तद् एवं प्रकटाप्रकटलीलयोर् द्वयोर् अपि तासां स्वप्राप्तौ भाव एव कारणं दर्शितम् । ततश् चाप्रकटलीलायां प्रविष्टा अपि यद्विशेषेणाधिक्येन तं प्रापुस्तद्दर्शयन्न् अन्यद् अप्य् अनुवदति— मत्कामा रमणं जारम् अस्वरूपविदोऽबलाः । ब्रह्म मां परमं प्रापुः सङ्गाच् छतसहस्रशः ॥ अयम् अर्थः—यथा “भीष्मम् उदारं दर्शनीयं कटं करोति” इत्य् अत्र क्रिया खलु विशेष्यस्य कृतिं प्रत्यायन्ती विशेषणानाम् अपि प्रत्याययति, “कटं करोति, तं च भीष्मम्…” इत्यादिरीत्या, तथात्रापि प्रतीयते । विशेष्यं चात्र ब्रह्मैव । सर्वविशेषणाश्रयणीयपरमवस्तुतया तेषु विशेषणेषु तस्याभेदेनानुगमात्, एकम् एवाद्वितीयं ब्रह्म इति श्रुतेः । परमम् इत्यादीनि तु विशेषणानि तदभिन्नत्वेऽपि प्रतिस्वं भेदकत्वात्, स एकधा भवति द्विधा भवति इत्यादिश्रुतेः । तद् एवं स्थिते, क्रमोऽप्य् अत्रार्थिक एव गृह्यते, पच्यन्तां विविधाः पाकाः इत्यादौ, सर्वदोहश् च गृह्यताम् इतिवत्, अग्निहोत्रं जुहोति यवागुं पचति इत्यादिवच् च । ततश् च, एवं पूर्वोक्तरीत्या ता अबला ब्रह्म प्रापुः, तच् च परमं भगवद्रूपं प्रापुः, परमं यो महद् ब्रह्म इति सहस्रनामस्तोत्रात्, शुभाशयः स्वचित्तस्य सर्वगस्य तथात्मनः इति विष्णुपुराणाच् च । तादृशं तं च मां कृष्णाख्यम् एव प्रापुत्ः, नराकृति परं ब्रह्म इति पुराणवर्गात् । ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहम् इति श्रीगीतोपनिषद्भ्यः । तद्रूपस्यैव स्वस्य प्राप्तिस् तासु स्वयम् एव श्रीभगवता प्रोक्ता— मय्य् आवेश्य मनः कृत्स्नं विमुक्ताशेषवृत्तिर् यत् । अनुस्मरन्त्यो मां न् इत्यम् अचिरान् माम् उपैष्यथ ॥ इति । मयि भक्तिर् हि भूतानाम् अमृतत्वाय कल्पते । दिष्ट्या यद् आसीन् मत्स्नेहो भवतीनां मदापनः ॥ इति च । अथ तादृशं च मां भावविशेषसंवलितम् एव प्रापुर् इत्य् आह—मत्कामा रमणं जारम् अस्वरूपविदः इति । रमणशब्देन पतिर् एवोच्यते, नन्दनशब्देन पुत्र इव रूढ्या यौगिकत्वबाधात् । यथा मित्रानन्दनशब्देनात्र मित्रापुत्र एवोच्यते, न तु मित्रापतिः । मित्रारमणशब्देन च मित्रापतिः, न तु मित्रापुत्रः, तद्वद् अत्रापि । कोषमते च रमणशब्दः पत्याव् एव रूढः, पटोलमूले रमणं स्यात् तथा रमणः प्रियेइति विश्वप्रकाशात् । स्त्रीजातिसम्बन्धे सति रमणशब्दवत् प्रियशब्देन पतिर् एवोच्यते, तथैव प्रसिद्धेः । धवः प्रियः पतिर् भर्ता इत्य् अमरकोषाच् च । पतित्वं तूद्वाहेन कन्यायाः स्वीकारित्वम् इति लोक एव, भगवति तु स्वभावेनापि दृश्यते । परमव्योमाधिपस्य महालक्ष्मीपतित्वं ह्य् अनादिसिद्धम् इति । जारशब्देन सर्वत्रोपपतिर् एवोच्यते—जारस् तूपपतिः समौ इत्य् अमरकोषात् । उपपतित्वं चाधर्मेण पतीयमानत्वम्, यथोपधर्मत्वम् अधर्मे धर्मायमानत्वम् इति, उभयत्रापि वेदविरुद्धत्वात् । तद् एव जारः पापपतिः समौ इति त्रिकाण्डशेषः । ततश् च जारत्वं रमणे नास्ति, रमणत्वं जारे नास्ति । धर्मोपधर्मयोर् इव द्रव्यस्य स्वामिचौरयोर् इव च विरुद्धवस्तुत्वाद् इति स्थिते, ब्रह्म मां परमम् इतिवन् नैकाधिकरणत्वं जारत्वरमणत्वयोः सम्भवति । तस्माद् अधिकारिणीनां तासां विशेषणभेदेन तद्द्वयं समादधत् तदर्थं चैकस्य वास्तवत्वम् अन्यस्य त्व् अवास्तवत्वं दर्शयति—मत्कामा रमणम् इति, जारम् अस्वरूपविदः इत्य् आभ्यां तत्र जारत्वस्यैव प्रातीतिकमात्रत्वाद् अवास्तवत्वं स्वामिभिर् अङ्गीकृतं, नान्यस्य, जारबुद्धिवेद्यम् अपि इत्य् उक्तत्वात् । स्थापयिष्यते च तद् इदम् अस्माभिर् उत्तरत्र ।
tad evaṁ prakaṭāprakaṭa-līlayor dvayor api tāsāṁ sva-prāptau bhāva eva kāraṇaṁ darśitam | tataś cāprakaṭa-līlāyāṁ praviṣṭā api yad-viśeṣeṇādhikyena taṁ prāpustaddarśayann anyad apy anuvadati— mat-kāmā ramaṇaṁ jāram asvarūpa-vido'balāḥ | brahma māṁ paramaṁ prāpuḥ saṅgāc chata-sahasraśaḥ || ayam arthaḥ—yathā “bhīṣmam udāraṁ darśanīyaṁ kaṭaṁ karoti” ity atra kriyā khalu viśeṣyasya kṛtiṁ pratyāyantī viśeṣaṇānām api pratyāyayati, “kaṭaṁ karoti, taṁ ca bhīṣmam…” ity-ādi-rītyā, tathātrāpi pratīyate | viśeṣyaṁ cātra brahmaiva | sarva-viśeṣaṇāśrayaṇīya-parama-vastutayā teṣu viśeṣaṇeṣu tasyābhedenānugamāt, ekam evādvitīyaṁ brahma iti śruteḥ | paramam ity-ādīni tu viśeṣaṇāni tad-abhinnatve'pi pratisvaṁ bhedakatvāt, sa ekadhā bhavati dvidhā bhavati ity-ādi-śruteḥ | tad evaṁ sthite, kramo'py atrārthika eva gṛhyate, pacyantāṁ vividhāḥ pākāḥ ity-ādau, sarva-dohaś ca gṛhyatām itivat, agni-hotraṁ juhoti yavāguṁ pacati ity-ādivac ca | tataś ca, evaṁ pūrvokta-rītyā tā abalā brahma prāpuḥ, tac ca paramaṁ bhagavad-rūpaṁ prāpuḥ, paramaṁ yo mahad brahma iti sahasra-nāma-stotrāt, śubhāśayaḥ sva-cittasya sarvagasya tathātmanaḥ iti viṣṇu-purāṇāc ca | tādṛśaṁ taṁ ca māṁ kṛṣṇākhyam eva prāputḥ, narākṛti paraṁ brahma iti purāṇa-vargāt | brahmaṇo hi pratiṣṭhāham iti śrī-gītopaniṣadbhyaḥ | tad-rūpasyaiva svasya prāptis tāsu svayam eva śrī-bhagavatā proktā— mayy āveśya manaḥ kṛtsnaṁ vimuktāśeṣa-vṛttir yat | anusmarantyo māṁ n ityam acirān mām upaiṣyatha || iti | mayi bhaktir hi bhūtānām amṛtatvāya kalpate | diṣṭyā yad āsīn mat-sneho bhavatīnāṁ mad-āpanaḥ || iti ca | atha tādṛśaṁ ca māṁ bhāva-viśeṣa-saṁvalitam eva prāpur ity āha—mat-kāmā ramaṇaṁ jāram asvarūpa-vidaḥ iti | ramaṇa-śabdena patir evocyate, nandana-śabdena putra iva rūḍhyā yaugikatva-bādhāt | yathā mitrā-nandana-śabdenātra mitrā-putra evocyate, na tu mitrā-patiḥ | mitrā-ramaṇa-śabdena ca mitrā-patiḥ, na tu mitrā-putraḥ, tadvad atrāpi | koṣa-mate ca ramaṇa-śabdaḥ patyāv eva rūḍhaḥ, paṭola-mūle ramaṇaṁ syāt tathā ramaṇaḥ priyeiti viśva-prakāśāt | strī-jāti-sambandhe sati ramaṇa-śabdavat priya-śabdena patir evocyate, tathaiva prasiddheḥ | dhavaḥ priyaḥ patir bhartā ity amara-koṣāc ca | patitvaṁ tūdvāhena kanyāyāḥ svīkāritvam iti loka eva, bhagavati tu sva-bhāvenāpi dṛśyate | parama-vyomādhipasya mahā-lakṣmī-patitvaṁ hy anādi-siddham iti | jāra-śabdena sarvatropapatir evocyate—jāras tūpapatiḥ samau ity amara-koṣāt | upapatitvaṁ cādharmeṇa patīyamānatvam, yathopadharmatvam adharme dharmāyamānatvam iti, ubhayatrāpi veda-viruddhatvāt | tad eva jāraḥ pāpa-patiḥ samau iti trikāṇḍa-śeṣaḥ | tataś ca jāratvaṁ ramaṇe nāsti, ramaṇatvaṁ jāre nāsti | dharmopadharmayor iva dravyasya svāmi-caurayor iva ca viruddha-vastutvād iti sthite, brahma māṁ paramam itivan naikādhikaraṇatvaṁ jāratva-ramaṇatvayoḥ sambhavati | tasmād adhikāriṇīnāṁ tāsāṁ viśeṣaṇa-bhedena tad-dvayaṁ samādadhat tad-arthaṁ caikasya vāstavatvam anyasya tv avāstavatvaṁ darśayati—mat-kāmā ramaṇam iti, jāram asvarūpa-vidaḥ ity ābhyāṁ tatra jāratvasyaiva prātītika-mātratvād avāstavatvaṁ svāmibhir aṅgīkṛtaṁ, nānyasya, jāra-buddhi-vedyam api ity uktatvāt | sthāpayiṣyate ca tad idam asmābhir uttaratra |
Итак, показано, что причина обретения ими его — и в явленной, и в неявленной игре — именно чувство. И, показывая, каким особым преимуществом они, уже вошедшие в неявленную игру, обрели его, он повторяет и ещё одно: «Желающие меня, возлюбленного, любовника, не знающие своеобразия, слабые, — Брахмана, меня, высшего, обрели, и через общение с ними сотни тысяч других».
Смысл таков. Как в «Бхишму, щедрого, видного, циновку делает» действие, сообщая о совершении его определяемым, сообщает и об определениях — по способу «делает циновку, и он же Бхишма…», — так постигается и здесь. Определяемое же здесь — Брахман: как высшая вещь, которой и должны принадлежать все определения, он проходит через них, не отличаясь от них, — по шрути «Одно, без второго, Брахман». А «высший» и прочие — определения: хотя они от него и не отличны, каждое различает по-своему, по шрути «Он бывает единым, бывает двояким» и далее. И при этом порядок здесь берётся по смыслу, как в «Пусть варятся разные яства» и далее, как в «И да будет взято всё надоенное», как в «Совершает агнихотру, варит яваягу».
И значит: так, прежде сказанным способом, те слабые обрели Брахмана; и обрели тот высший облик Бхагавана — по гимну тысячи имён «Высший, который великий Брахман», и по «Вишну-пуране» «Благое вместилище своего сознания и так же всепроникающего себя»; и такого именно меня, зовомого Кришною, обрели — по разряду пуран «Высший Брахман в человеческом облике» и по шри «Гита-упанишадам» «Ведь я опора Брахмана». О том, что они обретают именно его в этом облике, шри Бхагаван возвестил сам: «Введя в меня весь ум, оставивший все прочие состояния, постоянно вспоминая меня, вы вскоре достигнете меня»; и «Ведь преданность мне ведёт существ к бессмертию; по счастью была у вас ко мне нежность, доставляющая меня».
Теперь он говорит, что обрели они такого меня, соединённого с особым чувством: «желающие меня, возлюбленного, любовника, не знающие своеобразия». Словом «рамана» называется именно муж — как словом «нандана» сын, — по закреплённому словоупотреблению, а не по этимологии. Как словом «Митра-нандана» здесь зовётся сын Митры, а не муж Митры; а словом «Митра-рамана» — муж Митры, а не сын; так и здесь. И по мнению словарей слово «рамана» закреплено именно за мужем: «В корне патолы бывает рамана; и рамана — милый», — из «Вишва-пракаши». При связи с женским родом, как «рамана», и слово «прия» значит именно мужа, по тому же словоупотреблению; и по «Амара-коше»: «Дхава, прия, пати, бхарта». Мужество через брак, то есть принятие девицы в свои, — это в миру; в Бхагаване же оно видится и по самой его природе: ведь владыка высшего неба безначально муж великой Лакшми.
Словом же «джара» повсюду называется упапати: «Джара и упапати равны», — из «Амара-коши». А упапатиство — это когда мужем становятся вопреки закону, как упадхармство — когда законом становится беззаконие: и то и другое противно Ведам. То же и в «Триканда-шеше»: «Джара и муж греха равны». Значит, джарства нет в «рамане», а раманства нет в «джаре»: они вещи противные, как закон и упадхарма, как хозяин вещи и вор. А раз так, джарство и раманство не могут быть в одном подлежащем, как «Брахмана, меня, высшего».
Потому, согласуя эти два через различие определений, относящихся к ним, правомочным, он и показывает ради того, что одно действительно, а другое нет: «желающие меня, возлюбленного» — и «любовника, не знающие своеобразия». Недействительность, как чистое представление, Свами признали именно за джарством, а не за другим, — ибо сказано «познаваемый даже разумением о джаре». Это мы и установим далее.
9f36e244d79d · опубликовано 20 сент. 2026 г., 19:59:50 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Разбор ведётся по словарям намеренно: если «рамана» и «джара» — взаимоисключающие слова, то одно из них в стихе описывает положение дел, а другое — то, каким оно им казалось.