अथ सामाजिका अपि भक्ता एवेष्टा इति । तत्रापि सिद्धिः । इति दृश्यकाव्येषु रसभावनाविधिः । श्रव्यकाव्येष्व् अपि वर्णनीयवर्णकश्रोतृभेदेन यथायथं बोधव्यः । किं च, अत्र प्रायस् तत्तदपेक्षा रत्यङ्कुरवताम् एव । प्रेमादिमतां तु यथाकथञ्चित् स्मरणम् अपि तत्र हेतुः, येषां षड्जादिमयस्वरमात्रम् अपि तत्र हेतुर् भवति । यथोक्तं श्रीनारदम् उद्दिश्य षष्ठे— स्वरब्रह्मणि निर्भातहृषीकेशपदाम्बुजे । अखण्डं चित्तम् आवेश्य लोकान् अनुचरन् मुनिः ॥ इति । ततः प्रेमादिभाव एव तेषु सर्वां सामग्रीम् उद्भावयति । यथोक्तं श्रीप्रह्लादम् उद्दिश्य—क्वचिद् रुदति वैकुण्ठचिन्ताशवलचेतनः इत्यादिना— क्वचिद् उत्पुलकस् तूष्णीम् आस्ते संस्पर्शनिर्वृतः । अस्पन्दप्रणयानन्दसलिलामीलितेक्षणः ॥ इत्य् अन्तेन । लौकिकरसज्ञैर् अपि हीनाङ्गत्वेऽपि तत्तदङ्गसमाक्षेपाद् रसनिष्पत्तिर् अभिमता । किं च, भगवत्प्रीतिरसिकाः द्विविधाः—तदीयलीलान्तःपातिनस् तदन्तःपातिताभिमानिनश् च । तत्र पूर्वेषां प्राक्तनयुक्त्या स्वत एव सिद्धो रसः । उत्तरेषां तु द्विविधा गतिः । तत्तल्लीलान्तःपातिसहितभगवच्चरितश्रवणादिनैका । भगवन्माधुर्यादिश्रवणादिना चान्या । तत्र पूर्वत्र यदि समानवासनस् तल्लीलान्तःपाती भवेत् तदा स्वयं सदृशो भाव एव तस्य तल्लीलान्तःपातिविशेषस्य विभावादिकं तादृशत्वाभिमानिनि साधारणी करोति । यथा— परस्य न परस्येति ममेति न ममेति च । तदास्वादे विभावादेः परिच्छेदो न विद्यते ॥ इति । यदि तु विलक्ष्णवासनस् तदा विभावानां सञ्चारिणाम् अनुभावानां च प्रायश एव साधारण्यं भवति । तेन तद्भावविशेषस्योद्दीपनमात्रं स्यात्, न तु रसोद्बोधः । यदि तु विरुद्धवासनः स्यात्, यथा वत्सलेन प्रेयसी, तदापि तस्य प्रीतिसामान्यस्यैव वात्सल्यादिदर्शनेनोद्दीपनं भवति । न भावविशेषस्य । न च रसोद्बोधो जायते । अथोत्तरत्र श्रीभगवन्माधुर्यादिश्रवणादौ तल्लीलान्तःपातिवत् स्वतन्त्र एव रसोद्बोध इति । तद् एवं भगवत्प्रीते रसत्वापत्तौ सिद्धायाम् एवं विभाव्यते—विभावादिभिः संवलिता तत्प्रीतिस् तत्प्रीतिमयो रस इति । तद् उक्तं— यथा खण्डमरिचादीनां सम्मेलनाद् अपूर्व एव कश्चिद् आस्वादः प्रपानकरसे जायते, विभावादिसम्मेलनाद् इहापि तथा इति । स चायं रसो भगवन्माधुर्यानुकूल्यानुभवलक्षणास्वादेनोद्दीपनविभावरूपेण स्वांशेनास्वादरूपः । भगवदादिलक्षणालम्बनविभावादिरूपेणास्वाद्यरूपश् च । अत उभयथा व्यपदेशः ।
atha sāmājikā api bhaktā eveṣṭā iti | tatrāpi siddhiḥ | iti dṛśya-kāvyeṣu rasa-bhāvanā-vidhiḥ | śravya-kāvyeṣv api varṇanīya-varṇaka-śrotṛ-bhedena yathāyathaṁ bodhavyaḥ | kiṁ ca, atra prāyas tat-tad-apekṣā raty-aṅkuravatām eva | premādimatāṁ tu yathā-kathañcit smaraṇam api tatra hetuḥ, yeṣāṁ ṣaḍjādimaya-svara-mātram api tatra hetur bhavati | yathoktaṁ śrī-nāradam uddiśya ṣaṣṭhe— svara-brahmaṇi nirbhāta-hṛṣīkeśa-padāmbuje | akhaṇḍaṁ cittam āveśya lokān anucaran muniḥ || iti | tataḥ premādi-bhāva eva teṣu sarvāṁ sāmagrīm udbhāvayati | yathoktaṁ śrī-prahlādam uddiśya—kvacid rudati vaikuṇṭha-cintā-śavala-cetanaḥ ity-ādinā— kvacid utpulakas tūṣṇīm āste saṁsparśa-nirvṛtaḥ | aspanda-praṇayānanda-salilāmīlitekṣaṇaḥ || ity antena | laukika-rasajñair api hīnāṅgatve'pi tat-tad-aṅga-samākṣepād rasa-niṣpattir abhimatā | kiṁ ca, bhagavat-prīti-rasikāḥ dvividhāḥ—tadīya-līlāntaḥ-pātinas tad-antaḥ-pātitābhimāninaś ca | tatra pūrveṣāṁ prāktana-yuktyā svata eva siddho rasaḥ | uttareṣāṁ tu dvividhā gatiḥ | tat-tal-līlāntaḥ-pāti-sahita-bhagavac-carita-śravaṇādinaikā | bhagavan-mādhuryādi-śravaṇādinā cānyā | tatra pūrvatra yadi samāna-vāsanas tal-līlāntaḥ-pātī bhavet tadā svayaṁ sadṛśo bhāva eva tasya tal-līlāntaḥ-pāti-viśeṣasya vibhāvādikaṁ tādṛśatvābhimānini sādhāraṇī karoti | yathā— parasya na parasyeti mameti na mameti ca | tad-āsvāde vibhāvādeḥ paricchedo na vidyate || iti | yadi tu vilakṣṇa-vāsanas tadā vibhāvānāṁ sañcāriṇām anubhāvānāṁ ca prāyaśa eva sādhāraṇyaṁ bhavati | tena tad-bhāva-viśeṣasyoddīpana-mātraṁ syāt, na tu rasodbodhaḥ | yadi tu viruddha-vāsanaḥ syāt, yathā vatsalena preyasī, tadāpi tasya prīti-sāmānyasyaiva vātsalyādi-darśanenoddīpanaṁ bhavati | na bhāva-viśeṣasya | na ca rasodbodho jāyate | athottaratra śrī-bhagavan-mādhuryādi-śravaṇādau tal-līlāntaḥ-pātivat svatantra eva rasodbodha iti | tad evaṁ bhagavat-prīte rasatvāpattau siddhāyām evaṁ vibhāvyate—vibhāvādibhiḥ saṁvalitā tat-prītis tat-prītimayo rasa iti | tad uktaṁ— yathā khaṇḍa-maricādīnāṁ sammelanād apūrva eva kaścid āsvādaḥ prapānaka-rase jāyate, vibhāvādi-sammelanād ihāpi tathā iti | sa cāyaṁ raso bhagavan-mādhuryānukūlyānubhava-lakṣaṇāsvādenoddīpana-vibhāva-rūpeṇa svāṁśenāsvāda-rūpaḥ | bhagavad-ādi-lakṣaṇālambana-vibhāvādi-rūpeṇāsvādya-rūpaś ca | ata ubhayathā vyapadeśaḥ |
Далее, и зрители здесь желанны как преданные; и в них установление есть. Таково правило созерцания расы в зримой поэзии. В слышимой поэзии его надлежит разуметь как подобает — по различию описуемого, описывающего и слушающего.\n\nБолее того: здесь всё это обычно нужно лишь тем, у кого есть росток рати. А для имеющих прему и прочее причиною становится и какое угодно памятование; у иных причиною бывает и один только звук, полный шаджи и прочих. Как сказано о шри Нараде в шестой: «Погрузив нераздельный ум в звук-Брахман, в котором воссияли лотосные стопы Хришикеши, мудрец обходит миры». Оттого само чувство премы и прочего вызывает в них всю принадлежность. Как сказано о шри Прахладе: «Иногда он плачет, и сознание его пестро думою о Вайкунтхе» и далее, вплоть до: «Иногда сидит молча, покрытый трепетом, утешённый касанием, с очами, сомкнутыми влагою блаженства недвижной приязни». И знатоки мирской расы признают, что раса совершается и при недостающих членах — привлечением тех или иных членов.\n\nБолее того, расики любви к Бхагавану двояки: входящие внутрь его игр и мнящие себя вошедшими внутрь них. У первых, по прежнему доводу, раса установлена сама собою. У последних ход двоякий: один — слушанием и прочим о деяниях Бхагавана вместе с теми, кто внутри игр; другой — слушанием и прочим о сладости Бхагавана. В первом случае, если склонность его равна склонности того, кто внутри игр, то само подобное чувство делает вибхавы и прочее этого участника игр общими для того, кто мнит себя таковым. Как сказано: «Ни „иного“, ни „не иного“, ни „моё“, ни „не моё“ — при вкушении его нет разграничения вибхав и прочего». Если же склонность иная, то общими становятся большей частью лишь вибхавы, санчари и анубхавы; тем самым его особое чувство лишь возжигается, но раса не пробуждается. А если склонность противная — как преяси при ватсале, — то видением ватсальи и прочего возжигается лишь общая его любовь, но не особое чувство, и раса не рождается. Во втором же случае, при слушании о сладости шри Бхагавана, пробуждение расы самостоятельно, как у того, кто внутри игр.\n\nИтак, когда установлено, что любовь к Бхагавану становится расою, представляется это так: любовь к нему, соединённая с вибхавами и прочим, и есть раса, полная любви к нему. Сказано: «Как от смешения сахара, перца и прочего в напитке-расе рождается некий небывалый вкус, так и здесь — от смешения вибхав и прочего». И эта раса со стороны своей части имеет облик вкушения — обликом возжигающей вибхавы, что определяется переживанием благосклонной сладости Бхагавана; и имеет облик вкушаемого — обликом опоры-вибхавы и прочего, что определяется самим Бхагаваном и прочими. Оттого обозначение её двояко.
5e5fb078742a · 发布于 2026年9月21日 16:24:47 UTC
可用语言RU用方向键翻颂
Сравнение с напитком точное: ни сахар, ни перец по отдельности не дают того вкуса, который рождается в смеси, и разложить его обратно на составные уже нельзя.\n\nИ различение слушателей по складу объясняет, почему одна и та же история одного захватывает целиком, другого лишь трогает, а третьего оставляет тёплым, но чужим: дело не в рассказе.