчто
चcaи,
श्रीमद्śrīmadшримад
उद्धवम्uddhavamУддхаву
उद्दिश्यuddiśyaимея в виду:
सsa«он
कथंkathaṁкак
सेवयाsevayāслужением
तस्यtasyaему
कालेनkālenaвременем
जरसंjarasaṁстарость
गतःgataḥобрёл?»
इत्य्ityтак
उक्तम्uktamсказано, —
तद्tadто
अपिapiи
चिरciraдолгого
कालkālaвремени
सेवाsevāслужение
तात्पर्यकम्tātparyakamпредметом имеющее
एवevaименно,
तत्रtatraтам
प्रवयसोऽप्य्pravayaso'py«и престарелые
आसन्āsanбыли
युवानोऽतिबलौजसःyuvāno'tibalaujasaḥюны, весьма сильны и мощны»
इतिitiтак
विरोधात्virodhātпротиворечием
क्वचिच्kvacicгде-то
चcaи,
प्रकटprakaṭaявленной
लीलायाःlīlāyāḥигры
प्रापञ्चिकprāpañcikaс мирским
लोकlokaмиром
मिश्रत्वात्miśratvātсмешанностью,
यथार्थम्yathārthamкак есть
एवevaименно
तद्tadто
आदिकम्ādikamи прочее,
यथाyathāкак
शतधन्वśatadhanvaШатадханвы
वधादौvadhādauпри убиении и прочем
उभयेषांubhayeṣāṁу обоих
विभागश्vibhāgaśразделение
चcaи
श्रीśrīв шри
दशमान्तेdaśamānteдесятой конце
दृश्यतेdṛśyateвидится:
देवासुराहवdevāsurāhava«в богов и асуров битве
हताhatāубитые
दैतेयाdaiteyāдайтьи,
येyeкоторые
सुदारुणाःsudāruṇāḥвесьма свирепы, —
तेteони
चोत्पन्नाcotpannāи родились
मनुष्येषुmanuṣyeṣuсреди людей,
प्रजाprajāтварей
दृप्ताdṛptāнадменные
बबाधिरेbabādhireтеснили;
तन्tanих
निग्रहायnigrahāyaради усмирения
हरिणाhariṇāХари
प्रोक्ताproktāпризванные
देवाdevāбоги
यदोःyadoḥЯду
कुलेkuleв роде
अवतीर्णाःavatīrṇāḥнисшли,
कुलkulaродов
शतंśataṁсто
तेषाम्teṣāmу них,
एकाधिकंekādhikaṁодним больше,
नृपnṛpaцарь;
तेषांteṣāṁу них
प्रमाणंpramāṇaṁмерилом
भगवान्bhagavānБхагаван
प्रभुत्वेनाभवद्prabhutvenābhavadгосподством стал,
धरिःdhariḥХари;
येyeкоторые
चानुवर्तिनस्cānuvartinasи последователи
तस्यtasyaу него —
ववृधुःvavṛdhuḥвозросли
सर्वsarvaвсе
यादवाःyādavāḥЯдавы»
इत्य्ityтак —
अनुवर्तिनांanuvartināṁу последователей
पृथङ्pṛthaṅотдельным
निर्देशात्nirdeśātуказанием
अन्तरङ्गानांantaraṅgānāṁу внутренних
भगवत्bhagavatс Бхагаваном
साधारण्यंsādhāraṇyaṁобщность
तुtuже
यादवान्yādavānЯдавов
उद्दिश्योक्तम्uddiśyoktamимея в виду сказана:
मत्mat«мне
तुल्यtulyaравными
गुणguṇaкачествами
शालिनःśālinaḥблистающие»
इतिitiтак
गोपान्gopānпастухов
उद्दिश्यuddiśyaимея в виду
चcaи:
गोपैःgopaiḥ«с пастухами,
समानsamānaодинаковые
गुणguṇaкачества,
शीलśīlaнрав,
वयोvayoвозраст,
विलासvilāsaзабавы,
वेशैश्veśaiśобличье имеющими
चcaи»
इतिitiтак
पाद्मpādmaв «Падмы»
निर्माणnirmāṇa«Нирмана-
खण्डेkhaṇḍeкханде»:
गोपालाgopālā«пастухи
मुनयःmunayaḥотшельники
सर्वेsarveвсе,
वैकुण्ठानन्दvaikuṇṭhānandaВайкунтхи радости
मूर्तयःmūrtayaḥобразы имеющие»
इतिitiтак
यतोyatoибо
योyoкоторый
वैकुण्ठःvaikuṇṭhaḥВайкунтха —
श्रीśrīшри
भगवान्bhagavānБхагаван,
सsaон
इवानन्दivānandaкак, радости
मूर्तयस्mūrtayasобразы имеющие
तेteони;
ततस्tatasпотому,
तत्tatЕму
परमparamaвысшею
भक्तत्वाद्bhaktatvādпреданностью
एवevaименно,
मुनयmunaya«отшельники»
इत्य्ityтак
उच्यतेucyateназываются,
नnaне
तुtuже
मुन्य्munyотшельника
अवतारत्वाद्avatāratvādнисшествием —
इतिitiтак
ज्ञेयम्jñeyamпознаваемо
नैतेnaite«не эти
सुरेशाsureśāбогов владыки,
ऋषयोṛṣayoне риши
नnaне
वैतेvaiteи эти»
इत्य्ityтак
आदिकंādikaṁи прочее —
श्रीśrīшри
बलदेवbaladevaБаладевы
वाक्यंvākyaṁречение —
चcaи
भगवद्bhagavadБхагавана
आविर्भावāvirbhāvaявления
लक्षणlakṣaṇaпризнаком отличаемых
गोपादीनांgopādīnāṁу пастухов и прочих,
केयंkeyaṁ«кто эта
वाvāже,
कुतkutaоткуда
आयाताāyātāпришедшая —
दैवीdaivīбожественная
वाvāили
नार्य्nāryжена,
उतासुरीutāsurīили асурская?»
इतिitiтак
आदिādiи далее
प्राप्तम्prāptamполученную
अन्यत्वम्anyatvamинаковость
एवevaименно
निषेधतिniṣedhatiотвергает,
नnaне
तुtuже
पूर्वेषांpūrveṣāṁу прежних
चcaи
तद्tadто
विदधातिvidadhātiустанавливает,
कल्पनाkalpanāдомысла
गौरवाद्gauravādтяжестью —
इतिitiтак
ज्ञेयम्jñeyamпознаваемо
Литературный перевод

В яджусах мадхьяндинии читают это же, начиная с «которых обителей твоих желаем» и далее, а в конце — «высшее место Вишну сияет обильно». А что в верхнем разделе «Падмы» это шрути приведено при упоминании высшего неба, то надо мыслить как отнесение к тому, что высшее небо и Голока оказываются одним: ведь слово «го» по обильному употреблению вмиг даёт смысл «корова с подгрудком и прочим», да и шри Голока известна в «Брахма-самхите», «Хари-вамше», «Мокша-дхарме» и прочих.

И в «Атхарване», в шри «Гопала-тапани»: «Он отделён от рождения и старости, недвижим, нерассекаем; тот, кто пребывает в Саури, кто пребывает среди коров, кто пасёт коров, кто пребывает среди пастухов» и далее. «В Саури» — Саури есть Ямуна, а место, лежащее недалеко от неё, — шри Вриндаван; таков смысл. И в тысяче имён творцы бхашьи так же истолковали «Суямуна». И в агаме: «Благо всему миру, сын Нанды-пастуха — вот божество». И в перечне риши и прочего у Его высшей великой мантры Он поминается как почитаемый ею.

Итак, раз доказано, что и те и другие — вечные спутники, то всё, что слышится об ударах оружия, ранах, питье яда, обмороке, желании узнать истину, о том, что им дают наставление о переправе через суть круговорота, и прочее, — надо мыслить как развёрнутое ради человеческой игры, как и у Самого Бхагавана. Как «у тебя это превратное разумение» и прочее — в речении шри Баладевы, прямо обращённом к шри Рукмини. И сказанное о шримад Уддхаве: «как он служением ему обрёл со временем старость?» — это тоже имеет в виду долгое служение, ведь там же сказано противное: «и престарелые были юны, весьма сильны и мощны». А где-то, поскольку явленная игра смешана с мирским миром, это и прочее верно как есть — как при убиении Шатадханвы.

И разделение тех и других видно в конце шри десятой: «Дайтьи, весьма свирепые, убитые в битве богов и асуров, родились среди людей и, надменные, теснили тварей. Ради усмирения их призванные Хари боги нисшли в роде Яду: сто родов у них и ещё один, царь. Мерилом у них стал господством Бхагаван Хари; и возросли все Ядавы, что были Его последователями», — ведь последователи указаны отдельно.

А общность внутренних с Бхагаваном сказана о Ядавах: «блистающие качествами, равными моим»; и о пастухах: «с пастухами, у которых одинаковые качества, нрав, возраст, забавы и обличье». В «Нирмана-кханде» «Падмы»: «все пастухи — отшельники, образы радости Вайкунтхи»: ибо они, как сам Вайкунтха — шри Бхагаван, суть образы радости; а «отшельниками» они зовутся именно по высшей преданности Ему, а не потому, что это нисшествия отшельников.

И речение шри Баладевы «не эти владыки богов, и не риши эти» и прочее отвергает у пастухов и прочих, отличаемых признаком явления Бхагавана, именно ту инаковость, что напрашивалась в «Кто эта, откуда пришедшая — божественная жена или асурская?» и далее; а о прежних оно того не устанавливает: домысел был бы тяжёл.

Версия

537cbecb13c8 · опубликовано 20 сент. 2026 г., 19:59:50 UTC

Доступно наRU

Листайте стихи клавишами