सालोक्यादिषु च सामीप्यस्याधिक्यं, बहिःसाक्षात्कारमयत्वात् तस्यैव ह्य् आधिक्यं दर्शितम् । तद् एवं मुक्तिर् दर्शिता । तत्र विष्णुधर्मोत्तरे श्रीवज्रप्रश्नः— कल्पानां जीवसाम्ये हि मुक्तिर् नैवोपपद्यते । कदाचिद् अपि धर्मज्ञ तत्र पृच्छामि कारणम् ॥ एकैकस्मिन् नरे मुक्तिं कल्पे कल्पे गते द्विज । अभविष्यज् जगच् छून्यं कालस्यादेर् अभावतः ॥ अथ श्रीमार्कण्डेयस्योत्तरम्— जीवस्यान्यस्य सर्गेण नरे मुक्तिम् उपागते । अचिन्त्यशक्तिर् भगवान् जगत् पूरयते सदा ॥ ब्रह्मणा सह मुच्यन्ते ब्रह्मलोकम् उपागताः । सृज्यन्ते च महाकल्पे तद्विधाश् चापरे जनाः ॥ इति । अत्र क्वचिद् अपि कल्पे केषांचिद् अपि जीवानाम् अनुद्बुद्धकर्मत्वेन सुषुप्तवत् प्रकृताव् अपि लीनानाम् अनन्तब्रह्माण्डगतानाम् इवानन्तानाम् एकस्योपाधिसृष्ट्या ब्रह्माण्डप्रवेशनं सर्ग इति ज्ञेयम् । अपूर्वसृष्टौ सादित्वे कृतहान्यकृताभ्यागमः स्यात् । अथ मुक्तिभ्यो भगवत्प्रीतेर् आधिक्यं विव्रियते । तत्र यद्यपि तत् प्रीतिं विना ता पै न सन्त्य् एव तथापि केषाञ्चित् तेषां स्वस्य दुःखहानौ सामीप्यादिलक्षणसम्पत्ताव् अपि तात्पर्यं, न तु श्रीभगवत्य् एवेति तेषु न्यूनता । तत्र कैवल्यैकप्रयोजनम् इति यद् उक्तम् । तस्य चार्थस्य तत्रैव विश्रान्तिः । तथैव सर्ववेदान्त इत्यादिप्राक्तनपादत्रयस्य विश्रान्तिस् तत्त्वभगवत्सन्दर्भाभ्यां श्रीभगवत्य् एव दर्शिता । तत्रैव तत्त्वपदार्थस्य पूर्णत्वस्थापनात् । तथैतत्पूर्वम् अपि हरिलीलाकथा व्रातामृतानन्दितसत्सुरम् इति ग्रन्थस्वभाववर्णने तत्प्रीतेर् एव मुख्यत्वं दर्शितम् । हरिलीलाकथाव्रात एवामृतं—सन्त आत्मरामा एव सुरा इति । इत्थं सतां ब्रह्मसुखानुभूत्या इति प्रसिद्धेः । परिनिष्ठितोऽपि नैर्गुण्ये इत्यादेश् च । अतः कैवल्यशब्दश् च तत्तदनुसारेण व्याख्यातव्यः । तथा हि, यदि तत्र केवलशब्देन शुद्धत्वं वक्तव्यं, तदा तत्प्रीत्येकतात्पर्या एव परमशुद्धा इति तस्याम् एव तात्पर्यम् । पूर्वं भक्तिसन्दर्भेऽपि शुद्धशब्देनैकान्तिभक्त एव प्रतिपादितः । तद् उक्तम् अन्यस्य सदोषत्वकथनेन । धर्मः प्रोज्झितकैतवोऽत्र परमः इत्य् अत्र । टीका च—प्रशब्देन मोक्षाभिसन्धिर् अपि निरस्तः इत्य् एषा । अत्र भागवतधर्मे मोक्षाभिसन्धिर् अपि कैतवम् । यदि च तत्र कैवल्यशब्देन भगवान् एवोक्तस् तत्स्वभावो वा, तथापि प्रीतिमताम् एव । कामं भवः स्ववृजिनैर् निरयेषु नस् ताच् चेतोऽलिवद् यदि नु ते पदयो रमेत इति न्यायेन तदेकानुशीलनमात्रतात्पर्यात् प्रीताव् एव विश्रान्तिः । अत एव कैवल्यान् मोक्षाद् अप्य् एकः श्रेष्ठो यो भगवत्प्रीतिलक्षणोऽर्थस् तत्प्रयोजनम् इति व्याख्यान्तरम् । वस्तुतस् तूक्तन्यायेन कैवल्यादिशब्दाः शुद्धभक्तिवाचकताप्रधाना एव । तथैवाह गद्याभ्याम्— यथावर्णविधानम् अपवर्गश् चापि भवति इति, योऽसौ भगवति सर्वभूतात्मन्य् अनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयने परमात्मनि वासुदेवेऽनन्यनिमित्तभक्तियोगलक्षणो नानागतिनिमित्ताविद्याग्रन्थिरन्धनद्वारेण यदा हि महापुरुषपुरुषप्रसङ्गः इति च । यस्य वर्णस्य यद् विधानं भगवदर्पितस्वस्वधर्मानुष्ठानं, तद् अनुक्रमेणापवर्गश् च भवति । तस्यापवर्गस्य स्वरूपम् आह द्वितीयेन योऽसौ इति । आत्मनि भवम् आत्म्यं रागादि, तद्रहिते । स हि भक्तसुखार्थम् एव प्रयतते, न तु पृथक् स्वसुखार्थम्, यथा हि भक्तस् तत्सुखार्थम् एवेति । अनिरुक्ते स्वरूपतो गुणाश् च वाचाम् अगोचरे । अनिलयने निलयनम् अन्तर्धानं, तद्रहिते, सदैव प्रकाशमान इत्य् अर्थः । अनन्यनिमित्तो मोक्षाद्युपाधिरहितो यो भक्तियोगः, स एव लक्षणं स्वरूपं यस्य सः । तत्रापवर्गशब्दस्य प्रवृत्तिं घटयति । नानागतीनां निमित्तं योऽविद्याग्रन्थिः, तस्य रन्धनम् । अपवर्जनं छेदनम् इति यावत् तद्द्वारेण योऽसाव् अपवर्ग उच्यते इत्य् अर्थः । अपवृज्यते येनेति निरुक्त्या इति भावः । पाद्मोत्तरखण्डे च—विष्णोर् अनुचरत्वं हि मोक्षम् आहुर् मनीषिणः इति । तथा स्कान्दे रेवाखण्डे— निश्चला त्वयि भक्तिर् या सैव मुक्तिर् जनार्दन । मुक्ता एव हि भक्तास् ते तव विष्णो यतो हरेः ॥ इति । श्रीरुक्मिणीसान्त्वने श्रीभगवताप्य् एवम् अभिप्रेतं तां प्रति—सन्ति ह्य् एकान्तभक्तायास् तव इत्य् उक्त्वा, मां प्राप्य मानिन्य् अपवर्गसम्पदं वाञ्छन्ति ये सम्पद एव तत्पतिम् इति । अत एव कैवल्यसम्मतपथस् त्व् अथ भक्तियोगः इत्य् अत्र टीकाकारैर् अप्य् उक्तम्—कैवल्यम् इत्य् एव सम्मतः पन्था यो भक्तियोगः इति । पन्था भगवत्प्राप्त्युपायभूतोऽपीत्य् अर्थः । स खलु कदा स्यात् तत्राह यदा हीति ॥
sālokyādiṣu ca sāmīpyasyādhikyaṁ, bahiḥ-sākṣātkāramayatvāt tasyaiva hy ādhikyaṁ darśitam | tad evaṁ muktir darśitā | tatra viṣṇu-dharmottare śrī-vajra-praśnaḥ— kalpānāṁ jīva-sāmye hi muktir naivopapadyate | kadācid api dharmajña tatra pṛcchāmi kāraṇam || ekaikasmin nare muktiṁ kalpe kalpe gate dvija | abhaviṣyaj jagac chūnyaṁ kālasyāder abhāvataḥ || atha śrī-mārkaṇḍeyasyottaram— jīvasyānyasya sargeṇa nare muktim upāgate | acintya-śaktir bhagavān jagat pūrayate sadā || brahmaṇā saha mucyante brahma-lokam upāgatāḥ | sṛjyante ca mahā-kalpe tad-vidhāś cāpare janāḥ || iti | atra kvacid api kalpe keṣāṁcid api jīvānām anudbuddha-karmatvena suṣuptavat prakṛtāv api līnānām ananta-brahmāṇḍa-gatānām ivānantānām ekasyopādhi-sṛṣṭyā brahmāṇḍa-praveśanaṁ sarga iti jñeyam | apūrva-sṛṣṭau sāditve kṛta-hānya-kṛtābhyāgamaḥ syāt | atha muktibhyo bhagavat-prīter ādhikyaṁ vivriyate | tatra yadyapi tat prītiṁ vinā tā pai na santy eva tathāpi keṣāñcit teṣāṁ svasya duḥkha-hānau sāmīpyādi-lakṣaṇa-sampattāv api tātparyaṁ, na tu śrī-bhagavaty eveti teṣu nyūnatā | tatra kaivalyaika-prayojanam iti yad uktam | tasya cārthasya tatraiva viśrāntiḥ | tathaiva sarva-vedānta ity-ādi-prāktana-pāda-trayasya viśrāntis tattva-bhagavat-sandarbhābhyāṁ śrī-bhagavaty eva darśitā | tatraiva tattva-padārthasya pūrṇatva-sthāpanāt | tathaitat-pūrvam api hari-līlā-kathā vrātāmṛtānandita-sat-suram iti grantha-svabhāva-varṇane tat-prīter eva mukhyatvaṁ darśitam | hari-līlā-kathā-vrāta evāmṛtaṁ—santa ātmarāmā eva surā iti | itthaṁ satāṁ brahma-sukhānubhūtyā iti prasiddheḥ | pariniṣṭhito'pi nairguṇye ity-ādeś ca | ataḥ kaivalya-śabdaś ca tat-tad-anusāreṇa vyākhyātavyaḥ | tathā hi, yadi tatra kevala-śabdena śuddhatvaṁ vaktavyaṁ, tadā tat-prīty-eka-tātparyā eva parama-śuddhā iti tasyām eva tātparyam | pūrvaṁ bhakti-sandarbhe'pi śuddha-śabdenaikānti-bhakta eva pratipāditaḥ | tad uktam anyasya sa-doṣatva-kathanena | dharmaḥ projjhita-kaitavo'tra paramaḥ ity atra | ṭīkā ca—pra-śabdena mokṣābhisandhir api nirastaḥ ity eṣā | atra bhāgavata-dharme mokṣābhisandhir api kaitavam | yadi ca tatra kaivalya-śabdena bhagavān evoktas tat-svabhāvo vā, tathāpi prītimatām eva | kāmaṁ bhavaḥ sva-vṛjinair nirayeṣu nas tāc ceto'livad yadi nu te padayo rameta iti nyāyena tad-ekānuśīlana-mātra-tātparyāt prītāv eva viśrāntiḥ | ata eva kaivalyān mokṣād apy ekaḥ śreṣṭho yo bhagavat-prīti-lakṣaṇo'rthas tat-prayojanam iti vyākhyāntaram | vastutas tūkta-nyāyena kaivalyādi-śabdāḥ śuddha-bhakti-vācakatā-pradhānā eva | tathaivāha gadyābhyām— yathā-varṇa-vidhānam apavargaś cāpi bhavati iti, yo'sau bhagavati sarva-bhūtātmany anātmye'nirukte'nilayane paramātmani vāsudeve'nanya-nimitta-bhakti-yoga-lakṣaṇo nānā-gati-nimittāvidyā-granthi-randhana-dvāreṇa yadā hi mahā-puruṣa-puruṣa-prasaṅgaḥ iti ca | yasya varṇasya yad vidhānaṁ bhagavad-arpita-sva-svadharmānuṣṭhānaṁ, tad anukrameṇāpavargaś ca bhavati | tasyāpavargasya svarūpam āha dvitīyena yo'sau iti | ātmani bhavam ātmyaṁ rāgādi, tad-rahite | sa hi bhakta-sukhārtham eva prayatate, na tu pṛthak sva-sukhārtham, yathā hi bhaktas tat-sukhārtham eveti | anirukte svarūpato guṇāś ca vācām agocare | anilayane nilayanam antardhānaṁ, tad-rahite, sadaiva prakāśamāna ity arthaḥ | ananya-nimitto mokṣādy-upādhi-rahito yo bhakti-yogaḥ, sa eva lakṣaṇaṁ svarūpaṁ yasya saḥ | tatrāpavarga-śabdasya pravṛttiṁ ghaṭayati | nānā-gatīnāṁ nimittaṁ yo'vidyā-granthiḥ, tasya randhanam | apavarjanaṁ chedanam iti yāvat tad-dvāreṇa yo'sāv apavarga ucyate ity arthaḥ | apavṛjyate yeneti niruktyā iti bhāvaḥ | pādmottara-khaṇḍe ca—viṣṇor anucaratvaṁ hi mokṣam āhur manīṣiṇaḥ iti | tathā skānde revā-khaṇḍe— niścalā tvayi bhaktir yā saiva muktir janārdana | muktā eva hi bhaktās te tava viṣṇo yato hareḥ || iti | śrī-rukmiṇī-sāntvane śrī-bhagavatāpy evam abhipretaṁ tāṁ prati—santi hy ekānta-bhaktāyās tava ity uktvā, māṁ prāpya māniny apavarga-sampadaṁ vāñchanti ye sampada eva tat-patim iti | ata eva kaivalya-sammata-pathas tv atha bhakti-yogaḥ ity atra ṭīkā-kārair apy uktam—kaivalyam ity eva sammataḥ panthā yo bhakti-yogaḥ iti | panthā bhagavat-prāpty-upāya-bhūto'pīty arthaḥ | sa khalu kadā syāt tatrāha yadā hīti ||
Среди салокьи и прочих превосходит самипья, ибо она полна внешнего узрения воочию; его превосходство и показано. Итак, освобождение показано.\n\nЗдесь в Вишну-дхармоттаре вопрос шри Ваджры: «При равенстве кальп и джив освобождение вообще не складывается никогда, о знаток закона; спрашиваю о причине этого. Если бы кальпа за кальпой каждый человек уходил в освобождение, мир стал бы пуст, ибо у времени нет начала». И ответ шри Маркандеи: «Когда человек достигает освобождения, Бхагаван, обладающий непостижимою силою, творением иной дживы всегда наполняет мир. Достигшие мира Брахмы освобождаются вместе с Брахмою; и в великую кальпу творятся иные люди того же рода». Здесь под сотворением надо понимать вот что: у некоторых джив, чьё деяние не пробуждено и которые, как в глубоком сне, растворены в самой природе, — бесконечных, подобно ушедшим в бесконечные вселенные, — творением личины одного из них совершается вхождение во вселенную. Если бы творение было небывалым, с началом, вышла бы утрата содеянного и привхождение несодеянного.\n\nДалее разъясняется превосходство любви к Бхагавану над освобождениями. Хотя без той любви и самих их вовсе нет, всё же у некоторых из них намерение направлено и на устранение собственного страдания, и на полноту самипьи и прочего, а не на одного шри Бхагавана, — в этом их ущербность. И сказанное «имеющее единою целью кайвалью» — смысл этих слов упокоивается именно в ней. Так же и упокоение прежней тройки пад «всей веданты» и далее показано Таттва- и Бхагават-сандарбхами именно в шри Бхагаване — ибо там установлена полнота того, что значит слово «истина». И ещё прежде того, в описании природы книги — «святые и боги, обрадованные нектаром сонма сказаний об играх Хари», — показано главенство именно любви к нему. Сонм сказаний об играх Хари и есть нектар; святые, услаждающиеся в себе, и есть боги, — по известному «так у святых переживанием радости Брахмана» и по «даже утвердившийся в бескачественности» и далее.\n\nОттого и слово «кайвалья» надо толковать сообразно тому и тому. А именно: если словом «кевала» там должна быть сказана чистота, то высшечисты именно те, у кого единственное намерение — та любовь; значит, намерение и направлено на неё. И прежде, в Бхакти-сандарбхе, словом «чистый» установлен именно безраздельно преданный. Сказано это через указание на порочность иного — в «закон, у которого отброшен обман, здесь высший». И тика: слогом «пра» отвергнут и умысел об освобождении. Вот она. Здесь, в бхагавата-дхарме, и умысел об освобождении — обман.\n\nА если словом «кайвалья» там сказан сам Бхагаван или его природа, то и тогда — лишь для имеющих любовь. По правилу «Пусть по нашим грехам рождение наше будет хоть в адах, лишь бы сознание, как пчела, услаждалось у твоих стоп» — раз намерение лишь во взращивании его одного, упокоение опять-таки в любви. Оттого есть и другое толкование: одна лучшая цель, выше кайвальи и освобождения, — та, признак которой любовь к Бхагавану; она и есть цель. Воистину же, по сказанному правилу, слова «кайвалья» и прочие прежде всего обозначают чистую преданность.\n\nТак он и говорит двумя прозаическими местами: «бывает предписание по варнам, а также и освобождение»; и «то сопряжение с преданностью, у которого нет иной причины, — к Бхагавану, душе всех существ, лишённому самостного, неизречённому, несокрывающемуся, к Параматме, Васудеве, — дверью рассечения узла неведения, причины разных путей, — когда бывает соприкосновение человека с великим мужем». Какое какой варне предписание — исполнение своего закона, посвящённое Бхагавану, — тем по порядку и бывает освобождение. А облик того освобождения он говорит вторым: «который этот». «Атмья» — бывающее в себе: страсть и прочее; в лишённом того. Ибо он старается лишь ради радости преданного, а не отдельно ради своей, — как и преданный лишь ради его радости. «Неизречённом» — и по облику, и по качествам не предмет речей. «Несокрывающемся» — сокрытие есть исчезновение; в лишённом его: всегда являемый, таков смысл. «У которого нет иной причины» — то сопряжение с преданностью, что лишено условия освобождения и прочего; оно и есть его признак, его облик. И тут он складывает приложимость слова «освобождение»: рассечение того узла неведения, который есть причина разных путей; отсечение, то есть разрубание, — и то, что зовётся освобождением этою дверью. Смысл по этимологии: «то, чем отсекается».\n\nИ в Уттара-кханде Падмы: «Последование за Вишну разумные и зовут освобождением». Так же в Рева-кханде Скандовой: «Неколебимая преданность тебе — она и есть освобождение, о Джанардана; твои преданные уже освобождены, о Вишну, ибо они — Хари». И в утешении шри Рукмини шри Бхагаван имел в виду то же, сказав ей: «есть ведь у тебя, безраздельно преданной» — и «те, кто, обретя меня, о гордая, желают полноты освобождения, желают богатств, а не их владыку». Оттого и к «признанный кайвальей путь — это сопряжение с преданностью» творцы тики сказали: путь, признанный именно кайвальей, — это сопряжение с преданностью. Смысл: он и путь, то есть средство обретения Бхагавана. А когда же он бывает? На то сказано: «когда ведь».
821737aff727 · 发布于 2026年9月21日 16:24:47 UTC
可用语言RU用方向键翻颂
Возражение Ваджры остроумно и бьёт по счётной стороне дела: при безначальном времени мир давно должен был опустеть. Ответ не считает — он указывает на запас, который никогда не был в счёте.\n\nА дальше слово «освобождение» отбирают у противника: показано, что во всех местах, где оно стоит как высшая цель, разбор упирается в любовь. И самая резкая точка здесь — что желание освобождения названо обманом наравне с корыстью.