तद् एवं वैधी भक्तिर् दर्शिता । अस्याश् चोक्तानाम् अङ्गानाम् अनुक्तानां च कुत्रचित् कस्याप्य् अङ्गस्यान्यत्र तु तदितरस्य यन्महिमाधिक्यं वर्ण्यते । तत्तच्छ्रद्धाभेदेन तत्तत्प्रभावोल्लासापेक्षयेति न परस्परविरुद्धत्वम् । अधिकारिभेदेन ह्य् औषधादीनाम् अपि तादृशत्वं दृश्यते । अथ रागानुगा । तत्र विषयिणः स्वाभाविको विषयसंसर्गेच्छातिशयमयः प्रेमा रागः, यथा चक्षुरादीनां सौन्दर्यादौ । तादृश एवात्र भक्तस्य श्रीभगवत्य् अपि राग इत्य् उच्यते । स च रागो विशेषणभेदेन बहुधा दृश्यते—येषाम् अहं प्रिय आत्मा सुतश् च सखा गुरुः सुहृदो दैवम् इष्टम् इत्यादौ । तत्र प्रियो यथा तदीयप्रेयसीनाम् । आत्मा परब्रह्मरूपः श्रीसनकादीनाम् । सुतः श्रीव्रजेश्वरादीनाम् । सखा श्रीश्रीदामादीनाम् । गुरुः श्रीप्रद्युम्नादीनाम् । कस्यापि भ्राता, कस्यापि मातुलेयः, कस्यापि वैवाहिक इत्यादिरूपः स एक एव तेषु बहुप्रकारत्वेन सुहृदः सम्बन्धिनाम् । दैवम् इष्टं तदीयसेवकानां श्रीदारुकप्रभृतीनाम् इति प्रसिद्धम् । अत्र श्रीमत्यां मोहिन्यां यः खलु रुद्रस्य भावो जातः, स तु नाङ्गीकृतः, अनुक्तत्वात्, तस्य मायामोहिततयैव तादृशभावाभ्युपगमाच् च । तद् एवं तत्तदभिमानलक्षणभावविशेषणेन स्वाभाविकरागस्य वैशिष्ट्ये सति तत्तद्रागप्रयुक्ता श्रवणकीर्तनस्मरणपादसेवनवन्दनात्मनिवेदनप्राया भक्तिस् तेषां रागात्मिका भक्तिर् इत्य् उच्यते । तस्याश् च साध्यायां रागलक्षणायां भक्तिगङ्गायां तरङ्गरूपत्वात् साध्यत्वम् एवेति, न तु साधनप्रकरणेऽस्मिन् प्रवेशः । अतो रागानुगा कथ्यते । यस्य पूर्वोक्ते रागविशेषे रुचिर् एव जातास्ति, न तु रागविशेष एव स्वयं, तस्य तादृशरागसुधाकरकराभाससमुल्लसितहृदयस्फटिकमणेः शास्त्रादिश्रुतासु तादृश्या रागात्मिकाया भक्तेः परिपाटीष्व् अपि रुचिर् जायते । ततस् तदीयं रागं रुच्यानुगच्छन्ती, सा रागानुगा तस्यैव प्रवर्तते । एषैवाविहितेति केषाञ्चित् संज्ञा, रुचिमात्रप्रवृत्त्या विधिप्रयुक्तत्वेनाप्रवृत्तत्वात् । न च वक्तव्यं विध्यनधीनस्य न सम्भवति भक्तिर् इति । प्रायेण मुनयो राजन् निवृत्ता विधिषेधतः । नैर्गुण्यस्था रमन्ते स्म गुणानुकथने हरेः ॥ इत्य् अत्र श्रूयते । ततो विधिमार्गभक्तिर् विधिसापेक्षेति सा दुर्बला । इयं तु स्वतन्त्रैव प्रवर्तते इति प्रबला च ज्ञेया । अत एवास्या जन्मलक्षणं भक्तिव्यतिरेकेणान्यत्रानभिरुचिम् उपलक्ष्य— सा श्रद्दधानस्य विवर्धमाना विरक्तिम् अन्यत्र करोति पुंसः । हरेः पदानुस्मृतिनिर्वृतस्य समस्तदुःखाप्ययम् आशु धत्ते ॥ इति । सा पूर्वोक्ता कथागृहीता मतिस् तद्रुचिर् इत्य् अर्थः । विधिनिरपेक्षत्वाद् एव पूर्वाभ्यां दास्यसख्याभ्याम् एतदीययोस् तयोर् भेदश् च ज्ञेयः । एवम् एवोक्तं तन् मन्येऽधीतम् उत्तमम् इति । अत एव विध्युक्तक्रमोऽपि नास्याम् अत्यादृतः । किन्तु रागात्मिकाश्रुतक्रम एव । तत्र रागात्मिकायां रुचिर् यथा— सुहृत् प्रेष्ठतमो नाथ आत्मा चायं शरीरिणाम् । तं विक्रीयात्मनैवाहं रमेऽनेन यथा रमा ॥ अत्र स्वाभाविकसौहृद्यादिधर्मैस् तस्मिन्न् एव स्वाभाविकपतित्वं स्थापयित्वा, परस्यौपाधिकपतित्वम् इत्य् अभिप्रेतम् । अन्यत्र, पत्याव् एकत्वं सा गता यस्माच् चरुमन्त्राहुतिव्रता इति छान्दोग्यपरिशिष्टानुसारेण कृत्रिमम् एकात्मत्वम् । तस्मिन् परमात्मनि तु स्वभावत एवेत्य् आत्मशब्दस्याप्य् अभिप्रायः । एवं यद्यपि तस्मिन् पतित्वम् अनाहार्यम् एवास्ति, तथापि आत्मनैव मूल्यभूतेनैव तं विशेषतःक्रीत्वा यथान्यापि कन्या विवाहात्मकेन स्वात्मसमर्पणेन कञ्चित् पतित्वेनोपादत्ते, तथाभावेनाश्रित्य अनेन परममनोहररूपेण तेन सह रमेरमा लक्ष्मीर् यथा । तद् एवं तस्याः पिङ्गलाया रागे स्वरुचिर् द्योतिता ॥
tad evaṁ vaidhī bhaktir darśitā | asyāś coktānām aṅgānām anuktānāṁ ca kutracit kasyāpy aṅgasyānyatra tu tad-itarasya yan-mahimādhikyaṁ varṇyate | tat-tac-chraddhā-bhedena tat-tat-prabhāvollāsāpekṣayeti na paraspara-viruddhatvam | adhikāri-bhedena hy auṣadhādīnām api tādṛśatvaṁ dṛśyate | atha rāgānugā | tatra viṣayiṇaḥ svābhāviko viṣaya-saṁsargecchātiśaya-mayaḥ premā rāgaḥ, yathā cakṣur-ādīnāṁ saundaryādau | tādṛśa evātra bhaktasya śrī-bhagavaty api rāga ity ucyate | sa ca rāgo viśeṣaṇa-bhedena bahudhā dṛśyate—yeṣām ahaṁ priya ātmā sutaś ca sakhā guruḥ suhṛdo daivam iṣṭam ity-ādau | tatra priyo yathā tadīya-preyasīnām | ātmā para-brahma-rūpaḥ śrī-sanakādīnām | sutaḥ śrī-vrajeśvarādīnām | sakhā śrī-śrīdāmādīnām | guruḥ śrī-pradyumnādīnām | kasyāpi bhrātā, kasyāpi mātuleyaḥ, kasyāpi vaivāhika ity-ādi-rūpaḥ sa eka eva teṣu bahu-prakāratvena suhṛdaḥ sambandhinām | daivam iṣṭaṁ tadīya-sevakānāṁ śrī-dāruka-prabhṛtīnām iti prasiddham | atra śrīmatyāṁ mohinyāṁ yaḥ khalu rudrasya bhāvo jātaḥ, sa tu nāṅgīkṛtaḥ, anuktatvāt, tasya māyā-mohitatayaiva tādṛśa-bhāvābhyupagamāc ca | tad evaṁ tat-tad-abhimāna-lakṣaṇa-bhāva-viśeṣaṇena svābhāvika-rāgasya vaiśiṣṭye sati tat-tad-rāga-prayuktā śravaṇa-kīrtana-smaraṇa-pāda-sevana-vandanātma-nivedana-prāyā bhaktis teṣāṁ rāgātmikā bhaktir ity ucyate | tasyāś ca sādhyāyāṁ rāga-lakṣaṇāyāṁ bhakti-gaṅgāyāṁ taraṅga-rūpatvāt sādhyatvam eveti, na tu sādhana-prakaraṇe'smin praveśaḥ | ato rāgānugā kathyate | yasya pūrvokte rāga-viśeṣe rucir eva jātāsti, na tu rāga-viśeṣa eva svayaṁ, tasya tādṛśa-rāga-sudhākara-karābhāsa-samullasita-hṛdaya-sphaṭika-maṇeḥ śāstrādi-śrutāsu tādṛśyā rāgātmikāyā bhakteḥ paripāṭīṣv api rucir jāyate | tatas tadīyaṁ rāgaṁ rucyānugacchantī, sā rāgānugā tasyaiva pravartate | eṣaivāvihiteti keṣāñcit saṁjñā, ruci-mātra-pravṛttyā vidhi-prayuktatvenāpravṛttatvāt | na ca vaktavyaṁ vidhy-anadhīnasya na sambhavati bhaktir iti | prāyeṇa munayo rājan nivṛttā vidhi-ṣedhataḥ | nairguṇya-sthā ramante sma guṇānukathane hareḥ || ity atra śrūyate | tato vidhi-mārga-bhaktir vidhi-sāpekṣeti sā durbalā | iyaṁ tu svatantraiva pravartate iti prabalā ca jñeyā | ata evāsyā janma-lakṣaṇaṁ bhakti-vyatirekeṇānyatrānabhirucim upalakṣya— sā śraddadhānasya vivardhamānā viraktim anyatra karoti puṁsaḥ | hareḥ padānusmṛti-nirvṛtasya samasta-duḥkhāpyayam āśu dhatte || iti | sā pūrvoktā kathā-gṛhītā matis tad-rucir ity arthaḥ | vidhi-nirapekṣatvād eva pūrvābhyāṁ dāsya-sakhyābhyām etadīyayos tayor bhedaś ca jñeyaḥ | evam evoktaṁ tan manye'dhītam uttamam iti | ata eva vidhy-ukta-kramo'pi nāsyām atyādṛtaḥ | kintu rāgātmikā-śruta-krama eva | tatra rāgātmikāyāṁ rucir yathā— suhṛt preṣṭhatamo nātha ātmā cāyaṁ śarīriṇām | taṁ vikrīyātmanaivāhaṁ rame'nena yathā ramā || atra svābhāvika-sauhṛdyādi-dharmais tasminn eva svābhāvika-patitvaṁ sthāpayitvā, parasyaupādhika-patitvam ity abhipretam | anyatra, patyāv ekatvaṁ sā gatā yasmāc caru-mantrāhuti-vratā iti chāndogya-pariśiṣṭānusāreṇa kṛtrimam ekātmatvam | tasmin paramātmani tu svabhāvata evety ātma-śabdasyāpy abhiprāyaḥ | evaṁ yadyapi tasmin patitvam anāhāryam evāsti, tathāpi ātmanaiva mūlya-bhūtenaiva taṁ viśeṣataḥkrītvā yathānyāpi kanyā vivāhātmakena svātma-samarpaṇena kañcit patitvenopādatte, tathābhāvenāśritya anena parama-manohara-rūpeṇa tena saha rameramā lakṣmīr yathā | tad evaṁ tasyāḥ piṅgalāyā rāge sva-rucir dyotitā ||
Итак, уставная преданность показана. А что где-то описывается превосходство величия одного её члена, а в ином месте — другого, — это по различию той и той веры и ввиду расцвета того и того влияния; взаимного противоречия тут нет: ведь и у лекарств такое же бывает по различию принимающего.
Затем рагануга. Рага — это природная любовь мирского человека, состоящая из преизбытка желания соединиться с предметом, как у глаз и прочего к красоте. Такая же у преданного и к шри Бхагавану называется рагою. И она видится многообразной по различию уточнений — в «у кого я дорогой, Я, сын, друг, гуру, доброжелатель, желанное божество» и далее. «Дорогой» — как у Его возлюбленных; «Я», в облике высшего брахмана, — у шри Санаки и прочих; «сын» — у шри владыки Враджа и прочих; «друг» — у шри Шридамы и прочих; «гуру» — у шри Прадьюмны и прочих; «доброжелатель» — у родственников, ибо он один для них многообразен: кому брат, кому двоюродный по матери, кому свойственник; «желанное божество» — у Его слуг, шри Даруки и прочих, как известно. А то настроение, что родилось у Рудры к шримати Мохини, не принято: о нём не сказано, и такое настроение он принял, будучи обморочен майею.
Итак, когда природная рага получает особенность через уточнение настроения, признак которого — то и то самомнение, — преданность, побуждаемая тою и тою рагою и состоящая по преимуществу из слушания, воспевания, памятования, служения стопам, поклонения и поднесения себя, у них называется рагатмика-бхакти. И она, будучи волною в Ганге преданности, достигаемой и имеющей признаком рагу, есть именно достигаемое, а не входит в этот раздел о средстве; потому излагается рагануга.
У кого к той особой раге родился именно вкус, а не сама особая рага, — у того, чей хрусталь-самоцвет сердца расцвечен отблеском луча той луны-раги, рождается вкус и к чинам такой рагатмика-бхакти, слышанным из писания и прочего. И тогда у него начинается та, что следует вкусом за тою рагою, — рагануга. У некоторых она зовётся «неуставною», ибо движется одним вкусом, а не побуждением устава. И не следует говорить, будто у неподвластного уставу преданности не бывает: здесь слышится «Обычно молчальники, о царь, отвратившиеся от устава и запрета, стоящие в бескачественном, услаждаются пересказом качеств Хари». Потому преданность пути устава, требуя устава, слаба; а эта движется самостоятельно и должна быть знаема сильною. Оттого и признак её рождения дан через нерасположение ни к чему, кроме преданности: «Она, возрастая у верующего, творит у человека бесстрастие к иному и скоро даёт уход всех страданий тому, кто блажен памятованием стоп Хари». «Она» — прежде названная мысль, взятая сказанием, то есть вкус к Нему; таков смысл. И по нетребовательности к уставу надо знать отличие этих двух от прежних рабства и дружества; так и сказано: «то считаю изученным высшим». Оттого и порядок, сказанный уставом, в ней не слишком чтим, а чтим именно порядок, слышанный у рагатмики.
А вкус к рагатмике — как: «Доброжелатель, дражайший, владыка и Я воплощённых — вот он; купив его собою, я услаждаюсь им, как Рама». Здесь подразумевается: установив природными свойствами сердечности и прочего, что мужем Он является по природе, — что у иного мужем бытие условно. В ином случае единство — искусственное: «С мужем единство она обрела, ибо держала обет чару, мантры и возлияния», по прибавлению к Чхандогье; а в том Параматмане — по самой природе: таково намерение и слова «Я». И хотя мужем Он является в Нём неприобретаемо, — всё же, купив его особо собою как ценою, — как и всякая иная дева поднесением себя в свадьбе принимает кого-то мужем, — приняв Его таким настроением, я услаждаюсь с ним, столь пленительным обликом, как Рама, Лакшми. Так явлен собственный вкус Пингалы к её раге.
062a85909a75 · 发布于 2026年9月21日 00:52:07 UTC
可用语言RU用方向键翻颂
«Неуставною» её зовут не по своеволию: устав велит тому, кто ещё не влечётся, а здесь влечение уже есть — и потому идут за ним, а не за предписанием.