अथ निर्हेतुः प्रणयमानः । निर्हेतुत्वं च केवलप्रणयविलसित्वेन हेत्वभावान् मन्यते । एष नायकस्यापि भवति । भगवत्प्रीतिमये रसे स तूद्दीपनोऽपि प्रसङ्गाद् अत्रोदाहरणीयः । यथा तासां तत्सौभगमदं वीक्ष्य मानं च केशव इत्यादिप्रकरणं योजनान्तरेण मन्यते । तत्र मानः प्रणयमानः । तस्य हेतुः सौभगमदः । ततो मानस्य प्रशमरूपाय तासां प्रसादाय स्वयम् अपि प्रणयमानेनैवान्तरधीयत । तथाग्रेऽपि यां गोपीम् अनयत् कृष्णो विहायान्याः स्त्रियो वने इत्यादौ तस्याः प्रणयमानः । येनैवोक्तं—न पारयेऽहं चलितुं नय मां यत्र ते मनः इति । अथ पूर्ववत् तस्यापि प्रणयमानः । प्रणयकोपेनैव सोऽप्य् एतदनन्तरम् एनां स्कन्ध आरुह्यताम् इत्य् उक्तवान् ततोऽन्तर्हितवांश् च । अत्र श्रीव्रजदेवीनाम् अहेतुः श्रीकृष्णसय तु हेत्वाभासजोऽसौ । यासां खलु प्रणयः स्वप्रवाहाद्युद्रेकेन स्वरसावर्तरूपं कौटिल्यं स्पृशन्मानाख्यप्रीतिविशेषतां प्राप्नोति । तासाम् एव मानाख्यविप्रलम्भोऽपि शुद्धो जायते । ततोऽन्यासां पुनर्हेतुलाभेऽपि विषादभयचिन्ताप्राय एव जायते । यथा श्रीरुक्मिणीं प्रति श्रीकृष्णस्य सप्रणयपरिहासवचनमयेऽध्याये तद् वृत्तम् । तत्र श्रीकृष्णस्य सकौतुकोऽयम् अभिप्रायः—"इयं खलु सरलप्रेमवती परमगाम्भीर्यवती च । ततो ममाभीष्टः प्रियाकोपविलासः प्रेमनिर्बन्धप्रकाशकसविकारकण्ठोक्तिविशेषो वा नास्यां स्फुटम् उपलभ्यते । तस्मात् कोपविलासो वा तज्जननाभावे तु तादृशोक्तिर् वा यथास्यां प्रकाशते, तथा बाढं परिहासेन प्रयतिष्ये । तत्र यस्यां कोपजनने भ्रातृवैरूप्यादिकम् अपि कारणं नासीत्, तस्यां तत्रान्यत् परमायोग्यम् एव, किन्तु मदविश्लेषसुखम् एवास्याः सर्वस्वम् इति तद्दर्पन्यक्कारेणैव कोपः सम्भवेत् । यदि ततोऽपि कोपो नाविर्भवेत्, तथापि मद्विश्लेषभयेन पूर्वानुरागवद् अधुनापि विकारविशेषसहितनिगदेनैव प्रेमनिर्बन्धं प्रकाश्येत" इति । तथा हि तत्र तां रूपिणीम् इत्यादौ, प्रीतः स्मयन् इत्य् अनेन व्यक्तम् । परिहासमयत्वं तु विशेषतोऽप्य् उक्तम् । प्रसङ्गेन तस्याः प्रेमसारल्यादिद्वयम् अपि— तद् दृष्ट्वा भगवान् कृष्णः प्रियायाः प्रेमबन्धनम् । हास्यप्रौढिम् अजानन्त्याः करुणः सोऽन्वकम्पत ॥ इति । हास्यं परिहासः । तत्र प्रौढिः "अवश्यम् एनां सरलप्रेमाणम् अपि गम्भीराम् अपि क्षोभयिष्यामि" इति गर्वः । तां प्रणयरसकौटिल्याभावेन अजानन्त्या इत्य् अर्थः । एवम् अग्रेऽपि हास्यप्रौढिभ्रमच्चित्ताम् इत्य् उक्तम् । तत्र तेन परिहासेन कोपविलासादिदर्शनम् एवाभीष्टम् इति स्वयम् एवोक्तम्— मा मा वैदर्भ्य् असूयेथा जाने त्वां मत्परायणाम् । त्वद्वचः श्रोतुकामेन क्ष्वेल्याचरितम् अङ्गने ॥ मुखं च प्रेमसंरम्भस्फुरिताधरम् ईक्षितुम् । कटाक्षेपारुणापाङ्गं सुन्दरभ्रुकुटीतटम् ॥ अयं हि परमो लाभो गृहेषु गृहमेधिनाम् । यन् नर्मैर् ईयते यामः प्रियया भीरु भामिनि ॥ इति । अत्र यद्यपि तस्याः प्राग् भयम् एव वर्णितं तथापि तत्रासूयाप्रयोगः प्रोत्तम्भनार्थ एव । तत्प्रयोगेण हि स्वस्य तदधीनताक्षिप्यते । अत एव भामिनीत्य् अपि सम्बोधितम् । अथ तस्य प्रेमनिर्बन्धप्रकाशकविकारदर्शनेच्छापि प्राक्तनेनैव वाक्येन व्यक्ता—तद् दृष्ट्वा भगवान् कृष्णः प्रियायाः प्रेमबन्धनम् इत्य् अनेन । तथा निगदेनैव तद्व्यक्तिदर्शनेच्छा स्वयम् एव व्यञ्जिता—साध्व्य् एतच्छ्रोतुकामैस् त्वं राजपुत्रि प्रलम्भिता इति । पूर्वं हि त्वं वै समस्तपुरुषार्थमयः फलात्मा इत्यादिकं तयापि निगदितम् अस्ति । अत्र परिहासज्ञानानन्तरं तद्दिदृक्षिता किञ्चित् कोपव्यक्तिश् च जातास्ति—जाड्यं वचस् तव गदाग्रज इत्यादिषु । जाड्यस्य प्राचुर्यविवक्षया जाड्यम् एव वच इति सामानाधिकरण्येनोक्तम् माधुर्यम् एव नु मनोनयनामृतं नु इतिवत् । अथ तदविश्लेषदर्पन्यक्कार एव तत्क्षोभे हेतुर् इत्य् अत्रापि श्रीशुकवाक्यम्— एतावद् उक्त्वा भगवान् आत्मानं वल्लभाम् इव मन्यमानां अविश्लेषात् तद्दर्पोघ्न उपारमत् ॥ इति । अन्यस्य च तत्र हेतुत्वं स्वयम् एव निराकृतम्— भ्रातुर् विरूपकरणं युधि निर्जितस्य प्रोद्वाहपर्वणि च तद्वधम् अक्षगोष्ठ्याम् । दुःखं समुत्थम् असहोऽस्मद्वियोगभीत्या नैवाब्रवीः किम् अपि तेन वयं जितस् ते ॥ इति । अत्र च प्रकरणे तस्याः प्रणयस्यापि तादृशत्वाभावात् मानायोग्यत्वम् अपि दर्शितम् । तस्मात् साधूक्तं—यासां खलु प्रणयः इत्यादि । अथ मानानन्तरजः सम्भोगो, यथा— इत्थं भगवतो गोप्यः श्रुत्वा वाचः सुपेशलाः । जहुर् विरहजं तापं तदङ्गोपचिताशिषः ॥ इत्यादि । स्पष्टम् ।
atha nirhetuḥ praṇaya-mānaḥ | nirhetutvaṁ ca kevala-praṇaya-vilasitvena hetv-abhāvān manyate | eṣa nāyakasyāpi bhavati | bhagavat-prīti-maye rase sa tūddīpano'pi prasaṅgād atrodāharaṇīyaḥ | yathā tāsāṁ tat-saubhaga-madaṁ vīkṣya mānaṁ ca keśava ity-ādi-prakaraṇaṁ yojanāntareṇa manyate | tatra mānaḥ praṇaya-mānaḥ | tasya hetuḥ saubhaga-madaḥ | tato mānasya praśama-rūpāya tāsāṁ prasādāya svayam api praṇaya-mānenaivāntaradhīyata | tathāgre'pi yāṁ gopīm anayat kṛṣṇo vihāyānyāḥ striyo vane ity-ādau tasyāḥ praṇaya-mānaḥ | yenaivoktaṁ—na pāraye'haṁ calituṁ naya māṁ yatra te manaḥ iti | atha pūrvavat tasyāpi praṇaya-mānaḥ | praṇaya-kopenaiva so'py etad-anantaram enāṁ skandha āruhyatām ity uktavān tato'ntarhitavāṁś ca | atra śrī-vraja-devīnām ahetuḥ śrī-kṛṣṇasaya tu hetv-ābhāsajo'sau | yāsāṁ khalu praṇayaḥ sva-pravāhādy-udrekena svarasāvarta-rūpaṁ kauṭilyaṁ spṛśan-mānākhya-prīti-viśeṣatāṁ prāpnoti | tāsām eva mānākhya-vipralambho'pi śuddho jāyate | tato'nyāsāṁ punar-hetu-lābhe'pi viṣāda-bhaya-cintā-prāya eva jāyate | yathā śrī-rukmiṇīṁ prati śrī-kṛṣṇasya sa-praṇaya-parihāsa-vacanamaye'dhyāye tad vṛttam | tatra śrī-kṛṣṇasya sa-kautuko'yam abhiprāyaḥ—"iyaṁ khalu sarala-premavatī parama-gāmbhīryavatī ca | tato mamābhīṣṭaḥ priyā-kopa-vilāsaḥ prema-nirbandha-prakāśaka-sa-vikāra-kaṇṭhokti-viśeṣo vā nāsyāṁ sphuṭam upalabhyate | tasmāt kopa-vilāso vā taj-jananābhāve tu tādṛśoktir vā yathāsyāṁ prakāśate, tathā bāḍhaṁ parihāsena prayatiṣye | tatra yasyāṁ kopa-janane bhrātṛ-vairūpyādikam api kāraṇaṁ nāsīt, tasyāṁ tatrānyat paramāyogyam eva, kintu mada-viśleṣa-sukham evāsyāḥ sarvasvam iti tad-darpa-nyakkāreṇaiva kopaḥ sambhavet | yadi tato'pi kopo nāvirbhavet, tathāpi mad-viśleṣa-bhayena pūrvānurāgavad adhunāpi vikāra-viśeṣa-sahita-nigadenaiva prema-nirbandhaṁ prakāśyeta" iti | tathā hi tatra tāṁ rūpiṇīm ity-ādau, prītaḥ smayan ity anena vyaktam | parihāsamayatvaṁ tu viśeṣato'py uktam | prasaṅgena tasyāḥ prema-sāralyādi-dvayam api— tad dṛṣṭvā bhagavān kṛṣṇaḥ priyāyāḥ prema-bandhanam | hāsya-prauḍhim ajānantyāḥ karuṇaḥ so'nvakampata || iti | hāsyaṁ parihāsaḥ | tatra prauḍhiḥ "avaśyam enāṁ sarala-premāṇam api gambhīrām api kṣobhayiṣyāmi" iti garvaḥ | tāṁ praṇaya-rasa-kauṭilyābhāvena ajānantyā ity arthaḥ | evam agre'pi hāsya-prauḍhi-bhramac-cittām ity uktam | tatra tena parihāsena kopa-vilāsādi-darśanam evābhīṣṭam iti svayam evoktam— mā mā vaidarbhy asūyethā jāne tvāṁ mat-parāyaṇām | tvad-vacaḥ śrotu-kāmena kṣvelyācaritam aṅgane || mukhaṁ ca prema-saṁrambha-sphuritādharam īkṣitum | kaṭākṣepāruṇāpāṅgaṁ sundara-bhru-kuṭī-taṭam || ayaṁ hi paramo lābho gṛheṣu gṛha-medhinām | yan narmair īyate yāmaḥ priyayā bhīru bhāmini || iti | atra yadyapi tasyāḥ prāg bhayam eva varṇitaṁ tathāpi tatrāsūyā-prayogaḥ prottambhanārtha eva | tat-prayogeṇa hi svasya tad-adhīnatākṣipyate | ata eva bhāminīty api sambodhitam | atha tasya prema-nirbandha-prakāśaka-vikāra-darśanecchāpi prāktanenaiva vākyena vyaktā—tad dṛṣṭvā bhagavān kṛṣṇaḥ priyāyāḥ prema-bandhanam ity anena | tathā nigadenaiva tad-vyakti-darśanecchā svayam eva vyañjitā—sādhvy etac-chrotu-kāmais tvaṁ rāja-putri pralambhitā iti | pūrvaṁ hi tvaṁ vai samasta-puruṣārtha-mayaḥ phalātmā ity-ādikaṁ tayāpi nigaditam asti | atra parihāsa-jñānānantaraṁ tad-didṛkṣitā kiñcit kopa-vyaktiś ca jātāsti—jāḍyaṁ vacas tava gadāgraja ity-ādiṣu | jāḍyasya prācurya-vivakṣayā jāḍyam eva vaca iti sāmānādhikaraṇyenoktam mādhuryam eva nu mano-nayanāmṛtaṁ nu itivat | atha tad-aviśleṣa-darpa-nyak-kāra eva tat-kṣobhe hetur ity atrāpi śrī-śuka-vākyam— etāvad uktvā bhagavān ātmānaṁ vallabhām iva manyamānāṁ aviśleṣāt tad-darpo-ghna upāramat || iti | anyasya ca tatra hetutvaṁ svayam eva nirākṛtam— bhrātur virūpa-karaṇaṁ yudhi nirjitasya prodvāha-parvaṇi ca tad-vadham akṣa-goṣṭhyām | duḥkhaṁ samuttham asaho'smad-viyoga-bhītyā naivābravīḥ kim api tena vayaṁ jitas te || iti | atra ca prakaraṇe tasyāḥ praṇayasyāpi tādṛśatvābhāvāt mānāyogyatvam api darśitam | tasmāt sādhūktaṁ—yāsāṁ khalu praṇayaḥ ity-ādi | atha mānānantarajaḥ sambhogo, yathā— itthaṁ bhagavato gopyaḥ śrutvā vācaḥ supeśalāḥ | jahur virahajaṁ tāpaṁ tad-aṅgopacitāśiṣaḥ || ity-ādi | spaṣṭam |
Теперь — беспричинная пранайя-мана. Беспричинность её мыслится как отсутствие причины, то есть как игривость одной лишь пранайи. Бывает она и у героя. В расе, исполненной любви к Бхагавану, она хоть и служит возжигателем, здесь приводится по случаю. Так раздел «увидев то их опьянение удачею и ману, Кешава» и далее мыслится в ином сочетании: мана там — пранайя-мана, а причина её — опьянение удачею. И затем, чтобы унять ману и умилостивить их, он и сам сокрылся именно пранайя-маною. Так же и дальше: в «ту гопи, которую увёл Кришна, оставив в лесу иных женщин» и далее — у неё пранайя-мана; ею же и сказано: «не могу я идти, неси меня, куда твой ум». И, как прежде, пранайя-мана и у него: именно гневом пранайи он вслед за тем сказал «взойди ей на плечо» и затем сокрылся.\n\nЗдесь у Шри-Враджа-богинь она беспричинна, а у Шри Кришны рождена отблеском причины. У тех, чья пранайя от преизбытка собственного течения, касаясь извилистости, имеющей облик водоворота собственного вкуса, достигает особости приязни, именуемой маною, — у них и випраламбха, именуемая маною, рождается чистою. А у иных, даже при обретении причины, рождается преимущественно уныние, страх и тревога.\n\nКак это и произошло в главе, исполненной шутливых речей Шри Кришны к Шри Рукмини, сказанных с пранайею. Замысел Шри Кришны там, полный любопытства, таков: «Она ведь имеет и простую прему, и высшую глубину. Оттого желанная мне игра гнева милой, или особое сказанное вслух слово с изменением тела, являющее неотступность премы, — явно в ней не обнаруживаются. Потому усердно постараюсь шуткою вызвать, чтобы явилась в ней либо игра гнева, либо, если она не родится, такое слово. При этом у той, у кого даже обезображение брата не стало причиною гнева, иное здесь совсем непригодно; но счастье неразлучности со мною есть всё её достояние, — и потому гнев возможен лишь от принижения этой её гордости. А если и от того гнев не проявится, то пусть страхом разлуки со мною, как при прежней влюблённости, и ныне изречением, сопровождаемым особым изменением, будет явлена неотступность премы».\n\nТак ведь там это и явлено словами «ту прекрасную» и далее и словами «довольный, улыбаясь». А шутливость сказана и особо. Кстати сказана и двоица — простота её премы и прочее: «увидев то — узы премы милой, не знающей дерзости шутки, — сострадательный Кришна Бхагаван сжалился». «Хасья» — шутка; «дерзость» здесь — самонадеянность: «непременно смущу её, хоть и простую в преме, хоть и глубокую». А «не знающей» — не знающей извилистости вкуса пранайи; таков смысл. Так и далее сказано: «с сознанием, смущённым дерзостью шутки». А что тою шуткою желанно было именно увидеть игру гнева и прочее, он сказал сам: «Не негодуй, не негодуй, Вайдарбхи, знаю тебя преданной мне. Желая услышать твою речь, я и пошутил, о стройная, — и чтобы увидеть лицо с губою, дрожащею от негодования премы, с уголками глаз, покрасневшими от косых взглядов, со склоном прекрасного излома бровей. Ведь вот высшее обретение для держащих дом: что стража проходит в шутках с милою, о робкая, о гневливая».\n\nЗдесь, хотя прежде у неё описан именно страх, употребление слова «негодование» — лишь ради поддразнивания: им ведь выражается собственная его ей подчинённость. Оттого же и обращено к ней «гневливая». Далее, желание его увидеть изменение, являющее неотступность премы, явлено прежним речением — «увидев то, узы премы милой». Так же и желание увидеть проявление её в изречении он проявил сам: «о благая, тебя, царскую дочь, обманули желавшие это услышать». Ведь прежде и ею было изречено «ты ведь исполнен всех целей человека, ты — сам плод» и прочее. И здесь, вслед за узнаванием шутки, явилось и то, что он хотел видеть, и некоторое проявление гнева — в «нелепа речь твоя, Гададжа» и в прочем. Желая выразить обилие нелепости, сказано тождеством подлежащих: «сама нелепость — речь твоя», подобно «сладость ли это, нектар ли ума и очей».\n\nДалее: что именно принижение её гордости неразлучностью и было причиною её смущения, — на это есть речение Шри Шуки: «Сказав столько, Бхагаван, сокрушающий гордость той, что считала себя возлюбленною по неразлучности с ним, умолк». А что причиною тут было иное, он сам же и отверг: «Обезображение брата, побеждённого в битве, на свадебном празднестве, и убийство его в игральном собрании — нестерпимое горе, — ты, из страха разлуки с нами, ничего не высказала; тем ты нас и победила». И в этом разделе показана также непригодность её к мане, ибо и пранайя её не такова. Потому хорошо сказано: «у которых ведь пранайя» и далее.\n\nТеперь — самбхога, рождённая вслед за маною, как: «так гопи, услышав прекрасные речи Бхагавана, оставили жар, рождённый разлукою, ибо желания их исполнились его телом» и далее. Ясно.
22eb21da8002 · 发布于 2026年9月21日 16:24:47 UTC
可用语言RU用方向键翻颂
Различение проведено по тому, кто чем богат. Где пранайя дошла до своей извилистости, там разлука берётся чистою маною; где не дошла — даже при настоящем поводе выходит не мана, а страх и уныние.\n\nПроверка устроена прямо на Рукмини. Ни разорение семьи, ни искалеченный брат её не подняли — значит, обидеть её можно только одним: усомниться в том, что она от Него неотлучна. Опыт удался наполовину: гнева почти не вышло, вышел обморок, и Он признал себя побеждённым.\n\nОговорка о непригодности к мане не унижает её: у каждой любви свой состав, и требовать от простой и глубокой премы ещё и извилистости — значит требовать чужого.