अत्र पूर्वे तत्त्वभगवत्परमात्मसन्दर्भेष्व् एवं मूल्येन श्रुत्यादिभिश् च प्रतिपादितम् । जीवाख्यसमष्टिशक्तिविशिष्टस्य परमतत्त्वस्य खल्व् अंश एको जीवः । स च तेजोमण्डलस्य बहिश्चररश्मिपरमाणुर् इव परमचिदेकरसस्य तस्य बहिश्चरचित्परमाणुः । तत्र तस्य व्यापकत्वात् तदेकदेशत्वम् एव जीवे स्यात् । निराकारतया तद् एकदेशत्वं न विरुद्धम् । तथापि बहिश्चरत्वं तदाश्रयित्वात् । तज्ज्ञानाभावात् छायया रश्मिवत् माययाभिभाव्यत्वाच् च बहिश्चरत्वं व्यपदिश्यते । रश्मिस्थानीयत्वं च तद्व्यतिरेकाद् व्यतिरेकितया यस् तदाश्रयिभावः । या च पूर्वयुक्त्या बहिश्चरत्वेऽप्य् एकवस्तुत्वश्रुतिस् तदादिभिर् गम्यते । शक्तित्वं च तद्रूपतयैव तदीयलीलोपकरणत्वात् । अणुत्वं च शब्दात् हरिचन्दनबिन्दुवत् तस्य प्रभावलक्षणगुणेनैव सर्वदेहव्याप्तेः । सर्वं चैतत् परमस्याचिन्त्यशक्तिमयत्वाद् अविरुद्धम् इति पूर्वं दृढीकृतम् अस्ति, श्रुतेस् तु शब्दमूलत्वात् इति न्यायेन, एकदेशस्थितस्याग्नेः इत्यादिना च । तत्र जीवेश्वरयोर् अत्यन्ताभेदे युगपद् अविद्याविद्याश्रयत्वाद्यनुपपत्तिश् च पूर्वं विवृता । तत् त्वम् असि इत्यादौ लक्षणा त्व् अत्यन्ताभेदे तदंशत्वे च समानैव । परमतत्त्वस्य निरंशत्वश्रुतिस् तु द्विधा प्रवर्तते । तत्र केवलविशेष्यलक्षणनिर्देशपराया मुख्यैव प्रवृत्तिः, आनन्दमात्रत्वात् तस्य । आनन्दैकरूपस्य तस्य स्वरूपशक्तिविशिष्टस्य निर्देशपरायास् तु प्राकृतांशलेशराहित्यमात्रे तात्पर्याद् गौणी प्रवृत्तिः । सर्वशक्तिविशिष्टस्य तस्य तु सर्वांशित्वं गीतम् एव । तद् एवं तस्य रश्मिपरमाणुस्थानीयांशत्वे सिद्धे तद्वत् सर्वस्याम् अपि दशायां कर्तृत्वभोक्तृत्वादिस्वरूपधर्मा अपि सिध्यन्ति । तद्वद् एव च परमेश्वरशक्त्यनुग्रहेणैव ते कार्यक्षमा भवन्ति । तत्र तेषां प्रकृतिविकारमयकर्तृत्वादिकं तदीयमायाशक्तिमयानुग्रहेण । अत एव तत्सम्बन्धात् तेषां संसारः । स्वानुभवब्रह्मानुभवभगवदनुभवकर्तृत्वादिकं तु तदीयस्वरूपशक्त्यनुग्रहेण । यत्र तस्य सर्वम् आत्मैवाभूत् तत् केन कं पश्येत् इति श्रुतिश् च । तत्स्वरूपशक्तिं विना तद्दर्शनासामार्थ्यं द्योतयति—यम् एवैष वृणुते तेन लभ्यः इत्यादि श्रुतेः । अत एव स्वरूपशक्तिसम्बन्धान् मायान्तर्धाने तेषां संसारनाशः । येषां तु मते मुक्ताव् आनन्दानुभवो नास्ति, तेषां पुमर्थता न सम्पद्यते, सतोऽपि वस्तुनः स्फुरणाभावे निरर्थकत्वात् । न च "सुखम् अहं स्याम्" इति कस्यचिद् इच्छा, किन्तु "सुखम् अहम् अनुभवामि" इत्य् एव । ततश् च प्रवृत्त्यभावात् तादृशपुरुषार्थसाधनप्रेरणापि शास्त्रे व्यर्थैव स्यात् । तन्मते केवलानन्दरूपस्याज्ञानदुःखसम्बन्धासम्भवात् तन्निवृत्तिरूपश् च पुरुषार्थो न घटते । विगीतं त्व् ईदृशपुरुषार्थत्वं प्राचीनबर्हिषं प्रति श्रीनारदवाक्ये दुःखहानिः सुखावाप्तिः श्रेयस् तन् नेह चेष्यते । तस्माद् अस्त्य् एवानुभवः । तथा च श्रुतिः—रसं ह्य् एवायं लब्ध्वानन्दी भवति इति । आत्मरतिः आत्मक्रीडः इत्यादिश् च ।
atra pūrve tattva-bhagavat-paramātma-sandarbheṣv evaṁ mūlyena śruty-ādibhiś ca pratipāditam | jīvākhya-samaṣṭi-śakti-viśiṣṭasya parama-tattvasya khalv aṁśa eko jīvaḥ | sa ca tejo-maṇḍalasya bahiś-cara-raśmi-paramāṇur iva parama-cid-eka-rasasya tasya bahiś-cara-cit-paramāṇuḥ | tatra tasya vyāpakatvāt tad-eka-deśatvam eva jīve syāt | nirākāratayā tad ekadeśatvaṁ na viruddham | tathāpi bahiś-caratvaṁ tad-āśrayitvāt | taj-jñānābhāvāt chāyayā raśmivat māyayābhibhāvyatvāc ca bahiś-caratvaṁ vyapadiśyate | raśmi-sthānīyatvaṁ ca tad-vyatirekād vyatirekitayā yas tad-āśrayi-bhāvaḥ | yā ca pūrva-yuktyā bahiś-caratve'py eka-vastutva-śrutis tad-ādibhir gamyate | śaktitvaṁ ca tad-rūpatayaiva tadīya-līlopakaraṇatvāt | aṇutvaṁ ca śabdāt hari-candana-binduvat tasya prabhāva-lakṣaṇa-guṇenaiva sarva-deha-vyāpteḥ | sarvaṁ caitat paramasyācintya-śaktimayatvād aviruddham iti pūrvaṁ dṛḍhīkṛtam asti, śrutes tu śabda-mūlatvāt iti nyāyena, eka-deśa-sthitasyāgneḥ ity-ādinā ca | tatra jīveśvarayor atyantābhede yugapad avidyā-vidyāśrayatvādy-anupapattiś ca pūrvaṁ vivṛtā | tat tvam asi ity-ādau lakṣaṇā tv atyantābhede tad-aṁśatve ca samānaiva | parama-tattvasya niraṁśatva-śrutis tu dvidhā pravartate | tatra kevala-viśeṣya-lakṣaṇa-nirdeśa-parāyā mukhyaiva pravṛttiḥ, ānanda-mātratvāt tasya | ānandaika-rūpasya tasya svarūpa-śakti-viśiṣṭasya nirdeśa-parāyās tu prākṛtāṁśa-leśa-rāhitya-mātre tātparyād gauṇī pravṛttiḥ | sarva-śakti-viśiṣṭasya tasya tu sarvāṁśitvaṁ gītam eva | tad evaṁ tasya raśmi-paramāṇu-sthānīyāṁśatve siddhe tadvat sarvasyām api daśāyāṁ kartṛtva-bhoktṛtvādi-svarūpa-dharmā api sidhyanti | tadvad eva ca parameśvara-śakty-anugraheṇaiva te kārya-kṣamā bhavanti | tatra teṣāṁ prakṛti-vikāra-maya-kartṛtvādikaṁ tadīya-māyā-śakti-mayānugraheṇa | ata eva tat-sambandhāt teṣāṁ saṁsāraḥ | svānubhava-brahmānubhava-bhagavad-anubhava-kartṛtvādikaṁ tu tadīya-svarūpa-śakty-anugraheṇa | yatra tasya sarvam ātmaivābhūt tat kena kaṁ paśyet iti śrutiś ca | tat-svarūpa-śaktiṁ vinā tad-darśanāsāmārthyaṁ dyotayati—yam evaiṣa vṛṇute tena labhyaḥ ity-ādi śruteḥ | ata eva svarūpa-śakti-sambandhān māyāntardhāne teṣāṁ saṁsāra-nāśaḥ | yeṣāṁ tu mate muktāv ānandānubhavo nāsti, teṣāṁ pum-arthatā na sampadyate, sato'pi vastunaḥ sphuraṇābhāve nirarthakatvāt | na ca "sukham ahaṁ syām" iti kasyacid icchā, kintu "sukham aham anubhavāmi" ity eva | tataś ca pravṛtty-abhāvāt tādṛśa-puruṣārtha-sādhana-preraṇāpi śāstre vyarthaiva syāt | tan-mate kevalānanda-rūpasyājñāna-duḥkha-sambandhāsambhavāt tan-nivṛtti-rūpaś ca puruṣārtho na ghaṭate | vigītaṁ tv īdṛśa-puruṣārthatvaṁ prācīnabarhiṣaṁ prati śrī-nārada-vākye duḥkha-hāniḥ sukhāvāptiḥ śreyas tan neha ceṣyate | tasmād asty evānubhavaḥ | tathā ca śrutiḥ—rasaṁ hy evāyaṁ labdhvānandī bhavati iti | ātma-ratiḥ ātma-krīḍaḥ ity-ādiś ca |
Здесь прежде, в Таттва-, Бхагават- и Параматма-сандарбхах, так ценою шрути и прочего установлено. Джива есть одна часть высшей истины, отличённой совокупною силою, именуемой дживой. И он, подобно мельчайшей частице луча, ходящей вне круга света, есть мельчайшая частица сознания, ходящая вне Того, чья единая раса — высшее сознание. И раз Он всепроникающ, дживе принадлежит бытие одним Его местом; бесформенностью это не противоречиво. И всё же хождение вовне — оттого, что он имеет Его своею опорою. Хождением вовне это обозначается из-за отсутствия знания Его и из-за одолеваемости майею — как луч тенью. А занимание места луча — то отличное от Него бытие, которое, отличаясь, имеет Его своею опорою. И шрути о единстве вещи при хождении вовне постигается прежним доводом и прочим. Силою он является потому, что есть Его облик и утварь Его игры. Мельчайшесть — из слова; и, подобно капле жёлтого сандала, он пронизывает всё тело именно своим качеством, признак которого — воздействие. А что всё это непротиворечиво, ибо высший полон непостижимой силы, — утверждено прежде правилом «шрути же имеет корнем слово» и «стоящего в одном месте огня» и далее.\n\nИ несостоятельность одновременного бытия опорою неведения и знания и прочего при полном неразличии дживы и Владыки разъяснена прежде. А переносное значение в «то ты еси» и далее одинаково и при полном неразличии, и при бытии частью Его. Шрути же о бесчастности высшей истины действует двояко. Там, где она устремлена к указанию одного лишь определяемого признака, действие её главное — ибо Он есть одно блаженство. А где она устремлена к указанию Его же, имеющего блаженство единым обликом и отличённого силою собственного облика, действие переносное, ибо смысл её лишь в отсутствии и крупицы природной доли. Что же до Него, отличённого всеми силами, то Его бытие целым всего прямо воспето.\n\nИтак, раз установлено, что он есть часть, занимающая место луча, тем самым устанавливаются и свойства его собственного облика — деятельность, вкушение и прочее — во всяком состоянии. И так же именно милостью силы высшего Владыки они и оказываются способны к действию. Там деятельность и прочее, полные видоизменений природы, — милостью Его силы, полной майи; оттого связью с нею у них и круговорот. А деятельность переживания себя, переживания Брахмана, переживания Бхагавана — милостью силы Его собственного облика. И шрути: «Где всё стало ему душою, там чем и кого он увидел бы?» Что без силы Его собственного облика видеть Его невозможно, высвечивает шрути «кого он избирает, тем и обретаем» и далее. Оттого же связью с силою собственного облика, при исчезновении майи, и гибнет у них круговорот.\n\nА у тех, по чьему мнению в освобождении нет переживания блаженства, целью человека оно не становится: если вещь есть, но не является, она бесцельна. Ведь ни у кого нет желания «да буду я радостью», а есть только «я переживаю радость». И оттого, за отсутствием побуждения, напрасным было бы в писании и побуждение к средству такой цели. По их же мнению не складывается и цель человека в виде прекращения страдания: у того, чей облик — одно блаженство, невозможна связь со страданием незнания. А такое понимание цели человека отвергнуто в речении шри Нарады к Прачинабархису: «устранение страдания, обретение радости — благо; того здесь не чают». Значит, переживание есть. И шрути: «обретя эту расу, он становится блаженным»; и «услаждающийся собою, играющий собою» и далее.
a784b6008e37 · 发布于 2026年9月21日 16:24:47 UTC
可用语言RU用方向键翻颂
Образ выбран точный: частица луча вне светила — и не другое вещество, и не само светило. Из него сразу следуют обе стороны — почему джива никогда не перестаёт быть Его и почему «вне» для него не метафора.\n\nДовод против блаженства без переживающего взят не из писания, а из того, как устроено желание: никто не хочет стать радостью, всякий хочет её испытывать. Цель, которую некому пережить, перестаёт быть целью — и тогда напрасны и все наставления о средствах к ней.