तत्रोत्क्रान्तावस्था च श्रीप्रह्लादस्तुतौ—उशत्तम तेऽङ्घ्रिमूलं प्रीतोऽपवर्गशरणं ह्वयसे कदा नु इत्यादौ ज्ञेया । सैवान्तिमा । मुक्तिश् च पञ्चधा—सालोक्यसार्ष्टिसारूप्यसामीप्यसायुज्यभेदेन । तत्र सालोक्यं समानलोकत्वं श्रीवैकुण्ठवासः । सार्ष्टिस् तत्रैव समानैश्वर्यम् अपि भवतीति । सारूप्यं तत्रैव समानरूपतादि प्राप्यत इति । सामीप्यं समीपगमनाधिकारित्वम् । सायुज्यं केषांचित् भगवच्छ्रीविग्रह एव प्रवेशो भवतीति । सालोक्यादिशब्दानां मुक्त्यादिशब्दसामानाधिकरण्यं च सालोक्यादित्वप्राधान्येन । तत्र सालोक्यसार्ष्टिसारूप्यमात्रे प्रायोऽन्तःकरणसाक्षात्कारः । सामीप्ये प्रायो बहिः । सायुज्ये चान्तर एव । तथापि प्रकटस्फूर्तिलक्षणं तत् सुषुप्तिवद् अनतिप्रकटस्फूर्तिलक्षणात् ब्रह्मसायुज्याद् भिद्यते । उत्क्रान्तमुक्त्यवस्थायाम् अपि विशेषस्फूर्तिः श्रुताव् एव सम्मता— स वा एष एवं पश्यन्न् एवं मन्वान एवं विजानन्न् आत्मरतिर् आत्मक्रीड आत्ममिथुन आत्मानन्दः, स स्वराड् भवति तस्य सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति । इति । एषा च पञ्चविधापि गुणातीतैव । निर्गुणायां भूमविद्यायाम् एव—स एकधा भवति त्रिधा भवति इत्यादिना तद्विधस्य मुक्तस्य स्वेच्छया नानाविधरूपप्राकट्यश्रवणात्, न यत्र माया इत्यादौ वैकुण्ठस्य मायातीतत्वश्रवणात् । अत्रावृत्तिराहित्यं चाङ्गीकृतम्—अनावृत्तिः शब्दात् इत्य् अनेन, न स पुनर् आवर्तते इति श्रुतेः । तथोक्तं हिरण्यकशिपूपद्रुतदेवैः— तस्यै नमोऽस्तु काष्ठायै यत्रात्मा हरिर् ईश्वरः । यद् गत्वा न निवर्तन्ते शान्ताः सन्न्यासिनोऽमलाः ॥ इति । श्रीकपिलदेवेन च— न कर्हिचिन् मत्पराः शान्तरूपे नङ्क्ष्यन्ति नो मेऽनिमिषो लेढि हेतिः ॥ इति । तथैव— आब्रह्मभुवनाल् लोकाः पुनर् आवर्तिनोऽर्जुन । माम् उपेत्य तु कौन्तेय पुनर् जन्म न विद्यते ॥ इति । यद् गत्वा न निवर्तन्ते तद् धाम परमं मम । इति । तत्प्रसादात् परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम् । इति च श्रीगीतोपनिषदश् च दृश्याः । पाद्मसृष्टिखण्डे च— आब्रह्मसदनाद् एव दोषाः सन्ति महीपते । अत एव हि नेच्छन्ति स्वर्गप्राप्तिं मनीषिणः ॥ आब्रह्मसदनाद् ऊर्ध्वं तद् विष्णोः परमं पदम् । शुभ्रं सनातनं ज्योतिः परब्रह्मेति तद् विदुः ॥ न तत्र मूढा गच्छन्ति पुरुषा विषयात्मकाः । दम्भलोभभयद्रोहक्रोधमोहैर् अभिद्रुताः ॥ निर्ममा निरहङ्कारा निर्द्वन्द्वाः संयतेन्दिर्याः । ध्यानयोगरताश् चैव तत्र गच्छन्ति साधवः ॥ इति । तत्रैव सुबाहुनृपवाक्यम्— ध्यानयोगेन देवेशं यजिष्ये कमलाप्रियम् । भवप्रलयनिर्मुक्तं विष्णुलोकं व्रजाम्य् अहम् ॥ इति । सालोक्यादीनाम् अविच्युतत्वं दर्शयिष्यते च— मत्सेवया प्रतीतं ते सालोक्यादिचतुष्टयम् । नेच्छन्ति सेवया पूर्णाः कुतोऽन्यत् कालविप्लुतम् ॥ इत्यादिषु तदितरत्रैव कालविप्लुतत्वाङ्गीकारात् । तस्मात् क्वचिद् आवृत्तिश्रवणं तु प्रपञ्चान्तर्गततद्धामत्वापेक्षया कादाचित्कतल्लीलाकौतुकापेक्षया च मन्तव्यम् । पश्चात् तु नित्यसालोक्यम् एव, यथा भविष्योत्तरे— एवं कौन्तेय कुरुते योऽरण्यद्वादशीं नरः । स देहान्ते विमानस्थदिव्यकन्यासमावृतः ॥ याति ज्ञातिसमायुक्तः श्वेतद्वीपं हरेः पुरम् । यत्र लोका पीतवस्त्रा इत्यादि । तिष्ठन्ति विष्णुसान्निध्ये यावदाहूतसम्प्लवम् । तस्माद् एत्य महावीर्याः पृथिव्यां नृप पूजिताः । मर्त्यलोके कीर्तिमन्तः सम्भवन्ति नरोत्तमाः ॥ ततो यान्ति परं स्थानं मोक्षमार्गं शिवं सुखम् । यत्र गत्वा न शोचन्ति न संसारे भ्रमन्ति च ॥ इति । यथा च जयविजयवृत्ते तत्र सालोक्योदाहरणे । तत्साधकदशायाम् अपि नैर्गुण्यावेश उक्तः । सात्त्विकः कारकोऽसङ्गी इत्यादौ, निर्गुणो मदपाश्रयः इति । उत्क्रान्तमुक्तिदशायां तु तेषां भगवत्तुल्यत्वम् एवाह— वसन्ति यत्र पुरुषाः सर्वे वैकुण्ठमूर्तयः । येऽनिमित्तनिमित्तेन धर्मेणाराधयन् हरिम् ॥ निमित्तं फलं न तन्निमित्तं प्रवर्तकं यस्मिन् तेन निष्कामेनेत्य् अर्थः । धर्मेण भागवताख्येन । वैकुण्ठस्य भगवतो ज्योतिरंशभूता वैकुण्ठलोकशोभारूपा या अनन्ता मूर्तयस् तत्र वर्तन्ते । तासाम् एकया सह मुक्तस्यैकस्य मूर्तिः भगवता क्रियत इति वैकुण्ठस्य मूर्तिर् इव मूर्तिर् येषाम् इत्य् उक्तम् ।
tatrotkrāntāvasthā ca śrī-prahlāda-stutau—uśattama te'ṅghri-mūlaṁ prīto'pavarga-śaraṇaṁ hvayase kadā nu ity-ādau jñeyā | saivāntimā | muktiś ca pañcadhā—sālokya-sārṣṭi-sārūpya-sāmīpya-sāyujya-bhedena | tatra sālokyaṁ samāna-lokatvaṁ śrī-vaikuṇṭha-vāsaḥ | sārṣṭis tatraiva samānaiśvaryam api bhavatīti | sārūpyaṁ tatraiva samāna-rūpatādi prāpyata iti | sāmīpyaṁ samīpa-gamanādhikāritvam | sāyujyaṁ keṣāṁcit bhagavac-chrī-vigraha eva praveśo bhavatīti | sālokyādi-śabdānāṁ mukty-ādi-śabda-sāmānādhikaraṇyaṁ ca sālokyāditva-prādhānyena | tatra sālokya-sārṣṭi-sārūpya-mātre prāyo'ntaḥ-karaṇa-sākṣātkāraḥ | sāmīpye prāyo bahiḥ | sāyujye cāntara eva | tathāpi prakaṭa-sphūrti-lakṣaṇaṁ tat suṣuptivad anati-prakaṭa-sphūrti-lakṣaṇāt brahma-sāyujyād bhidyate | utkrānta-mukty-avasthāyām api viśeṣa-sphūrtiḥ śrutāv eva sammatā— sa vā eṣa evaṁ paśyann evaṁ manvāna evaṁ vijānann ātma-ratir ātma-krīḍa ātma-mithuna ātmānandaḥ, sa svarāḍ bhavati tasya sarveṣu lokeṣu kāma-cāro bhavati | iti | eṣā ca pañcavidhāpi guṇātītaiva | nirguṇāyāṁ bhūma-vidyāyām eva—sa ekadhā bhavati tridhā bhavati ity-ādinā tad-vidhasya muktasya svecchayā nānā-vidha-rūpa-prākaṭya-śravaṇāt, na yatra māyā ity-ādau vaikuṇṭhasya māyātītatva-śravaṇāt | atrāvṛtti-rāhityaṁ cāṅgīkṛtam—anāvṛttiḥ śabdāt ity anena, na sa punar āvartate iti śruteḥ | tathoktaṁ hiraṇyakaśipūpadruta-devaiḥ— tasyai namo'stu kāṣṭhāyai yatrātmā harir īśvaraḥ | yad gatvā na nivartante śāntāḥ sannyāsino'malāḥ || iti | śrī-kapila-devena ca— na karhicin mat-parāḥ śānta-rūpe naṅkṣyanti no me'nimiṣo leḍhi hetiḥ || iti | tathaiva— ā-brahma-bhuvanāl lokāḥ punar āvartino'rjuna | mām upetya tu kaunteya punar janma na vidyate || iti | yad gatvā na nivartante tad dhāma paramaṁ mama | iti | tat-prasādāt parāṁ śāntiṁ sthānaṁ prāpsyasi śāśvatam | iti ca śrī-gītopaniṣadaś ca dṛśyāḥ | pādma-sṛṣṭi-khaṇḍe ca— ā-brahma-sadanād eva doṣāḥ santi mahīpate | ata eva hi necchanti svarga-prāptiṁ manīṣiṇaḥ || ā-brahma-sadanād ūrdhvaṁ tad viṣṇoḥ paramaṁ padam | śubhraṁ sanātanaṁ jyotiḥ para-brahmeti tad viduḥ || na tatra mūḍhā gacchanti puruṣā viṣayātmakāḥ | dambha-lobha-bhaya-droha-krodha-mohair abhidrutāḥ || nirmamā nirahaṅkārā nirdvandvāḥ saṁyatendiryāḥ | dhyāna-yoga-ratāś caiva tatra gacchanti sādhavaḥ || iti | tatraiva subāhu-nṛpa-vākyam— dhyāna-yogena deveśaṁ yajiṣye kamalā-priyam | bhava-pralaya-nirmuktaṁ viṣṇu-lokaṁ vrajāmy aham || iti | sālokyādīnām avicyutatvaṁ darśayiṣyate ca— mat-sevayā pratītaṁ te sālokyādi-catuṣṭayam | necchanti sevayā pūrṇāḥ kuto'nyat kāla-viplutam || ity-ādiṣu tad-itaratraiva kāla-viplutatvāṅgīkārāt | tasmāt kvacid āvṛtti-śravaṇaṁ tu prapañcāntargata-tad-dhāmatvāpekṣayā kādācitka-tal-līlā-kautukāpekṣayā ca mantavyam | paścāt tu nitya-sālokyam eva, yathā bhaviṣyottare— evaṁ kaunteya kurute yo'raṇya-dvādaśīṁ naraḥ | sa dehānte vimāna-stha-divya-kanyā-samāvṛtaḥ || yāti jñāti-samāyuktaḥ śvetadvīpaṁ hareḥ puram | yatra lokā pīta-vastrā ity-ādi | tiṣṭhanti viṣṇu-sānnidhye yāvad-āhūta-samplavam | tasmād etya mahā-vīryāḥ pṛthivyāṁ nṛpa pūjitāḥ | martya-loke kīrtimantaḥ sambhavanti narottamāḥ || tato yānti paraṁ sthānaṁ mokṣa-mārgaṁ śivaṁ sukham | yatra gatvā na śocanti na saṁsāre bhramanti ca || iti | yathā ca jaya-vijaya-vṛtte tatra sālokyodāharaṇe | tat-sādhaka-daśāyām api nairguṇyāveśa uktaḥ | sāttvikaḥ kārako'saṅgī ity-ādau, nirguṇo mad-apāśrayaḥ iti | utkrānta-mukti-daśāyāṁ tu teṣāṁ bhagavat-tulyatvam evāha— vasanti yatra puruṣāḥ sarve vaikuṇṭha-mūrtayaḥ | ye'nimitta-nimittena dharmeṇārādhayan harim || nimittaṁ phalaṁ na tan-nimittaṁ pravartakaṁ yasmin tena niṣkāmenety arthaḥ | dharmeṇa bhāgavatākhyena | vaikuṇṭhasya bhagavato jyotir-aṁśa-bhūtā vaikuṇṭha-loka-śobhā-rūpā yā anantā mūrtayas tatra vartante | tāsām ekayā saha muktasyaikasya mūrtiḥ bhagavatā kriyata iti vaikuṇṭhasya mūrtir iva mūrtir yeṣām ity uktam |
Состояние ушедшего надо понимать по восхвалению шри Прахлады: «О желаннейший, когда же ты, довольный, позовёшь меня к основанию твоих стоп, прибежищу освобождения?» и далее. Оно же и последнее.\n\nОсвобождение пятерично: салокья, саршти, сарупья, самипья, саюджья. Салокья — бытие в одном мире, пребывание в шри Вайкунтхе. Саршти — там же бывает и равное владычество. Сарупья — там же обретается равный облик и прочее. Самипья — правомочность ходить вблизи. Саюджья — у некоторых бывает вхождение в самое шри тело Бхагавана. А то, что слова «салокья» и прочие стоят в одном ряду со словами «освобождение» и прочими, — по главенству в них самой салокьи и прочего. При одних салокье, саршти и сарупье узрение бывает обычно внутренним орудием; при самипье — обычно внешним; при саюджье — только внутренним. И всё же она, имеющая признаком явное явление, отличается от саюджьи с Брахманом, подобной глубокому сну, у которой явление не слишком явно. Что и в состоянии освобождения ушедшего есть особое явление, признано самой шрути: «Он, так видящий, так мыслящий, так постигающий, услаждающийся собою, играющий собою, соединённый с собою, блаженный собою, — становится самодержцем; во всех мирах у него хождение по желанию».\n\nИ все пять видов его — вне гун. Ибо в самой бескачественной видье полноты слышно из «он становится одним, становится тройным» и далее, что освобождённый такого рода своею волею являет разные облики; и в «не где майя» и далее слышно, что Вайкунтха вне майи. И отсутствие возвращения здесь признано: «невозвращение — из слова», и шрути «он не возвращается снова». Так сказано богами, теснимыми Хираньякашипу: «Поклон той стороне, где Атман, Хари, Владыка; уйдя куда, не возвращаются умиротворённые, отрёкшиеся, беспорочные». И шри Капила-девою: «Никогда преданные мне не погибнут в умиротворённом облике, и немигающее моё оружие их не лижет». Так же: «До обители Брахмы миры возвращают снова, о Арджуна; а достигнув меня, о Каунтея, не рождаются вновь»; «уйдя куда, не возвращаются, — та моя высшая обитель»; «его милостью ты обретёшь высший покой, вечную обитель», — смотри шри Гита-упанишады. И в Сришти-кханде Падмы: «До самой обители Брахмы есть пороки, о владыка земли; оттого разумные и не желают достичь рая. Выше обители Брахмы — то высшее место Вишну; светлым вечным светом, высшим Брахманом его знают. Не идут туда глупые люди, чья суть — предметы, гонимые лицемерием, жадностью, страхом, злобой, гневом, обольщением. Без «моего», без самости, без двойственностей, обуздав чувства, услаждаясь созерцанием и йогою, идут туда святые». Там же речение царя Субаху: «Сопряжением созерцания почту владыку богов, дорогого Камале; иду я в мир Вишну, свободный от рождения и гибели».\n\nА что салокья и прочее не отпадают, будет показано: «Достигнутую служением мне четверицу салокьи и прочего они не желают, полные служением; откуда же иное, смываемое временем?» и далее — ибо смываемость временем признана именно за иным. Потому слышанное где-то о возвращении надо понимать в виду той обители, что входит в мироздание, и в виду случающейся потехи той игры. А после — уже вечная салокья, как в Бхавишья-уттаре: «Так, о Каунтея, человек, который совершает лесную двадаши, по конце тела, окружённый небесными девами на вимане, идёт вместе с роднёю на Шветадвипу, град Хари, где люди в жёлтых одеждах» и далее. «Пребывают вблизи Вишну, пока не призван потоп. Придя оттуда, великомощные, почитаемые на земле, о царь, рождаются в смертном мире славными, лучшими из людей. Оттуда идут они в высшую обитель, на путь освобождения, благой и радостный, уйдя куда не скорбят и не блуждают в круговороте». И как в происшествии с Джаею и Виджаею — там, в примере салокьи.\n\nИ в состоянии садхаки сказано об охваченности бескачественным: «саттвичный деятель, непривязанный» и далее; «бескачественный, имеющий прибежищем меня». А в состоянии освобождения ушедшего он говорит об их равенстве Бхагавану: «Где обитают все те люди, имеющие образы Вайкунтхи, которые почитали Хари законом, чья причина беспричинна». «Причина» — плод; тем законом, в котором та причина не побуждает, то есть бескорыстным; таков смысл. «Законом» — именуемым бхагаватой. Там пребывают бесконечные образы, ставшие частью света Вайкунтхи, Бхагавана, и имеющие обликом красоту мира Вайкунтхи. С одним из них Бхагаван и творит образ одного освобождённого; потому и сказано, что образ у них подобен образу Вайкунтхи.
0607caaef970 · 发布于 2026年9月21日 16:24:47 UTC
可用语言RU用方向键翻颂
Пять освобождений расписаны не как ступени заслуги, а как разные способы быть рядом — и различаются они тем, чем именно видят. Тут же проведена граница с саюджьей в Брахмане: не по месту, а по яркости явления, и сравнение выбрано жёсткое — глубокий сон.\n\nСлухи о возвращении оттуда не отвергнуты с ходу, а разобраны: либо речь об обители внутри мироздания, либо о том, что вернувшийся возвращается не по нужде, а по ходу игры.