या तु तत्तत्कामनात्मकप्रयोगमयी पूतनावधादिरूपा यद्यद्धिया त उरुगाय विभावयन्ति तत्तद्वपुः प्रणयसे सदनुग्रहाय इत्य् उक्तानुसारेणाद्यापि साधकहृदि कदाचित् साम्प्रतीव स्फुरति, सा खलु मन्त्रोपासनामयीत्वेऽपि स्वारसिक्याम् एव पर्यवस्यति, अतीतत्वेन सर्वत्र निर्दिष्टत्वात् । अथ स्वारसिकी च यथोदाहृतम् एव स्कान्दे— वत्सैर् वत्सतरीभिश् च सदा क्रीडति माधवः । वृन्दावनान्तरगतः सरामो बालकैः सह ॥ इत्य् आदि । तत्र चकारात् श्रीगोपेन्द्रादयो गृह्यन्ते । रामशब्देन रोहिण्य् अपि । तथा तेनैव क्रीडतीत्यादिना व्रजागमनशयनादिलीलापि । क्रीडाशब्दस्य विहारार्थत्वाद् विहारस्य नानास्थानानुसारणरूपत्वाद् एकस्थाननिष्ठाया मन्त्रोपासनामय्या भिद्यतेऽसौ । यथावसरविविधस्वेच्छामयी स्वारसिकी । एवं ब्रह्मसंहितायाम्— चिन्तामणिप्रकरसद्मसु कल्पवृक्ष लक्षावृतेषु सुरभिर् अभिपालयन्तम् लक्ष्मीसहस्रशतसम्भ्रमसेव्यमानं गोविन्दम् आदिपुरुषं तम् अहं भजामि ॥ इति । अत्र कथा गानं नात्यं गमनम् अपि वंशी इत्य् अत्रानुसन्धेयम् । तत्र नानालीलाप्रवाहरूपतया स्वारसिकी गङ्गेव । एकैकलीलात्मतया मन्त्रोपासनामयी तु लब्धतत्सम्भवह्रदश्रेणिर् इव ज्ञेया । किं च, मन्त्रोपासनामय्याम् अपि व्रजराजादिसम्बन्धः श्रूयते, किम् उत स्वारसिक्याम् इति न कुत्रापि तद्रहितता कल्पनीया । तद् एतत् सर्वं मूलप्रमाणेऽपि दृश्यते । तत्र प्रकटरूपा विस्पष्टैव । अथाप्रकटायां मन्त्रोपासनामयीम् आह— मां केशवो गदया प्रातर् अव्याद् गोविन्द आसङ्गवम् आत्तवेणुः । इति । आत्तवेणुर् इति विशेषेण गोविन्दः श्रीवृन्दावनदेव एव, तत्सहपाठात् केशवोऽपि श्रीमथुरानाथ एव, तौ हि वृन्दावनमथुराप्रसिद्धमहायोगपीठयोस् तत्तन्नाम्नैव सहितौ प्रसिद्धौ । तौ च तत्र तत्र प्रापञ्चिकलोकदृष्ट्यां श्रीमत्प्रतिमाकारेणाभातः, स्वजनदृष्ट्यां साक्षाद्रूपेण च । तत्रोत्तररूपं ब्रह्मसंहितायां गोविन्दस्तवादौ प्रसिद्धम् । अत एवात्रापि साक्षाद्रूपवृन्दप्रकरण एव एतौ पठितौ । ततश् च नारायणवर्माख्यमन्त्रोपास्यदेवतात्वेन, श्रीगोपालतापन्यादिप्रसिद्धस्वतन्त्रमन्त्रान्तरोपास्यदेवतात्वेन च मन्त्रोपासनामय्याम् इदम् उदाहृतम् ॥ ॥
yā tu tat-tat-kāmanātmaka-prayoga-mayī pūtanā-vadhādi-rūpā yad-yad-dhiyā ta urugāya vibhāvayanti tat-tad-vapuḥ praṇayase sad-anugrahāya ity uktānusāreṇādyāpi sādhaka-hṛdi kadācit sāmpratīva sphurati, sā khalu mantropāsanāmayītve'pi svārasikyām eva paryavasyati, atītatvena sarvatra nirdiṣṭatvāt | atha svārasikī ca yathodāhṛtam eva skānde— vatsair vatsatarībhiś ca sadā krīḍati mādhavaḥ | vṛndāvanāntaragataḥ sa-rāmo bālakaiḥ saha || ity ādi | tatra ca-kārāt śrī-gopendrādayo gṛhyante | rāma-śabdena rohiṇy api | tathā tenaiva krīḍatīty-ādinā vrajāgamana-śayanādi-līlāpi | krīḍā-śabdasya vihārārthatvād vihārasya nānā-sthānānusāraṇa-rūpatvād eka-sthāna-niṣṭhāyā mantropāsanāmayyā bhidyate'sau | yathāvasara-vividha-svecchāmayī svārasikī | evaṁ brahma-saṁhitāyām— cintāmaṇi-prakara-sadmasu kalpa-vṛkṣa- lakṣāvṛteṣu surabhir abhipālayantam lakṣmī-sahasra-śata-sambhrama-sevyamānaṁ govindam ādi-puruṣaṁ tam ahaṁ bhajāmi || iti | atra kathā gānaṁ nātyaṁ gamanam api vaṁśī ity atrānusandheyam | tatra nānā-līlā-pravāha-rūpatayā svārasikī gaṅgeva | ekaika-līlātmatayā mantropāsanāmayī tu labdha-tat-sambhava-hrada-śreṇir iva jñeyā | kiṁ ca, mantropāsanāmayyām api vraja-rājādi-sambandhaḥ śrūyate, kim uta svārasikyām iti na kutrāpi tad-rahitatā kalpanīyā | tad etat sarvaṁ mūla-pramāṇe'pi dṛśyate | tatra prakaṭa-rūpā vispaṣṭaiva | athāprakaṭāyāṁ mantropāsanā-mayīm āha— māṁ keśavo gadayā prātar avyād govinda āsaṅgavam ātta-veṇuḥ | iti | ātta-veṇur iti viśeṣeṇa govindaḥ śrī-vṛndāvana-deva eva, tat-saha-pāṭhāt keśavo'pi śrī-mathurā-nātha eva, tau hi vṛndāvana-mathurā-prasiddha-mahā-yoga-pīṭhayos tat-tan-nāmnaiva sahitau prasiddhau | tau ca tatra tatra prāpañcika-loka-dṛṣṭyāṁ śrīmat-pratimākāreṇābhātaḥ, svajana-dṛṣṭyāṁ sākṣād-rūpeṇa ca | tatrottara-rūpaṁ brahma-saṁhitāyāṁ govinda-stavādau prasiddham | ata evātrāpi sākṣād-rūpa-vṛnda-prakaraṇa eva etau paṭhitau | tataś ca nārāyaṇa-varmākhya-mantropāsya-devatātvena, śrī-gopāla-tāpany-ādi-prasiddha-svatantra-mantrāntaropāsya-devatātvena ca mantropāsanā-mayyām idam udāhṛtam || ||
А та, что полна применений, чья природа — то одно, то другое желание, и имеет облик убиения Путаны и прочего, — та, по слову «Каким и каким помышлением воображают тебя, Многовоспеваемый, такое и такое тело ты являешь ради милости к благим», и поныне иногда вспыхивает в сердце садхаки словно бы происходящая сейчас; но и при всей своей полноте мантренного почитания она завершается именно в самотечной, ибо всюду указана как уже бывшая.
Теперь самотечная — как и приведено в «Сканде»: «С телятами и тёлками всегда играет Мадхава, войдя внутрь Вриндавана, с Рамою и с мальчиками» и далее. Частицей «и» взяты там владыка пастухов и прочие, словом «Рама» — и Рохини; тем же «играет» и прочим взята и игра возвращения во Врадж, возлежания и остального. Слово «игра» значит «забава», а забава — это обхождение многих мест, и тем эта отлична от полной мантренного почитания, утверждённой на одном месте. Она разнообразна по случаю и полна собственной воли — такова самотечная.
Так и в «Брахма-самхите»: «В чертогах из груд чинтамани, окружённых сотнями тысяч деревьев желаний, пасущего коров сурабхи, с благоговением обслуживаемого сотнями тысяч Лакшми, — того Говинду, изначального Человека, я почитаю». Сюда же надо отнести и «беседа, пение, пляска, хождение, и флейта». Самотечная, будучи потоком многих игр, подобна Ганге; а полная мантренного почитания, будучи существом одной отдельной игры, да будет знаема как вереница заводей, от неё же и рождённых. Более того: связь с царём Враджа и прочими слышится даже в полной мантренного почитания — что уж говорить о самотечной; нигде поэтому не следует воображать её отсутствие.
И всё это видно в самом основном свидетельстве. Явленная там совершенно ясна; а о неявленной — сперва о полной мантренного почитания — сказано: «Меня утром да хранит Кешава палицей, до третьей стражи — Говинда с взятою флейтой». По этому определению, «с взятою флейтой», Говинда здесь — само божество шри Вриндавана; а раз Кешава читается вместе с ним, то и он — владыка шри Матхуры: оба ведь известны именно под этими именами, соединённые с прославленными великими йога-питхами Вриндавана и Матхуры. И оба они там являются во взоре мирских миров видом прекрасного изваяния, а во взоре своих — воочию. Последний облик известен по «Брахма-самхите» и «Говинда-ставе» и прочим; оттого и здесь эти двое прочитаны именно в разделе сонма воочию явленных образов. И потому, как божество, почитаемое мантрой по имени «Нараяна-варма», и как божество, почитаемое иными самостоятельными мантрами, известными по шри «Гопала-тапани» и прочим, это приведено при полной мантренного почитания.
b009fa4ef82f · опубликовано 20 сент. 2026 г., 19:59:50 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Гангу и заводи не противопоставляют: заводи налиты той же водой. Образ говорит, откуда что берётся — сосредоточенное созерцание одной игры живёт потоком всех.