यथा च— नारायणस् त्वं न हि सर्वदेहिनाम् इत्यादौ नारायणोऽङ्गं नरभूजलायनात् इति । टीका च—नराद् उद्भूता येऽर्थाः, तथा नराज् जातं यज् जलं, तदयनाद् यो नारायणः प्रसिद्धः सोऽपि तवाङ्गं मूर्तिर् इत्य् एषा । अत्र स तवाङ्गं त्वं पुनर् अङ्गीत्य् असौ तु विशदोऽर्थः । न तु स्तुतिमात्रम् इदम् । दृष्ट्वाघासुरमोक्षणं प्रभवतः प्राप्तः परं विस्मयम् इत्य् उक्तरीत्या क्वचिद् अप्य् अवतार्यवतारान्तरेषु तादृशस्यापि मोक्षम् अदृष्टगोचरं दृष्ट्वा विस्मयं प्राप्तवान् ब्रह्मा । द्रष्टुं मञ्जुमहित्वम् अन्य अपि तद्वत्सान् इतो वत्सपान् नीत्वान्यत्र कुरुद्वहान्तरधाद् इत्य् उक्तरीत्या तस्यापरम् अपि माहात्म्यं दिदृक्षुस् तथा माहात्म्यं ददर्शेति प्रकरणसारस्येनापि लब्धम् । न चापरमाहात्म्यदर्शनं सम्भावनामात्रम् । तावत् सर्वे वत्सपालाः पश्यतोऽजस्य तत्क्षणात् । व्यदृश्यन्त घनश्यामाः पीतकौशेयवाससः ॥ इत्यादिना शक्तिभिर् अजाद्याभिः, ऐश्वर्यैर् अणिमाद्यैः, चतुर्विंशतिसङ्ख्यतत्त्वैर् महदादिभिः, तत्सहकारिभिः कालस्वभावाद्यैः, तत्सम्भूतैर् ब्रह्माण्डैः, तदन्तर्भूतस्रष्टृभिर् ब्रह्मादिभिर् जीवैश् च स्तम्बपर्यन्तः पृथक् पृथग् उपासितास् तादृशब्रह्माण्डेश्वरकोटयः श्रीकृष्णेनैव तत्तदंशांशेनाविर्भाव्य ब्रह्माणं प्रति साक्षाद् एव दर्शिता इति ह्य् उक्तम्। तदीदृशम् एव कृष्णस् तु भगवान् स्वयम् इत्य् अत्राविष्कृतसर्वशक्तित्वाद् इत्य् एतत्स्वामिव्याख्यानस्यासाधारणं बीजं भवेत् । विश्वरूपदर्शनादीनां तत्तद्ब्रह्माण्डान्तर्यामिपुरुषाणाम् एकतरेणापि शक्यत्वात् । तस्माद् विराट्पुरुषयोर् इव पुरुषभगवतोर् अपि जगृहे पौरुषं रूपम् इत्य् आदाव् उपासनार्थम् एव तैर् अभेदव्याख्या कृतेति गम्यते । वस्तुतस् तु परमाश्रयत्वेन श्रीकृष्ण एव तैर् अङ्गीकृतोऽस्ति । यथा— विश्वसर्गविसर्गादिनवलक्षणलक्षितम् । श्रीकृष्णाख्यं परं धाम जगद्धाम नमामि तत् ॥ दशमे दशमं लक्ष्यम् आश्रिताश्रयविग्रहम् । क्रीडद् यदुकुलाम्भोधौ परानन्दम् उदीर्यते ॥ इति । यद्य् अन्येषाम् अपि परमाश्रयत्वं तन् मतं तदा दशम इत्य् अनर्थकं स्यात् । तस्मान् नारायणोऽङ्गम् इति युक्तम् उक्तम् ॥ ॥
yathā ca— nārāyaṇas tvaṁ na hi sarva-dehinām ity-ādau nārāyaṇo'ṅgaṁ nara-bhū-jalāyanāt iti | ṭīkā ca—narād udbhūtā ye'rthāḥ, tathā narāj jātaṁ yaj jalaṁ, tad-ayanād yo nārāyaṇaḥ prasiddhaḥ so'pi tavāṅgaṁ mūrtir ity eṣā | atra sa tavāṅgaṁ tvaṁ punar aṅgīty asau tu viśado'rthaḥ | na tu stuti-mātram idam | dṛṣṭvāghāsura-mokṣaṇaṁ prabhavataḥ prāptaḥ paraṁ vismayam ity ukta-rītyā kvacid apy avatāry-avatārāntareṣu tādṛśasyāpi mokṣam adṛṣṭa-gocaraṁ dṛṣṭvā vismayaṁ prāptavān brahmā | draṣṭuṁ mañju-mahitvam anya api tad-vatsān ito vatsapān nītvānyatra kurudvahāntaradhād ity ukta-rītyā tasyāparam api māhātmyaṁ didṛkṣus tathā māhātmyaṁ dadarśeti prakaraṇa-sārasyenāpi labdham | na cāpara-māhātmya-darśanaṁ sambhāvanā-mātram | tāvat sarve vatsa-pālāḥ paśyato'jasya tat-kṣaṇāt | vyadṛśyanta ghana-śyāmāḥ pīta-kauśeya-vāsasaḥ || ity-ādinā śaktibhir ajādyābhiḥ, aiśvaryair aṇimādyaiḥ, caturviṁśati-saṅkhya-tattvair mahad-ādibhiḥ, tat-saha-kāribhiḥ kāla-svabhāvādyaiḥ, tat-sambhūtair brahmāṇḍaiḥ, tad-antarbhūta-sraṣṭṛbhir brahmādibhir jīvaiś ca stamba-paryantaḥ pṛthak pṛthag upāsitās tādṛśa-brahmāṇḍeśvara-koṭayaḥ śrī-kṛṣṇenaiva tat-tad-aṁśāṁśenāvirbhāvya brahmāṇaṁ prati sākṣād eva darśitā iti hy uktam| tadīdṛśam eva kṛṣṇas tu bhagavān svayam ity atrāviṣkṛta-sarva-śaktitvād ity etatsvāmi-vyākhyānasyāsādhāraṇaṁ bījaṁ bhavet | viśva-rūpa-darśanādīnāṁ tat-tad-brahmāṇḍāntaryāmi-puruṣāṇām ekatareṇāpi śakyatvāt | tasmād virāṭ-puruṣayor iva puruṣa-bhagavator api jagṛhe pauruṣaṁ rūpam ity ādāv upāsanārtham eva tair abheda-vyākhyā kṛteti gamyate | vastutas tu paramāśrayatvena śrī-kṛṣṇa eva tair aṅgīkṛto'sti | yathā— viśva-sarga-visargādi-nava-lakṣaṇa-lakṣitam | śrī-kṛṣṇākhyaṁ paraṁ dhāma jagad-dhāma namāmi tat || daśame daśamaṁ lakṣyam āśritāśraya-vigraham | krīḍad yadu-kulāmbhodhau parānandam udīryate || iti | yady anyeṣām api paramāśrayatvaṁ tan mataṁ tadā daśama ity anarthakaṁ syāt | tasmān nārāyaṇo'ṅgam iti yuktam uktam || ||
Так же и в «Нараяна Ты, а не всех телесных» и далее: «Нараяна — Твой член, ибо обитает в водах, рождённых от человека». И тика: «Предметы, возникшие от человека, и вода, рождённая от человека, — по обитанию в них известен Нараяна; и он — Твой член, Твой образ».
Здесь ясный смысл таков: он — Твой член, а Ты — тот, чей он член; и это не одно лишь восхваление. По сказанному «Увидев освобождение Агхасуры у могучего, он обрёл высшее изумление» — Брахма изумился, увидев освобождение даже такого, чего нигде не видано ни у источника нисхождения, ни у иных нисшествий. И по сказанному «Чтобы увидеть и иную милую величину, Куру возвышающий, уведя тех телят и пастушков в иное место, скрылся» — из сути раздела получено и то, что он, желая увидеть иное Его величие, такое величие и увидел.
И видение этого иного величия — не одно предположение: «Тогда все пастушки с телятами на глазах у нерождённого в тот же миг увиделись темны, как тучи, в жёлтых шёлковых одеждах» и далее. Ведь сказано, что шри Кришна, явив их долями долей, воочию показал Брахме мириады владык таких вселенных, каждого из которых отдельно почитают силами — нерождённою и прочими, владычествами — анимою и прочими, двадцатью четырьмя сущностями — махатом и прочими, их пособниками — временем, природою и прочими, возникшими из них вселенными, вошедшими в них творцами — Брахмою и прочими, и существами вплоть до пучка травы.
Вот это самое и было бы особым семенем того истолкования Свами: «Кришна же — Бхагаван сам» — ибо силы у Него явлены все. Ведь показать вселенский образ и подобное мог бы и любой один из тех Пуруш, внутренних правителей вселенных.
Потому и постигается, что истолкование неразличия — как вселенского образа с Пурушей, так и Пуруши с Бхагаваном — сделано ими в «принял пурушевский облик» и далее именно ради почитания. На деле же они приняли высшею опорою именно шри Кришну, как: «Славлю ту высшую обитель, именуемую шри Кришною, обитель мира, обозначенную девятью признаками — творением вселенной, вторичным творением и прочим; в десятой возглашается десятое, обозначаемое, чей образ — опора прибегших, играющее в океане рода Яду, высшее блаженство». Если бы они считали высшею опорой и иных, слова «в десятой» были бы бессмысленны. Потому «Нараяна — член» сказано уместно.
c50f2793f308 · опубликовано 20 сент. 2026 г., 19:59:50 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Изумление Брахмы приведено как улика: тот, кто видел всё, удивился впервые.
И «член» здесь не унижение Нараяны, а указание на то, чьё это тело; обратное чтение ломает счёт песней.