तद्विवरणं च— इत्थं शरत्स्वच्छजलं पद्माकरसुगन्धिना । न्यविशद् वायुना वातं सगोगोपालकोऽच्युतः ॥ कुसुमित वनराजिशुष्मिभृङ्ग द्विजकुलघुष्टसरःसरिन्महीध्रम् । मधुपतिर् अवगाह्य चारयन् गाः सहपशुपालबलश् चुकूज वेणुम् ॥ तद् व्रजस्त्रिय आकर्ण्य वेणुगीतं स्मरोदयम् । काश्चित् परोक्षं कृष्णस्य स्वसखीभ्योऽन्ववर्णयन् ॥ तद् वर्णयितुम् आरब्धाः स्मरन्त्यः कृष्णचेष्टितम् । नाशकन् स्मरवेगेन विक्षिप्तमनसो नृप ॥ बर्हापीडं नटवरवपुः कर्णयोः कर्णिकारं बिभ्रद्वासः कनककपिशं वैजयन्तीं च मालाम् । रन्ध्रान् वेणोर् अधरसुधया पूरयन् गोपवृन्दैर् वृन्दारण्यं स्वपदरमणं प्राविशद् गीतकीर्तिः ॥ इति वेणुरवं राजन् सर्वभूतमनोहरम् । श्रुत्वा व्रजस्त्रियः सर्वा वर्णयन्त्योऽभिरेमिरे ॥ अक्षण्वतां फलम् इदं न परं विदामः सख्यः पशून् अनुविवेशतयोर् वयस्यैः । वक्त्रं व्रजेशसुतयोर् अनुवेणुजुष्टं यैर् वा निपीतम् अनुरक्तकटाक्षमोक्षम् ॥ चूतप्रवालबर्हस्तवकोत्पलाब्ज मालानुपृक्तपरिधानविचित्रवेशौ । मध्ये विरेजतुर् अलं पशुपालगोष्ठ्यां रङ्गे यथा नटवरौ क्व च गायमानौ ॥ गोप्यः किम् आचरद् अयं कुशलं स्म वेणुर् दामोदराधरसुधाम् अपि गोपिकानाम् । भुङ्क्ते स्वयं यद् अवशिष्टरसं ह्रदिन्यो हृष्यत्त्वचोऽश्रु मुमुचुस् तरवो यथार्याः ॥ तथा वृन्दावनं सखि भुवो वितनोति कीर्तिम् इत्यादि । धन्याः स्म मूढमतयोऽपि हरिण्य एताः इत्यादि । कृष्णं निरीक्ष्य इत्यादि । गावश् च कृष्णमुख इत्यादि । प्रायो बताम्ब मुनयः इत्यादि । नद्यस् तदा तद् उपधार्य इत्यादि । दृष्ट्वातपे व्रजपशून् इत्यादि । पूर्णाः पुलिन्द्य इत्यादि । हन्तायम् अद्रिर् अबला इत्यादि । गा गोपकैर् इत्यादि च स्मर्तव्यम् । इत्थम् इति । इत्थं पूर्वाध्यायवर्णितप्रकारेण । कुसुमितेति पूर्वेणान्वयः । अत्रत्यं वनं तदन्तर्वनम् । शुष्मिणो मत्ताः । तद् व्रजेति कृष्णस्य वेणुगीतम् आश्रुत्य । तथापि परोक्षं लज्जया निजभावावरणाय तदग्रजादिवर्णनसहयोगेनाच्छन्नं यथा स्यात् तथैवावर्णयन् । समुचितवर्णनं हि प्रीतिमात्रं बोधयति न तु कान्तभावम् इति । तद् वर्णयितुम् इति तथापि नाशकन् । परोक्षवर्णनायां न समर्था बभूवुः । तत्र हेतुः—स्मरन्त्य इति । तत्र च हेतुः स्मरवेगेनेति । पूर्वोक्तं कृष्णचेष्टितं वर्णयन्ति बर्हापीडम् इति । अधरसुधयेति फुत्कारस्य तत्प्राचुर्यं विवक्षितम् । ततश् च युक्त एव तदनुभवेन तासां तादृशमोह इति भावः । नाशकन्न् इत्य् एतद् विवृणोति इतीति । अभिरेमिरे उन्मदा बभूवुः । अथ यथा नाशकंस् तथा तद्वाक्यद्वारैव दर्शयति—श्रीगोप्य ऊचुर् इत्यादिना । तत्र द्विधा परोक्षीकरणा शक्तिः । एकत्राज्ञाननतोऽपि भावप्राबल्येनैवार्थान्तराविर्भावेण अन्यत्र भावपारवश्येन ज्ञानत एव तदुद्घाटनेन । तत्र प्रथमेन यथा अक्षणवताम् इति । अर्थान्तरं चात्र व्रजेशसुतयोर् मध्ये कनिष्ठत्वेन तद् अनु पश्चात् वेणुजुष्टं मुखं तद् यैर् निपीतम् इति योज्यम् । अथोत्तरेण यथा—चूतप्रवालेत्य् आदिद्वयम् । तत्र प्रथमं परोक्षीकरणे । द्वितीयं तदशक्ताव् इति ज्ञेयम् । एवम् अग्रे च गावश् च कृष्णमुखनिर्गतवेणुगीतेत्य् आदिषु विजातीयभाववर्णनम् अपि परोक्षविधाने मन्तव्यम् । अथोपसंहारः— एवंविधा भगवतो या वृन्दावनचारिणः । वर्णयन्त्यो मिथो गोप्यः क्रीडास् तन्मयतां गताः ॥ हेमन्ते प्रथमे मासि नन्दव्रजकुमारिकाः । चेरुर् हविष्यं भुञ्जानाः कात्यायन्यर्चनव्रतम् ॥ तन्मयतां तदाविष्टताम् । स्त्रीमयः षिङ्ग इतिवत् ।
tad-vivaraṇaṁ ca— itthaṁ śarat-svaccha-jalaṁ padmākara-sugandhinā | nyaviśad vāyunā vātaṁ sa-go-gopālako'cyutaḥ || kusumita vana-rāji-śuṣmi-bhṛṅga- dvija-kula-ghuṣṭa-saraḥ-sarin-mahīdhram | madhupatir avagāhya cārayan gāḥ saha-paśu-pāla-balaś cukūja veṇum || tad vraja-striya ākarṇya veṇu-gītaṁ smarodayam | kāścit parokṣaṁ kṛṣṇasya sva-sakhībhyo'nvavarṇayan || tad varṇayitum ārabdhāḥ smarantyaḥ kṛṣṇa-ceṣṭitam | nāśakan smara-vegena vikṣipta-manaso nṛpa || barhāpīḍaṁ naṭa-vara-vapuḥ karṇayoḥ karṇikāraṁ bibhrad-vāsaḥ kanaka-kapiśaṁ vaijayantīṁ ca mālām | randhrān veṇor adhara-sudhayā pūrayan gopa-vṛndair vṛndāraṇyaṁ sva-pada-ramaṇaṁ prāviśad gīta-kīrtiḥ || iti veṇu-ravaṁ rājan sarva-bhūta-manoharam | śrutvā vraja-striyaḥ sarvā varṇayantyo'bhiremire || akṣaṇvatāṁ phalam idaṁ na paraṁ vidāmaḥ sakhyaḥ paśūn anuviveśatayor vayasyaiḥ | vaktraṁ vrajeśa-sutayor anuveṇu-juṣṭaṁ yair vā nipītam anurakta-kaṭākṣa-mokṣam || cūta-pravāla-barha-stavakotpalābja- mālānupṛkta-paridhāna-vicitra-veśau | madhye virejatur alaṁ paśupāla-goṣṭhyāṁ raṅge yathā naṭa-varau kva ca gāyamānau || gopyaḥ kim ācarad ayaṁ kuśalaṁ sma veṇur dāmodarādhara-sudhām api gopikānām | bhuṅkte svayaṁ yad avaśiṣṭa-rasaṁ hradinyo hṛṣyat-tvaco'śru mumucus taravo yathāryāḥ || tathā vṛndāvanaṁ sakhi bhuvo vitanoti kīrtim ity-ādi | dhanyāḥ sma mūḍha-matayo'pi hariṇya etāḥ ity-ādi | kṛṣṇaṁ nirīkṣya ity-ādi | gāvaś ca kṛṣṇa-mukha- ity-ādi | prāyo batāmba munayaḥ ity-ādi | nadyas tadā tad upadhārya ity-ādi | dṛṣṭvātape vraja-paśūn ity-ādi | pūrṇāḥ pulindya ity-ādi | hantāyam adrir abalā ity-ādi | gā gopakair ity-ādi ca smartavyam | ittham iti | itthaṁ pūrvādhyāya-varṇita-prakāreṇa | kusumiteti pūrveṇānvayaḥ | atratyaṁ vanaṁ tad-antar-vanam | śuṣmiṇo mattāḥ | tad vrajeti kṛṣṇasya veṇu-gītam āśrutya | tathāpi parokṣaṁ lajjayā nija-bhāvāvaraṇāya tad-agrajādi-varṇana-sahayogenācchannaṁ yathā syāt tathaivāvarṇayan | samucita-varṇanaṁ hi prīti-mātraṁ bodhayati na tu kānta-bhāvam iti | tad varṇayitum iti tathāpi nāśakan | parokṣa-varṇanāyāṁ na samarthā babhūvuḥ | tatra hetuḥ—smarantya iti | tatra ca hetuḥ smara-vegeneti | pūrvoktaṁ kṛṣṇa-ceṣṭitaṁ varṇayanti barhāpīḍam iti | adhara-sudhayeti phutkārasya tat-prācuryaṁ vivakṣitam | tataś ca yukta eva tad-anubhavena tāsāṁ tādṛśa-moha iti bhāvaḥ | nāśakann ity etad vivṛṇoti itīti | abhiremire unmadā babhūvuḥ | atha yathā nāśakaṁs tathā tad-vākya-dvāraiva darśayati—śrī-gopya ūcur ity-ādinā | tatra dvidhā parokṣī-karaṇā śaktiḥ | ekatrājñānanato'pi bhāva-prābalyenaivārthāntarāvir-bhāveṇa anyatra bhāva-pāravaśyena jñānata eva tad-udghāṭanena | tatra prathamena yathā akṣaṇavatām iti | arthāntaraṁ cātra vrajeśa-sutayor madhye kaniṣṭhatvena tad anu paścāt veṇu-juṣṭaṁ mukhaṁ tad yair nipītam iti yojyam | athottareṇa yathā—cūta-pravālety ādi-dvayam | tatra prathamaṁ parokṣī-karaṇe | dvitīyaṁ tad-aśaktāv iti jñeyam | evam agre ca gāvaś ca kṛṣṇa-mukha-nirgata-veṇu-gītety ādiṣu vijātīya-bhāva-varṇanam api parokṣa-vidhāne mantavyam | athopasaṁhāraḥ— evaṁ-vidhā bhagavato yā vṛndāvana-cāriṇaḥ | varṇayantyo mitho gopyaḥ krīḍās tan-mayatāṁ gatāḥ || hemante prathame māsi nanda-vraja-kumārikāḥ | cerur haviṣyaṁ bhuñjānāḥ kātyāyany-arcana-vratam || tan-mayatāṁ tad-āviṣṭatām | strī-mayaḥ ṣiṅga itivat |
А изложение того таково: «Так вошёл Ачьюта с коровами и пастушками в реку с прозрачной осенней водою, овеваемую ветром, благоухающим от лотосовых прудов. Погрузившись туда, где ряды цветущих деревьев, где озёра, реки и горы оглашены опьянёнными шмелями и птичьими стаями, владыка Мадху, пася коров вместе с пастухами и Балою, заиграл на флейте. Услышав ту песнь флейты, поднимающую Каму, жёны Враджа — иные из них — описывали Кришну своим подругам за глаза. Начав описывать это и вспоминая деяния Кришны, они не смогли, о царь: ум их был отброшен стремительностью Камы. „С павлиньим пером как венцом, с телом лучшего из актёров, с карникарою в ушах, в одеянии золотистой желтизны и с гирляндою вайджаянти, наполняя отверстия флейты нектаром уст, окружённый сонмами пастушков, вступил он в лес Вринды, усладу своих стоп, — и слава его была воспета“. Услышав, о царь, тот звук флейты, похищающий ум всех существ, все жёны Враджа описывали его и предавались восторгу.\n\n«Вот плод для имеющих глаза, а иного мы не знаем, подруги: лицо двух сынов владыки Враджа, идущих за скотом с товарищами, — лицо, сопровождаемое флейтою, испиваемое теми, на кого падают их влюблённые косые взгляды». «С пёстрым убранством, где к одеждам приложены манговые побеги, павлиньи перья, букеты, лилии и лотосы, они вполне сияли посреди собрания пастухов, как два лучших актёра на сцене, порою поющие». «Гопи, какое же благое дело совершила эта флейта, что сама вкушает нектар уст Дамодары, оставляя гопи лишь остаток вкуса? Реки стоят со вздыбленною кожею, а деревья роняют слёзы, как благородные». Так же следует помнить «Вриндаван, подруга, простирает славу земли» и далее; «блаженны эти лани, хоть и тупы разумом» и далее; «увидев Кришну» и далее; «и коровы, уст Кришны» и далее; «обычно, увы, матушка, мудрецы» и далее; «реки, восприняв тогда то» и далее; «увидев в зной скот Враджа» и далее; «полны пулиндки» и далее; «о, этот холм, подруги» и далее; «коров с пастушками» и далее.\n\n«Так» — образом, описанным в предыдущей главе. «Цветущих» — связь с предыдущим. Здешний лес — лес внутри него. «Шушмины» — опьянённые. «Тогда жёны Враджа» — услышав песнь флейты Кришны. И всё же за глаза: из стыдливости, чтобы прикрыть собственное чувство, они описывали так, чтобы оно оставалось прикрытым соединением с описанием его старшего брата и прочих. Ибо подобающее описание даёт разуметь одну лишь приязнь, а не чувство возлюбленной. «Начав описывать это» — и всё же не смогли: к описанию за глаза оказались неспособны. Причина тому — «вспоминая», а тому причина — «стремительностью Камы». Прежде помянутое деяние Кришны они описывают: «павлинье перо венцом». «Нектаром уст» — этим выражено обилие его дуновения; оттого и уместно, что от вкушения его у них такое помрачение. Такова мысль. «Не смогли» — это раскрывается словом «так». «Предавались восторгу» — стали безумны.\n\nТеперь, как именно не смогли, показывает он самими их речами — словами «шри-гопи сказали» и далее. Сила, делающая речь косвенною, здесь двояка: в одном случае — и без ведома, самою силою чувства, через явление иного смысла; в другом — по подвластности чувству, с ведома, через его раскрытие. Первым — как «имеющих глаза». Иной смысл здесь надо сочетать так: среди двух сынов владыки Враджа — младший, а затем лицо, сопровождаемое флейтою, которое ими испито. Вторым — как двоица «манговые побеги» и далее: первое — в делании косвенным, второе — при неспособности к тому; так надлежит знать. Так же и далее, в «и коровы, песнь флейты, исшедшая из уст Кришны» и в прочих, описание чувства иного рода тоже следует считать приёмом косвенной речи.\n\nТеперь заключение: «Описывая друг другу такие игры Бхагавана, бродящего по Вриндавану, гопи стали им исполнены. В хеманту, в первый месяц, девы Нанда-враджа исполняли обет поклонения Катьяяни, вкушая хавишью». «Им исполненность» — охваченность им, подобно тому как говорят «женщинами полный» о шинге.
fe78006e9d09 · 发布于 2026年9月21日 16:24:47 UTC
可用语言RU用方向键翻颂
Разговор их — попытка спрятаться в собственном рассказе. Говорят о двоих сразу, о старшем и младшем, чтобы за общим восхищением не проступило то, что относится к одному. Приём не выдерживает: память обгоняет речь, и описание обрывается.\n\nРазбор различает два способа сказать не прямо — когда говорящий сам не знает, что выдал себя, и когда знает и всё равно не может удержать. Первое показано стихом о глазах, второе — стихом о нарядах.\n\nЗависть к флейте здесь — не фигура речи: бамбуковая палочка пьёт то, что им не достаётся, и при этом ничего не стоила — никакого подвига за ней не числится.