अवमानिनो निन्दाकर्तुः । निन्दापि द्वेषसमा । किं वा— न तथा तप्यते विद्धः पुमान् बाणैर् हि मर्मगैः । यथा तुदन्ति मर्मस्था असतां परुषेषवः ॥ इत्याद्युक्तरीत्या ततोऽधिका इति । नायं व्युत्क्रम्य इत्य् अभिप्रेत्य न द्वेषात् पूर्वम् असौ पठिता । तद् एवं ईश्वरज्ञानाभावाद् भक्ताव् अश्रद्दधानस्य दोष उक्तः । अथ तच्छ्रद्धाहेतुतज्ज्ञानस्य स्वधर्मसंयुक्तं तदर्चनम् एव कारणम् उपदिशंस् तादृशार्चनस्याप्य् अव्यर्थताम् अङ्गीकरोति— अर्चादाव् अर्चयेत् तावद् ईश्वरं मां स्वकर्मकृत् । यावन् न वेद स्वहृदि सर्वभूतेष्व् अवस्थितम् ॥ तावद् एव स्वकर्मकृत् सन् अर्चादाव् अर्चयेद् यावत् सर्वभूतेष्व् अवस्थितम् ईश्वरं मां न वेद न जानाति । अत्र स्वकर्मसहायत्वम् अजातश्रद्धस्यशुद्धभक्ताव् अनधिकारात् । तत् प्रतिपादयिष्यते—जातश्रद्धो मत्कथासु इत्यादिना । अतो भगवज्ज्ञानाद् ऊर्ध्वं जातश्रद्धस् तु स्वकर्मकृत् सन् नार्चयेत्, किन्तु शुद्धम् अर्चादिकम् एव कुर्वीतेत्य् आयातम् । तच् च प्रतिपादयिष्यते—तावत् कर्माणि कुर्वीत इत्यादिना, न त्व् अर्चां परित्यजेद् इत्य् अर्थः । प्रतिष्ठितार्चा न त्याज्या यावज्जीवं समर्चयेत् । वरं प्राणपरित्यागः शिरसो वापि कर्तनम् ॥ इति हयशीर्षपञ्चरात्रविरोधात् । अथ स्वधर्मपूर्वकम् अर्चनं कुर्वंश् च भूतदयां विना न सिद्ध्यतीत्य् आह— आत्मनश् च परस्यापि यः करोत्य् अन्तरोदरम् । तस्य भिन्नदृशो मृत्युर् विदधे भयम् उल्बणम् ॥ अन्तरोदरम् उदरभेदेन भेदं करोति, न तु मदधिष्ठानत्वेनात्मसमं पश्यति । ततश् च क्षुधितादिकम् अपि दृष्ट्वा स्वोदरादिकम् एव केवलं बिभर्तीत्य् अर्थः । तस्य भिन्नदृशोमृत्युरूपोऽहम् उल्बणं भयं संसारम् । निगमयति— अथ मां सर्वभूतेषु भूतात्मानं कृतालयम् । अर्चयेद् दानमानाभ्यां मैत्र्याभिन्नेन चक्षुषा ॥ अथ अतो हेतोः । यथायुक्तं यथाशक्ति दानेन, तदभावे मानेन, चाभिन्नेन चक्षुषा इति पूर्ववत् । तथोक्तं सनकादीन् प्रति श्रीवैकुण्ठदेवेन— ये मे तनूर् द्विजवरान् दुहतीर् मदीया भूतान्य् अलब्धशरणानि च भेदबुद्ध्या ॥ इत्यादि । यद् वा, भिन्नेन चक्षुषान्यत्र या दृष्टिस् ततोऽतिविलक्षणया दृष्ट्या सर्वोत्कृष्टदृष्ट्येत्य् अर्थः । तत्र सर्वेषां साधारण्येनेवार्हणे प्राप्ते विशेषयति— जीवाः श्रेष्ठा ह्य् अजीवानां ततः प्राणभृतः शुभे । ततः सचित्ताः प्रवरास् ततश् चेन्द्रियवृत्तयः ॥ तत्रापि स्पर्शवेदिभ्यः प्रवरा रसवेदिनः । तेभ्यो गन्धविदः श्रेष्ठास् ततः शब्दविदो वराः ॥ रूपभेदविदस् तत्र ततश् चोभयतोदतः । तेषां बहुपदाः श्रेष्ठाश् चतुष्पादस् ततो द्विपात् ॥ ततो वर्णाश् च चत्वारस् तेषां ब्राह्मण उत्तमः । ब्राह्मणेष्व् अपि वेदज्ञो ह्य् अर्थज्ञोऽभ्यधिकस् ततः ॥ अर्थज्ञात् संशयच्छेत्ता ततः श्रेयान् स्वधर्मकृत् । मुक्तसङ्गस् ततो भूयान् अदोग्धा धर्मम् आत्मनः ॥
avamānino nindā-kartuḥ | nindāpi dveṣa-samā | kiṁ vā— na tathā tapyate viddhaḥ pumān bāṇair hi marmagaiḥ | yathā tudanti marmasthā asatāṁ paruṣeṣavaḥ || ity-ādy-ukta-rītyā tato'dhikā iti | nāyaṁ vyutkramya ity abhipretya na dveṣāt pūrvam asau paṭhitā | tad evaṁ īśvara-jñānābhāvād bhaktāv aśraddadhānasya doṣa uktaḥ | atha tac-chraddhā-hetu-taj-jñānasya sva-dharma-saṁyuktaṁ tad-arcanam eva kāraṇam upadiśaṁs tādṛśārcanasyāpy avyarthatām aṅgīkaroti— arcādāv arcayet tāvad īśvaraṁ māṁ sva-karma-kṛt | yāvan na veda sva-hṛdi sarva-bhūteṣv avasthitam || tāvad eva sva-karma-kṛt san arcādāv arcayed yāvat sarva-bhūteṣv avasthitam īśvaraṁ māṁ na veda na jānāti | atra sva-karma-sahāyatvam ajāta-śraddhasyaśuddha-bhaktāv anadhikārāt | tat pratipādayiṣyate—jāta-śraddho mat-kathāsu ity-ādinā | ato bhagavaj-jñānād ūrdhvaṁ jāta-śraddhas tu sva-karma-kṛt san nārcayet, kintu śuddham arcādikam eva kurvītety āyātam | tac ca pratipādayiṣyate—tāvat karmāṇi kurvīta ity-ādinā, na tv arcāṁ parityajed ity arthaḥ | pratiṣṭhitārcā na tyājyā yāvaj-jīvaṁ samarcayet | varaṁ prāṇa-parityāgaḥ śiraso vāpi kartanam || iti hayaśīrṣa-pañcarātra-virodhāt | atha sva-dharma-pūrvakam arcanaṁ kurvaṁś ca bhūta-dayāṁ vinā na siddhyatīty āha— ātmanaś ca parasyāpi yaḥ karoty antarodaram | tasya bhinna-dṛśo mṛtyur vidadhe bhayam ulbaṇam || antarodaram udara-bhedena bhedaṁ karoti, na tu mad-adhiṣṭhānatvenātma-samaṁ paśyati | tataś ca kṣudhitādikam api dṛṣṭvā svodarādikam eva kevalaṁ bibhartīty arthaḥ | tasya bhinna-dṛśomṛtyu-rūpo'ham ulbaṇaṁ bhayaṁ saṁsāram | nigamayati— atha māṁ sarva-bhūteṣu bhūtātmānaṁ kṛtālayam | arcayed dāna-mānābhyāṁ maitryābhinnena cakṣuṣā || atha ato hetoḥ | yathā-yuktaṁ yathā-śakti dānena, tad-abhāve mānena, cābhinnena cakṣuṣā iti pūrvavat | tathoktaṁ sanakādīn prati śrī-vaikuṇṭha-devena— ye me tanūr dvija-varān duhatīr madīyā bhūtāny alabdha-śaraṇāni ca bheda-buddhyā || ity-ādi | yad vā, bhinnena cakṣuṣānyatra yā dṛṣṭis tato'tivilakṣaṇayā dṛṣṭyā sarvotkṛṣṭa-dṛṣṭyety arthaḥ | tatra sarveṣāṁ sādhāraṇyenevārhaṇe prāpte viśeṣayati— jīvāḥ śreṣṭhā hy ajīvānāṁ tataḥ prāṇa-bhṛtaḥ śubhe | tataḥ sa-cittāḥ pravarās tataś cendriya-vṛttayaḥ || tatrāpi sparśa-vedibhyaḥ pravarā rasa-vedinaḥ | tebhyo gandha-vidaḥ śreṣṭhās tataḥ śabda-vido varāḥ || rūpa-bheda-vidas tatra tataś cobhaya-todataḥ | teṣāṁ bahu-padāḥ śreṣṭhāś catuṣ-pādas tato dvi-pāt || tato varṇāś ca catvāras teṣāṁ brāhmaṇa uttamaḥ | brāhmaṇeṣv api veda-jño hy artha-jño'bhyadhikas tataḥ || arthajñāt saṁśaya-cchettā tataḥ śreyān sva-dharma-kṛt | mukta-saṅgas tato bhūyān adogdhā dharmam ātmanaḥ ||
«Презирающего» — совершающего хулу; а хула равна ненависти. Или же, по сказанному «Не так мучается человек, пронзённый стрелами в уязвимые места, как ранят попавшие в них грубые стрелы недобрых» и далее, — она и больше того. Подразумевая «Не преступив этого», он назвал её прежде ненависти.
Итак, назван изъян того, кто, не зная Владыки, не имеет веры в преданность. Затем, преподавая, что причиною того знания, которое есть причина веры, служит именно почитание его, соединённое со своим законом, он признаёт и такое почитание не бесплодным: «Пусть почитает меня, Владыку, в образе и прочем, совершая своё деяние, — дотоле, доколе не ведает пребывающего в своём сердце и во всех существах». То есть: дотоле, будучи совершающим своё деяние, пусть почитает в образе и прочем, доколе не ведает, не знает меня, Владыку, пребывающего во всех существах. Своё деяние здесь — подспорье, ибо не родивший веры не правомочен на чистую преданность; о том будет изложено: «Родивший веру к моим сказаниям» и далее. Оттого выходит, что родивший веру, стоящий выше знания Бхагавана, да не почитает, совершая своё деяние, но да совершает именно чистое почитание и прочее; и о том будет изложено: «Столько да совершает деяния» и далее. Но образ да не оставит: иначе вышло бы противоречие Хаяширша-панчаратре — «Установленный образ не должен быть оставлен: покуда жив, да почитает; лучше оставить жизнь или даже дать отсечь голову».
Затем он говорит, что и совершающий почитание, предваряемое своим законом, не достигает цели без сострадания к существам: «Кто делает различие между собою и другим по чреву, — тому, зрящему раздельно, я уготовил смерть, ужасный страх». «Различение по чреву» — делает разделение по различию чрева, а не видит его равным себе, как моё вместилище; и оттого, даже видя голодного и прочее, питает единственно своё чрево. Вот смысл. Тому, зрящему раздельно, я, имеющий облик смерти, — ужасный страх, самсара.
И заключает: «Потому да почитает он меня, душу существ, устроившего обитель во всех существах, — даянием и почтением, дружбою, нераздельным оком». «Потому» — по этой причине. Как уместно и по силам — даянием, а при его отсутствии — почтением; «и нераздельным оком» — как прежде. Так же сказано шри Вайкунтха-девою Санаке и прочим: «Те, кто с разумением различия смотрят на лучших дваждырождённых, на доящихся коров, моих, и на существа, не обретшие прибежища, — на тела мои» и далее. Или же: «нераздельным оком» — видением, весьма отличным от того, каким смотрят на иное, то есть видением, превосходнейшим из всех.
И там, где почитание как будто досталось всем поровну, он различает: «Живые лучше неживых, о благая; лучше их — носящие дыхание; лучше их — имеющие сознание; лучше их — имеющие действия чувств. И там знающие вкус превосходнее знающих осязание; лучше их — знающие запах; превосходнее их — знающие звук. Там же — различающие облик; лучше их — имеющие оба ряда зубов; из них лучше многоногие, из тех — четвероногие, а из них — двуногий. Лучше их — четыре варны, из них высший брахман; среди брахманов — знающий Веду, а превосходнее его — знающий смысл. Лучше знающего смысл — рассекающий сомнение, лучше его — творящий свой закон; больше его — свободный от привязанности, не выдаивающий закон для себя».
6d7e37a7f379 · 发布于 2026年9月21日 00:52:07 UTC
可用语言RU用方向键翻颂
Лестница существ выстроена не для того, чтобы одних почитать, а других нет: почитание уже предписано всем — она говорит лишь о мере.
И оговорка о храмовом служении здесь твёрдая: образ, однажды установленный, не оставляют даже ради более высокой ступени.