अथ यदवतारादाव् अशुद्धचित्तानाम् अपि तत्साक्षात्कारः श्रूयते, तत् खलु तदाभास एव ज्ञेयः । नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः इति श्रीगीतोपनिषद्भ्यः । योगिभिर् दृश्यते भक्त्या नाभक्त्या दृश्यते क्वचित् । द्रष्टुं न शक्यो रोषाच् च मत्सराद् वा जनार्दनः ॥ इति पाद्मोत्तरखण्डाच् च । अदर्शनं चानवतारसमये व्यापकस्यापि दर्शनाभावः । अवतारसमये तु परमानन्देऽपि दुःखदत्वं, मनोरमेऽपि भीषणत्वम्, सर्वसुहृद्य् अपि दुर्हृत्त्वम् इत्यादिविपरीतदर्शनम् एव । तदप्रकाशे योगमायाप्रकाशे च मूलं कारणं तद्भक्तापराधादिमयपुरुषचित्तास्वाच्छ्यम् । यत् खलु तदानीन्तने तस्य सार्वत्रिकप्रकाशेऽपि वज्रलेपायते । अत एव मुक्तिर् हित्वा इत्यादिलक्षणस्याव्याप्तेर् न तस्य साक्षात्काराभासस्य मुक्तिसंज्ञत्वम् अपि । अत एव श्रीविष्णुपुराणे तच् च रूपम् इत्यादिगद्येन यद्यपि शिशुपालस्य तद्दर्शनम् उक्तं, तथापि निर्दोषदर्शनं त्व् अन्तकाल एवोक्तम् । आत्मवधाय यावद्भगवद्धस्तचक्रांशुमालोज्ज्वलम् अक्षयतेजःस्वरूपं ब्रह्मभूतम् अपगतद्वेषादिदोषं भगवन्तम् अद्राक्षीत् इत्य् अनेन । एतदन्तो नॄणां क्लेशो यद् भवान् अक्षिगोचरः इत्यादिकं च नृषु ये स्वच्छचित्ता ये च तद्भक्तापराधेतरदोषमलिनचित्तास् तेषां क्लेशनाशस्य तदात्वापेक्षया, ये त्व् अन्यादृशास् तेषां तन्नाशस्योन्मुखतापेक्षयैव—तेभ्यः स्ववीक्षणविनष्टतमिस्रदृग्भ्यः क्षेमं त्रिलोकगुरुर् अर्थदृशं च यच्छन् इति श्रवणात्, श्रीविष्णुपुराणाद्यनुसाराच् च । ते चास्वच्छचित्ता द्विविधाः—भगवद्बहिर्मुखा भगवद्विद्वेषिणश् च । तद्बहिर्मुखा द्विविधाः—लब्धे तद्दर्शनेऽपि विषयाद्यभिनिवेशवन्तस् तदवज्ञातारश् च । यथा तदवतारसमये साधारणदेवमनुष्यादयः, यथा च कृष्णं मर्त्यम् उपाश्रित्य इत्यादि दुर्वचसो महेन्द्रादयः । यत उक्तं श्रुतिभिः— दधति सकृन् मनस् त्वयि य आत्मनि नित्यसुखे न पुनर् उपासते पुरुषसारहरावसथान् । इति । महेन्द्रं प्रति श्रीभगवता च— माम् ऐश्वर्यश्रीमदान्धो दण्डपाणिं न पश्यति । तं भ्रंशयामि सम्पद्भ्यो यस्य चेच्छाम्य् अनुग्रहम् ॥ इति । श्रीगोपानां तु विषयसम्बन्धो न स्वार्थः । किन्तु तत्सेवोपयोगार्थ एव । यथा यद् धामार्थसुहृत्प्रियात्मतनयप्राणाशयास् त्वत्कृते इति । कृष्णेऽर्पितात्मसुहृदर्थकलत्रकामा इति । कृष्णः कमलपत्राक्षः पुण्यश्रवणकीर्तनः इति च । श्रीयादवपाण्डवानां स्वार्थ इवापि तत्सम्बन्धस् तदाभास एव । यथोक्तम्— शय्यासनाटनालापक्रीडास्नानाशनादिषु । न विदुः सन्तम् आत्मानं वृष्णयः कृष्णचेतसः ॥ इति । किं ते कामाः सुरस्पार्हा मुकुन्दमनसो द्विजाः । अधिजह्रुर् मुदं राज्ञः क्षुधितस्य यथेतरे ॥ इति । अतः, एवं गृहेषु सक्तानां प्रमत्तानां तदीहया इत्यादिकं जहल्लक्षणया तदुपलक्षितान् धृतराष्ट्रादीन् अपेक्ष्योक्तम् । अत एवानन्तरं विदुरस् तद् अभिप्रेत्य इत्यादौ । तेन धृतराष्ट्रस्यैव शिक्षा, न तु तेषाम् अपि । क्वचिच् च लीलाशक्तिर् एव स्वयं तल्लीलामाधुर्यपोषाय प्रतिकूलेष्व् अनुकूलेषु चात्मोपकरणेषु तादृशशक्तिं विन्यस्य तादृशतत्प्रियजनानाम् अपि विषयावेशाद्याभासं सम्पादयति । यथा पूतनावर्णने—वल्गुस्मितापाङ्गविसर्गवीक्षितैर् मनो हरन्तीं वनितां व्रजौकसाम् इति । तदाभासत्वविवक्षया च मनो हरन्तीं मनोहरेवाचरन्तीम् इति शिष्टम् उक्तम् । तद्दत्तशक्तित्वं च तस्यास् तत्रैव सूचितम्—
atha yad-avatārādāv aśuddha-cittānām api tat-sākṣātkāraḥ śrūyate, tat khalu tad-ābhāsa eva jñeyaḥ | nāhaṁ prakāśaḥ sarvasya yoga-māyā-samāvṛtaḥ iti śrī-gītopaniṣadbhyaḥ | yogibhir dṛśyate bhaktyā nābhaktyā dṛśyate kvacit | draṣṭuṁ na śakyo roṣāc ca matsarād vā janārdanaḥ || iti pādmottara-khaṇḍāc ca | adarśanaṁ cānavatāra-samaye vyāpakasyāpi darśanābhāvaḥ | avatāra-samaye tu paramānande'pi duḥkhadatvaṁ, manorame'pi bhīṣaṇatvam, sarva-suhṛdy api durhṛttvam ity-ādiviparīta-darśanam eva | tad-aprakāśe yoga-māyā-prakāśe ca mūlaṁ kāraṇaṁ tad-bhaktāparādhādimaya-puruṣa-cittāsvācchyam | yat khalu tadānīntane tasya sārvatrika-prakāśe'pi vajralepāyate | ata eva muktir hitvā ity-ādi-lakṣaṇasyāvyāpter na tasya sākṣātkārābhāsasya mukti-saṁjñatvam api | ata eva śrī-viṣṇu-purāṇe tac ca rūpam ity-ādi-gadyena yadyapi śiśupālasya tad-darśanam uktaṁ, tathāpi nirdoṣa-darśanaṁ tv anta-kāla evoktam | ātma-vadhāya yāvad-bhagavad-dhasta-cakrāṁśu-mālojjvalam akṣaya-tejaḥ-svarūpaṁ brahma-bhūtam apagata-dveṣādi-doṣaṁ bhagavantam adrākṣīt ity anena | etad-anto nṝṇāṁ kleśo yad bhavān akṣi-gocaraḥ ity-ādikaṁ ca nṛṣu ye svaccha-cittā ye ca tad-bhaktāparādhetara-doṣa-malina-cittās teṣāṁ kleśa-nāśasya tadātvāpekṣayā, ye tv anyādṛśās teṣāṁ tan-nāśasyonmukhatāpekṣayaiva—tebhyaḥ sva-vīkṣaṇa-vinaṣṭa-tamisra-dṛgbhyaḥ kṣemaṁ triloka-gurur artha-dṛśaṁ ca yacchan iti śravaṇāt, śrī-viṣṇu-purāṇādy-anusārāc ca | te cāsvaccha-cittā dvividhāḥ—bhagavad-bahirmukhā bhagavad-vidveṣiṇaś ca | tad-bahirmukhā dvividhāḥ—labdhe tad-darśane'pi viṣayādy-abhiniveśavantas tad-avajñātāraś ca | yathā tad-avatāra-samaye sādhāraṇa-deva-manuṣyādayaḥ, yathā ca kṛṣṇaṁ martyam upāśritya ity-ādi durvacaso mahendrādayaḥ | yata uktaṁ śrutibhiḥ— dadhati sakṛn manas tvayi ya ātmani nitya-sukhe na punar upāsate puruṣa-sāra-harāvasathān | iti | mahendraṁ prati śrī-bhagavatā ca— mām aiśvarya-śrī-madāndho daṇḍa-pāṇiṁ na paśyati | taṁ bhraṁśayāmi sampadbhyo yasya cecchāmy anugraham || iti | śrī-gopānāṁ tu viṣaya-sambandho na svārthaḥ | kintu tat-sevopayogārtha eva | yathā yad dhāmārtha-suhṛt-priyātma-tanaya-prāṇāśayās tvat-kṛte iti | kṛṣṇe'rpitātma-suhṛd-artha-kalatra-kāmā iti | kṛṣṇaḥ kamala-patrākṣaḥ puṇya-śravaṇa-kīrtanaḥ iti ca | śrī-yādava-pāṇḍavānāṁ svārtha ivāpi tat-sambandhas tad-ābhāsa eva | yathoktam— śayyāsanāṭanālāpa-krīḍā-snānāśanādiṣu | na viduḥ santam ātmānaṁ vṛṣṇayaḥ kṛṣṇa-cetasaḥ || iti | kiṁ te kāmāḥ sura-spārhā mukunda-manaso dvijāḥ | adhijahrur mudaṁ rājñaḥ kṣudhitasya yathetare || iti | ataḥ, evaṁ gṛheṣu saktānāṁ pramattānāṁ tad-īhayā ity-ādikaṁ jahal-lakṣaṇayā tad-upalakṣitān dhṛtarāṣṭrādīn apekṣyoktam | ata evānantaraṁ viduras tad abhipretya ity-ādau | tena dhṛtarāṣṭrasyaiva śikṣā, na tu teṣām api | kvacic ca līlā-śaktir eva svayaṁ tal-līlā-mādhurya-poṣāya pratikūleṣv anukūleṣu cātmopakaraṇeṣu tādṛśa-śaktiṁ vinyasya tādṛśa-tat-priya-janānām api viṣayāveśādy-ābhāsaṁ sampādayati | yathā pūtanā-varṇane—valgu-smitāpāṅga-visarga-vīkṣitair mano harantīṁ vanitāṁ vrajaukasām iti | tad-ābhāsatva-vivakṣayā ca mano harantīṁ mano-harevācarantīm iti śiṣṭam uktam | tad-datta-śaktitvaṁ ca tasyās tatraiva sūcitam—
Далее: то, что при нисхождении и прочем, как слышно, его воочию видели и люди с нечистым сознанием, — надо понимать как одно лишь подобие узрения. Ибо из шри Гита-упанишад: «Не всякому я явлен, укрытый йога-майею». И из Уттара-кханды Падмы: «Йогинами он видится преданностью, не-преданностью не видится никогда; от гнева или от зависти Джанардану видеть нельзя». Невидение во время, когда нет нисхождения, — это отсутствие видения даже Всепроникающего. А во время нисхождения это уже превратное видение: в высшем блаженстве — причиняющий страдание, в усладительном — ужасный, во друге всех — недруг, и тому подобное.\n\nКоренная причина и его неявленности, и явленности йога-майи — утрата незамутнённости сознания человека, полная оскорбления его преданных и прочего; она-то и ложится алмазною обмазкою даже тогда, когда он явлен повсюду. Оттого и подобие узрения не зовётся освобождением: признак «освобождение — оставив» и далее его не охватывает. Оттого же в шри Вишну-пуране прозою «тот облик» и далее хотя и сказано о видении его Шишупалою, но беспорочное видение сказано лишь во время конца — словами «пока он, ради собственного убиения, не увидел Бхагавана, сияющего венцом лучей диска в руке, имеющего обликом неистощимый свет, ставшего Брахманом, у которого ушли пороки ненависти и прочего». А «тем и кончается мучение людей, что ты стал предметом глаз» и прочее — сказано о тех среди людей, чьё сознание незамутнено или загрязнено пороками иными, нежели оскорбление его преданных: у них уничтожение мучения тогда же; у иных же — лишь в виду обращённости к его уничтожению, как слышно: «тем, у кого своим взглядом уничтожена тьма зрения, гуру трёх миров дающий благо и видение смысла», — и по шри Вишну-пуране и прочему.\n\nА эти, с незамутнённым сознанием, двояки: отвращённые от Бхагавана и ненавидящие Бхагавана. Отвращённые двояки: те, кто и обретя видение его, погружены в предметы и прочее, и те, кто им пренебрегает. Как во время его нисхождения обычные боги, люди и прочие; и как дурноречивые Махендра и прочие — «приняв прибежищем Кришну, смертного» и далее. Ибо сказано в шрути: «Кто однажды полагает ум на тебя, душу, вечную радость, те больше не почитают обиталищ, отнимающих суть человека». И шри Бхагаван Махендре: «Ослеплённый опьянением владычества и богатства, он не видит меня с жезлом в руке; кому желаю милости, того я низвергаю из богатств».\n\nУ шри пастухов же связь с предметами не своекорыстна, а лишь ради пригодности к служению ему. Как: «у которых дом, имущество, друзья, любимые, тела, дети, жизни и помыслы — ради тебя»; «Кришне отданы души, друзья, имущество, жёны, желания»; «Кришна, чьи глаза — лепестки лотоса, чьи слушание и воспевание чисты». А у шри Ядавов и Пандавов связь с тем, что кажется своекорыстным, — лишь подобие её. Как сказано: «В ложе, сидении, хождении, беседе, игре, омовении, еде и прочем Вришни не знали самих себя, ибо сознание их было Кришною»; и «Разве те желанные вещи, вожделенные и богам, принесли радость царю, чей ум был Мукундою, как приносят они её другим — голодному?»\n\nОттого «так привязанных к домам, беспечных от хлопот о том» и прочее сказано отбрасывающим переносом значения, в виду тех, кто им обозначен, — Дхритараштры и прочих. Оттого же сразу вслед: «Видура, имея то в виду» и далее. Тем наставление дано именно Дхритараштре, а не им. А где-то сама сила игры, ради питания сладости этой игры, вкладывает такую силу и во враждебные, и в благосклонные свои орудия и производит у таких дорогих ему людей подобие погружённости в предметы и прочего. Как в описании Путаны: «женщину враджцев, похищающую ум милой улыбкой и взглядами, бросаемыми краем глаза». И, желая высказать, что это лишь подобие, изящно сказано «похищающую ум» — то есть поступающую как похитительница ума. А что сила ей дана, указано там же:
c0432c6f96be · 发布于 2026年9月21日 16:24:47 UTC
可用语言RU用方向键翻颂
Слепота здесь не оптическая. Один и тот же явленный облик виден одним как сладость, другим как ужас — и причина названа прямо: не в глазах, а в том, что человек сделал с теми, кто Ему дорог.\n\nИ оговорка о близких: их занятость домом и роднёй разобрана не как уступка им, а как подобие — вплоть до того, что упрёк, стоящий в тексте, отнесён к одному лицу, а не ко всем, кто рядом.