अथ सूतीगृहे इत्य् अस्यार्थः । एतत्प्राक्तनवाक्येषु श्रीभगवन्महिमज्ञानभक्तिप्रधानोऽसौ विशुद्धसत्त्वप्रादुर्भावस्याप्य् आत्मनो मनुष्यलीलाम् एव दैन्यातिशयतः प्राकृतमानुषत्वेन स्थापयित्वा श्रीभगवत्य् अपत्यबुद्धिम् आक्षिप्तवान् । ततश् च—ननु तर्हि कथम् अपत्यबुद्धिं कुरुषे? इति श्रीभगवत्प्रश्नम् आशङ्क्य तत्र तद्वाक्यगौरवम् एव मम प्रमाणं न तूपपत्तिर् इत्य् आह—सूतीगृह इति । नौ आवयोः । अनुयुगम्, अत एव भवानजोऽपि संजज्ञे अवतीर्णवान् इति सूतीगृहे भगवान् अनुजगाद । ननु मया तद् अपि भवदादितनुप्रवेशनिर्गमापेक्षयैव संजज्ञ इत्य् उक्तम्, न तु मम प्रवेशनिर्गमलिङ्गेनैव जन्म वाच्यम् । जीवसखेन व्यष्टेः समष्टेर् वान्तर्यामिरूपेण— तं दुर्दशं गूढम् अनुप्रविष्टं गुहाहितं गह्वरेष्ठं पुराणम् तत् सृष्ट्वा तद् एवानुप्राविशत् इत्यादौ च तत्तदनुप्रवेशादिदर्शनसामान्यात् । ततस् तद्वद् इदम् उपचरितम् एवेति मन्यताम् । तत्राह—नानेति । स्वकृतविचित्रयोनिषु विशन्न् इव हेतुतया इत्यादिश्रवणात् गगनवद् असङ्ग एव त्वं यज्जीवानां नानातनूर् विदधत् प्रविशन् जहासि । मुहुः प्रविशसि जहासि चेत्य् अर्थः । तद्भूम्नस् तव विभूतिविशेषरूपां मायां को वेद बहु मन्यते? न कोऽपीत्य् अर्थः । इदं त्व् आवाभ्यां जन्म सर्वैर् एव स्तूयते इति भावः । ततो विद्वदादरोऽप्य् अत्रास्तु प्रमाणं, मम तु तत् सर्वथा न बुद्धिगोचर इति व्यञ्जितम् । अत्र विद्धातोः प्रवेशार्थो नानुपपन्नः । यथोक्तं सहस्रनामभाष्ये—शिष्टान् करोति पालयतिइति । सामान्यवचनो धातुर् विशेषवचने दृष्टः । कुरु काष्ठानीत्य् आहरणे यथा तद्वद् इति । तद् एवं श्रीकृष्णस्य स्वयं भगवत्त्वं तस्यैव नराकृतिपरब्रह्मणो न् इत्यम् एव तद्रूपेणावस्थायित्वं दर्शितम् । तथा प्रथमे पृथिव्यापि सत्यं शौचं दया क्षान्तिः इत्यादिना तदीयानां कान्तिसहओजोबलानां स्वाभाविकत्वम् अव्यभिचारित्वं च दर्शितम् । अत एव ब्रह्माण्डे चाष्टोत्तरशतनामस्तोत्रे नराकृतित्वं प्रकृत्यैवोक्तम्— नन्दव्रजजनानन्दी सच्चिदानन्दविग्रहः । नवनीतविलिप्ताङ्गो नवनीतनटोऽनघ ॥ इति । श्रीगोपालपूर्वतापन्याम् अपि तथैव— न् इत्यो न् इत्यानां चेतनश् चेतनानाम् एको बहूनां यो विदधाति कामान् । तं पीठगं येऽनुभजन्ति धीरास् तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम् ॥ इति । तम् एकं गोविन्दं सच्चिदानन्दविग्रहम् इत्यादि च । तस्माच् चतुर्भुजत्वे द्विभुजत्वे च श्रीकृष्णत्वस्याव्यभिचारित्वम् एवेति सिद्धम् । अथ कतमत् तत्पदं यत्रासौ विहरति? तत्रोच्यते— या यथा भुवि वर्तन्ते पुर्यो भगवतः प्रियाः । तास् तथा सन्ति वैकुण्ठे तत्तल्लीलार्थम् आदृताः ॥ इति स्कान्दवचनानुसारेण वैकुण्ठे यद् यत् स्थानं वर्तते, तत् तद् एवेति मन्तव्यम् । तच् चाखिलवैकुण्ठोपरिभाग एव, यतः पाद्मोत्तरखण्डे दशावतारगणने श्रीकृष्णम् एव नवमत्वेन वर्णयित्वा, क्रमेण पूर्वादिषु तद्दशावतारस्थानानां परमव्योमाभिधवैकुण्ठस्यावरणत्वेन गणनया श्रीकृष्णलोकस्य ब्रह्मदिशि प्राप्ते सर्वोपरिस्थायित्वम् एव पर्यवसितम् । आगमादौ हि दिक्क्रमस् तथैव दृश्यते । तत्रास्माभिस् तु तत्तच्छ्रवणात् ।
atha sūtī-gṛhe ity asyārthaḥ | etat-prāktana-vākyeṣu śrī-bhagavan-mahima-jñāna-bhakti-pradhāno'sau viśuddha-sattva-prādurbhāvasyāpy ātmano manuṣya-līlām eva dainyātiśayataḥ prākṛta-mānuṣatvena sthāpayitvā śrī-bhagavaty apatya-buddhim ākṣiptavān | tataś ca—nanu tarhi katham apatya-buddhiṁ kuruṣe? iti śrī-bhagavat-praśnam āśaṅkya tatra tad-vākya-gauravam eva mama pramāṇaṁ na tūpapattir ity āha—sūtī-gṛha iti | nau āvayoḥ | anuyugam, ata eva bhavānajo'pi saṁjajñe avatīrṇavān iti sūtī-gṛhe bhagavān anujagāda | nanu mayā tad api bhavad-ādi-tanu-praveśa-nirgamāpekṣayaiva saṁjajña ity uktam, na tu mama praveśa-nirgama-liṅgenaiva janma vācyam | jīva-sakhena vyaṣṭeḥ samaṣṭer vāntaryāmi-rūpeṇa— taṁ durdaśaṁ gūḍham anupraviṣṭaṁ guhāhitaṁ gahvareṣṭhaṁ purāṇam tat sṛṣṭvā tad evānuprāviśat ity-ādau ca tat-tad-anupraveśādi-darśana-sāmānyāt | tatas tadvad idam upacaritam eveti manyatām | tatrāha—nāneti | sva-kṛta-vicitra-yoniṣu viśann iva hetutayā ity-ādi-śravaṇāt gaganavad asaṅga eva tvaṁ yajjīvānāṁ nānā-tanūr vidadhat praviśan jahāsi | muhuḥ praviśasi jahāsi cety arthaḥ | tad-bhūmnas tava vibhūti-viśeṣa-rūpāṁ māyāṁ ko veda bahu manyate? na ko'pīty arthaḥ | idaṁ tv āvābhyāṁ janma sarvair eva stūyate iti bhāvaḥ | tato vidvad-ādaro'py atrāstu pramāṇaṁ, mama tu tat sarvathā na buddhi-gocara iti vyañjitam | atra vid-dhātoḥ praveśārtho nānupapannaḥ | yathoktaṁ sahasra-nāma-bhāṣye—śiṣṭān karoti pālayatiiti | sāmānya-vacano dhātur viśeṣa-vacane dṛṣṭaḥ | kuru kāṣṭhānīty āharaṇe yathā tadvad iti | tad evaṁ śrī-kṛṣṇasya svayaṁ bhagavattvaṁ tasyaiva narākṛti-para-brahmaṇo n ityam eva tad-rūpeṇāvasthāyitvaṁ darśitam | tathā prathame pṛthivyāpi satyaṁ śaucaṁ dayā kṣāntiḥ ity-ādinā tadīyānāṁ kānti-saha-ojo-balānāṁ svābhāvikatvam avyabhicāritvaṁ ca darśitam | ata eva brahmāṇḍe cāṣṭottara-śata-nāma-stotre narākṛtitvaṁ prakṛtyaivoktam— nanda-vraja-janānandī sac-cid-ānanda-vigrahaḥ | nava-nīta-viliptāṅgo nava-nīta-naṭo'nagha || iti | śrī-gopāla-pūrva-tāpanyām api tathaiva— n ityo n ityānāṁ cetanaś cetanānām eko bahūnāṁ yo vidadhāti kāmān | taṁ pīṭhagaṁ ye'nubhajanti dhīrās teṣāṁ sukhaṁ śāśvataṁ netareṣām || iti | tam ekaṁ govindaṁ sac-cid-ānanda-vigraham ity-ādi ca | tasmāc catur-bhujatve dvibhujatve ca śrī-kṛṣṇatvasyāvyabhicāritvam eveti siddham | atha katamat tat-padaṁ yatrāsau viharati? tatrocyate— yā yathā bhuvi vartante puryo bhagavataḥ priyāḥ | tās tathā santi vaikuṇṭhe tat-tal-līlārtham ādṛtāḥ || iti skānda-vacanānusāreṇa vaikuṇṭhe yad yat sthānaṁ vartate, tat tad eveti mantavyam | tac cākhila-vaikuṇṭhopari-bhāga eva, yataḥ pādmottara-khaṇḍe daśāvatāra-gaṇane śrī-kṛṣṇam eva navamatvena varṇayitvā, krameṇa pūrvādiṣu tad-daśāvatāra-sthānānāṁ parama-vyomābhidha-vaikuṇṭhasyāvaraṇatvena gaṇanayā śrī-kṛṣṇa-lokasya brahma-diśi prāpte sarvopari-sthāyitvam eva paryavasitam | āgamādau hi dik-kramas tathaiva dṛśyate | tatrāsmābhis tu tat-tac-chravaṇāt |
Теперь смысл слов «в родильном доме». В предшествующих речениях он, у кого главное — знание величия шри Бхагавана и преданность, от избытка смирения выставил свою человеческую игру — хотя сам он был явлением чистой саттвы — как обычное человечество, и тем перенёс на шри Бхагавана мысль о сыне. И, предположив вопрос шри Бхагавана: «Но как же ты почитаешь меня сыном?» — он отвечает, что мерило для него не рассуждение, а весомость Его собственного слова: «в родильном доме». «У нас» — у нас двоих; «по югам». Потому и сказал Бхагаван вслед в родильном доме: «ты, хоть и нерождённый, родился», то есть нисшёл.
«Но ведь и это сказано мною в отношении вхождения в твоё и прочих тело и исхода из него, а не так, что рождением следует называть лишь то, что имеет признаком моё вхождение и исход, — как то, что Я, сдружённый с дживой, вхожу обликом внутреннего правителя в частное или совокупное: „того трудновидимого, сокрытого, вошедшего, положенного в тайнике, стоящего в бездне, древнего“, „сотворив то, в то и вошёл“ и далее: ведь видение таких вхождений и прочего — общее. Стало быть, пусть и это считается перенесением».
На это он говорит: «разные». Слыша «входящий как бы в дивные, им самим сделанные лона, как причина» и далее: ты, подобно небу, ни с чем не соприкасаешься, — и, творя разные тела джив, входишь и оставляешь; снова и снова входишь и оставляешь; таков смысл. Кто же знает, кто ценит эту майю Твою, Полного, — облик особого Твоего проявления? Никто. А вот это наше с нею рождение восхваляют все; таково разумение. Значит, пусть мерилом здесь будет и почтение учёных, а мне это и вовсе не по разумению, — так и явлено. И смысл вхождения у корня «вид» тут уместен: как сказано в бхашье на тысячу имён — «наставленных делает, хранит»; корень общего значения виден и в особом значении, как «сделай дрова» — о принесении.
Итак, показано, что шри Кришна — Сам Бхагаван и что Он же, высший Брахман в человеческом облике, вечно пребывает именно в этом облике. Так и в первой песни — в «землёю и правдивость, чистота, милосердие, терпение» и далее — показано, что Его краса, стойкость, мощь и сила природны и неотступны. Потому и в «Брахманде», в гимне ста восьми имён, человеческий облик назван Его природою: «Радующий людей Враджа Нанды, чей образ — бытие, сознание и блаженство, чьё тело умащено свежим маслом, лицедей свежего масла, безгрешный».
И в шри «Гопала-пурва-тапани» так же: «Вечный среди вечных, сознающий среди сознающих, один среди многих, кто исполняет желания, — у тех стойких, кто почитает Его, пребывающего на сиденье, счастье вечно, а не у иных». И «того одного Говинду, чей образ — бытие, сознание и блаженство» и далее. Потому доказано: и при четырёхрукости, и при двурукости то, что Он шри Кришна, неотступно.
Теперь: какова та обитель, где Он играет? На это говорится: по речению «Сканды» — «Как пребывают на земле милые Бхагавану города, так они есть и на Вайкунтхе, чтимые ради тех и этих игр», — надо считать, что всякое место, какое есть на Вайкунтхе, то и есть. И это — часть выше всех Вайкунтх: ибо в верхнем разделе «Падмы», при счёте десяти нисшествий, описав шри Кришну именно девятым и сочтя места тех десяти нисшествий по порядку сторон, начиная с востока, окружением Вайкунтхи, именуемой «высшим небом», получили, что мир шри Кришны приходится на сторону Брахмы, — а это и значит: выше всего. В агамах и прочем порядок сторон виден именно такой; там мы это и слышали.
a7eadfa360a5 · опубликовано 20 сент. 2026 г., 19:59:50 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Васудева спорит не доводом, а тем, что́ Он Сам сказал в родильном доме: слово весомее вывода.
И место названо не измерением, а счётом сторон — как обходят храм.