तद् एतत् पद्यं स्वयम् एवाग्रे व्याख्यास्यते द्वाभ्यां— जातश्रद्धो मत्कथासु निर्विण्णः सर्वकर्मसु । वेद दुःखात्मकान् कामान् परित्यागेऽप्य् अनीश्वरः ॥ ततो भजेत मां प्रीतः श्रद्धालुर् दृढनिश्चयः । जुषमाणश् च तान् कामान् दुःखोदर्कांश् च गर्हयन् ॥ कथा इत्य् उपलक्षणं, मत्कथादिषु । एतद् एव केवलं परमं श्रेय इति जातविश्वासः । अत एवान्येषु कर्मसु उद्विग्नः, किन्तु वर्तमानेषु प्राचीनपुण्यकर्मफलभागेषु एवंभूत इत्य् आह—वेदेति । ततस् तां वेदेत्यादिव्याख्याताम्, न निर्विण्णो नातिसक्तः इत्य् एवंलक्षणाम् अवस्थां आरभ्यैवेत्य् अर्थः । मां भजेत मदीयानन्यताख्यभक्ताव् अधिकारी स्यात्, न तु ज्ञानवज् जाते सम्यग्वैराग्य एव । तस्याः स्वतः शक्तिमत्त्वेनान्यनिरपेक्षत्वाद् इत्य् अर्थः । अनन्तरं च वक्ष्यते— तस्मान् मद्भक्तियुक्तस्य योगिनो वै मदात्मनः । न ज्ञानं न च वैराग्यं प्रायः श्रेयो भवेद् इह ॥ यत् कर्मभिर् यत् तपसा ज्ञानवैराग्यतश् च यत् । इत्यादि । न च कर्मनिर्वेद सापेक्षत्वम् आपतितम् । स तु भक्तेः सर्वोत्तमत्वविश्वासेन स्वत एव प्रवर्तते । अतो निर्विण्ण इत्य् अनुवादमात्रम् । अत एव यद्यपि ज्ञानकर्मणोर् अपि श्रद्धापेक्षास्त्य् एव, तां विना बहिर् अन्तः सम्यक् प्रवृत्त्यनुपपत्तेः, तथाप्य् अत्र श्रद्धामात्रस्य कारणत्वेन विशेषतस् तदङ्गीकारः । अत्रापि च तदपेक्षा पूर्ववत् सम्यक्प्रवृत्त्यर्थैव, तां विना अनन्यताख्यभक्तिस् तथा न प्रवर्तते । कदाचित् किञ्चित् प्रवृत्ता च नश्यतीति । अत एव न निर्विण्णो नातिसक्तः इत्य् अस्यानन्तरम् अपि मत्कथाश्रवणादौ वा इत्य् अत्र श्रद्धायां जातायाम् एव कर्मपरित्यागो विहितः । भक्तिमात्रं तु तां विना सिद्ध्यति—सकृद् अपि परिगीतं श्रद्धया हेलया वा भृगुवर नरमात्रं तारयेत् कृष्णनाम इत्यादौ; सतां प्रसङ्गान् मम वीर्यसंविदो भवन्ति हृत्कर्णरसायनाः कथाः । तज्जोषणाद् आश्व् अपवर्गवर्त्मनि श्रद्धा रतिर् भक्तिर् अनुक्रमिष्यति ॥ इत्यादौ च तत्पूर्वतोऽपि तस्याः फलदातृत्वश्रवणात्; म्रियमाणो हरेर् नाम गृणन् पुत्रोपचारितम् । अजामिलोऽप्य् अगाद् धाम किम् उत श्रद्धया गृणन् ॥ इत्यादौतथा फलदातृत्वसौष्ठवश्रवणाच् च । सा च श्रद्धा शास्त्राभिधेयावधारणस्य एवाङ्गं, तद्विश्वासरूपत्वात् । ततो नानुष्ठानाङ्गत्वे प्रविशति । भक्तिश् च फलोत्पादने विधिसापेक्षापि न स्यात्, दाहादिकर्मणि वह्न्यादिवद् भगवच्छ्रवणकीर्तनादीनां स्वरूपस्थतादृशशक्तित्वात् । ततस् तस्याः श्रद्धाद्यपेक्षा कुतः स्यात्? अतः श्रद्धां विना च क्वचिन्मूढादाव् अपि सिद्धिर् दृश्यते, श्रद्धया हेलया वा इत्यादौ । हेला त्व् अपराधरूपाप्यबुद्धिपूर्वककृता चेद् दौरात्म्याभावे न भक्त्या बाध्यत इत्य् उक्तम् एव । ज्ञानलवदुर्विदग्धादौ तु तद्वैपरीत्येन बाध्यते, यथा मत्सरेण नामादिकं गृह्णति वेणे । क्वचिद् वस्तुशक्तिर् बाधिता दृश्यते, आर्द्रेन्धनादौ वह्निशक्तिर् इव ।
tad etat padyaṁ svayam evāgre vyākhyāsyate dvābhyāṁ— jāta-śraddho mat-kathāsu nirviṇṇaḥ sarva-karmasu | veda duḥkhātmakān kāmān parityāge'py anīśvaraḥ || tato bhajeta māṁ prītaḥ śraddhālur dṛḍha-niścayaḥ | juṣamāṇaś ca tān kāmān duḥkhodarkāṁś ca garhayan || kathā ity upalakṣaṇaṁ, mat-kathādiṣu | etad eva kevalaṁ paramaṁ śreya iti jāta-viśvāsaḥ | ata evānyeṣu karmasu udvignaḥ, kintu vartamāneṣu prācīna-puṇya-karma-phala-bhāgeṣu evaṁ-bhūta ity āha—vedeti | tatas tāṁ vedety-ādi-vyākhyātām, na nirviṇṇo nātisaktaḥ ity evaṁ-lakṣaṇām avasthāṁ ārabhyaivety arthaḥ | māṁ bhajeta madīyānanyatākhya-bhaktāv adhikārī syāt, na tu jñānavaj jāte samyag-vairāgya eva | tasyāḥ svataḥ śaktimattvenānya-nirapekṣatvād ity arthaḥ | anantaraṁ ca vakṣyate— tasmān mad-bhakti-yuktasya yogino vai mad-ātmanaḥ | na jñānaṁ na ca vairāgyaṁ prāyaḥ śreyo bhaved iha || yat karmabhir yat tapasā jñāna-vairāgyataś ca yat | ity-ādi | na ca karma-nirveda sāpekṣatvam āpatitam | sa tu bhakteḥ sarvottamatva-viśvāsena svata eva pravartate | ato nirviṇṇa ity anuvāda-mātram | ata eva yadyapi jñāna-karmaṇor api śraddhāpekṣāsty eva, tāṁ vinā bahir antaḥ samyak pravṛtty-anupapatteḥ, tathāpy atra śraddhā-mātrasya kāraṇatvena viśeṣatas tad-aṅgīkāraḥ | atrāpi ca tad-apekṣā pūrvavat samyak-pravṛtty-arthaiva, tāṁ vinā ananyatākhya-bhaktis tathā na pravartate | kadācit kiñcit pravṛttā ca naśyatīti | ata eva na nirviṇṇo nātisaktaḥ ity asyānantaram api mat-kathā-śravaṇādau vā ity atra śraddhāyāṁ jātāyām eva karma-parityāgo vihitaḥ | bhakti-mātraṁ tu tāṁ vinā siddhyati—sakṛd api parigītaṁ śraddhayā helayā vā bhṛgu-vara nara-mātraṁ tārayet kṛṣṇa-nāma ity-ādau; satāṁ prasaṅgān mama vīrya-saṁvido bhavanti hṛt-karṇa-rasāyanāḥ kathāḥ | taj-joṣaṇād āśv apavarga-vartmani śraddhā ratir bhaktir anukramiṣyati || ity-ādau ca tat-pūrvato'pi tasyāḥ phala-dātṛtva-śravaṇāt; mriyamāṇo harer nāma gṛṇan putropacāritam | ajāmilo'py agād dhāma kim uta śraddhayā gṛṇan || ity-ādautathā phala-dātṛtva-sauṣṭhava-śravaṇāc ca | sā ca śraddhā śāstrābhidheyāvadhāraṇasya evāṅgaṁ, tad-viśvāsa-rūpatvāt | tato nānuṣṭhānāṅgatve praviśati | bhaktiś ca phalotpādane vidhi-sāpekṣāpi na syāt, dāhādi-karmaṇi vahny-ādivad bhagavac-chravaṇa-kīrtanādīnāṁ svarūpastha-tādṛśa-śaktitvāt | tatas tasyāḥ śraddhādy-apekṣā kutaḥ syāt? ataḥ śraddhāṁ vinā ca kvacinmūḍhādāv api siddhir dṛśyate, śraddhayā helayā vā ity-ādau | helā tv aparādha-rūpāpyabuddhi-pūrvaka-kṛtā ced daurātmyābhāve na bhaktyā bādhyata ity uktam eva | jñāna-lava-durvidagdhādau tu tad-vaiparītyena bādhyate, yathā matsareṇa nāmādikaṁ gṛhṇati veṇe | kvacid vastu-śaktir bādhitā dṛśyate, ārdrendhanādau vahni-śaktir iva |
Этот стих он и сам далее истолкует двумя: «Родивший веру в мои сказания, отвратившийся от всех деяний, ведающий, что желания суть страдание, но не властный их оставить, — пусть оттого чтит меня, возлюбивший, верующий, твёрдый в решении, — вкушая те желания и порицая их как кончающиеся страданием».
«Сказания» — обозначение: к моим сказаниям и прочему. Обретший доверие: «это одно и есть высшее благо». И потому тяготящийся иными деяниями, но к наличным — к долям плода прежнего заслуженного деяния — остающийся таким, о чём он и говорит: «ведает». «Оттого» — то есть начиная именно с того состояния, которое истолковано в «ведает» и далее и обозначено как «не отвратившийся, не слишком привязанный». «Пусть чтит меня» — пусть будет правомочен в моей преданности, зовущейся безраздельною, а не так, как со знанием, — лишь при родившемся совершенном бесстрастии: ибо она сама обладает силою и не ждёт иного. Вот смысл. И тотчас будет сказано: «Потому у йогина, наделённого преданностью мне и сущего мною, ни знание, ни бесстрастие большею частью не бывают здесь благом»; и «Что деяниями, что подвижничеством, что знанием и бесстрастием» и далее.
И не выходит, будто она ждёт отвращения от деяний: оно само возникает от доверия к наилучшести преданности; потому «отвратившийся» — лишь пересказ. Оттого же: хотя и знание с деянием ждут веры, ибо без неё не обосновать совершенного обращения ни вовне, ни внутри, — здесь она принята особо, как единственная причина. И здесь её ждут, как прежде, ради совершенного обращения: без неё преданность, зовущаяся безраздельною, так не возникает, а возникнув иногда немного, гибнет. Оттого и непосредственно после «не отвратившийся, не слишком привязанный», в «или в слушании моих сказаний и прочем», оставление деяний предписано именно при родившейся вере.
А сама преданность достигает цели и без неё: «Пропетое хотя бы однажды, с верою или в небрежении, имя Кришны переправит всякого человека, о лучший из Бхригу» и далее; и «От общения с благими рождаются сказания, ведающие мои силы, услада сердцу и уху; от вкушения их скоро последуют на пути избавления вера, влечение, преданность» и далее, — ибо слышно, что она даёт плод и прежде веры; и «Умирающий Аджамила, возглашая имя Хари, обращённое к сыну, ушёл в обитель, — что уж говорить о возглашающем с верою?» и далее, где слышно превосходство её плодоподательности.
А вера есть член утверждения в предмете шастры, будучи доверием к нему, и потому не входит в членство самого исполнения. И преданность в порождении плода не ждёт даже предписания: как огонь и прочее в деле сожжения, так слушание, воспевание Бхагавана и прочее имеют такую силу в самом своём существе. Откуда же ей ждать веры и прочего? Оттого кое-где достижение видно и без веры, даже у простеца: «с верою или в небрежении». А небрежение, хотя бы и имеющее облик оскорбления, если совершено по неразумию, — при отсутствии злонравности преданности не препятствует; о том уже сказано. У дурно умудрённых крохою знания и подобных, напротив, препятствует, — как у Вены, произносившего имя и прочее с завистью. Кое-где сила вещи видится заграждённою — как сила огня в сыром топливе и прочем.
62510efc18ff · 发布于 2026年9月21日 00:52:07 UTC
可用语言RU用方向键翻颂
Вера здесь не условие действия, а условие того, что человек за него возьмётся. Само имя действует и без неё — как огонь, которому не нужно позволения.