अन्यत्रापीदृशोऽर्थो दृश्यते । तत्र तत्तच्छास्त्रस्य परमफलत्वे । यथा माध्वभाष्यधृतं बृहत्तन्त्रम्— यथा श्रीनित्यमुक्तापि प्राप्तकामापि सर्वदा । उपास्ते नित्यशो विष्णुम् एवं भक्तो भवेद् अपि ॥ ब्रह्मवैवर्ते च— न ह्रासो न च वृद्धिर् वा मुक्तानां विद्यते क्वचित् । विद्वत्प्रत्यक्षसिद्धत्वात् कारणाभावतोऽनुमा ॥ हरेर् उपासना चात्र सदैव सुखरूपिणी । न च साधनभूता सा सिद्धिर् एवात्र सा यतः ॥ इति । तदुत्थापिता सौपर्णश्रुतिश् च— सर्वदैतम् उपासीत यावद्विमुक्तिर् मुक्ता ह्य् एतम् उपासते । इति । तदीयभारततात्पर्ये च श्रुत्यन्तराभिधानम्— मुक्तानाम् अपि भक्तिर् हि परमानन्दरूपिणी ॥ इति । एष एवार्थः श्रीबृहद्गौतमीयेऽपि दृश्यते, यथा— एवं दीक्षां चरेद् यस् तु पुरुषो वीतकल्मषः । स लोके वर्तमानोऽपि जीवन्मुक्तः प्रमोदते ॥ उदिताकृतिर् आनन्दः सर्वत्र समदर्शकः । पूर्णाहन्तामयी साक्षाद् भक्तिः स्यात् प्रेमलक्षणा ॥ अन्यत्र हानोपादानवृद्धिरहितत्वात् समदर्शित्वं ज्ञेयम् । अत्र मुनय ऊचुः— कथं भक्तिर् भवेत् प्रेम्ना जीवन्मुक्तस्य नारद । जीवन्मुक्तशरीराणां चित्सत्तानिःस्पृहा यतः । विरक्तेः कारणं भक्तिः सा तु मुक्तेस् तु साधनम् ॥ नारद उवाच— भद्रम् उक्तं भवद्भिश् च मुक्तिस् तुर्यातीता परात् परा । निरहं यत्र चित्सत्ता तुर्या सा मुक्तिर् उच्यते ॥ पूर्णाहन्तामयी भक्तिस् तुर्यातीता निगद्यते । कृष्णधाममयं ब्रह्म क्वचित् कुत्रापि भासते ॥ निर्बीजेन्द्रियगं तत् तु आत्मस्थं केवलं सुखम् । कृष्णस् तु परिपूर्णात्मा सर्वत्र सुखरूपकः । भक्तिवृत्तिकृताभ्यासात् तत्क्षणाद् गोचरीकृतः ॥ इति । तादृगर्थत्वेनैवाद्वैतवादगुरुभिर् अपि सम्मता श्रीनृसिंहतापनी च—यं ह वै सर्वे वेदा आनमन्ति मुमुक्षवो ब्रह्मवादिनश् च इति । यथा, मुक्ता अपि लीलया विग्रहं कृत्वा भगवन्तं भजन्ते इति हि तद्भाष्यम् । ब्रह्मणा वदितुं स्थिरीभवितुं शीलम् एषाम् इति ब्रह्मवादिनो मुक्ता इति, वद स्थैर्ये इति स्मरणात् । श्रीगीतोपनिषदश् च—तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर् विशिष्यते इति । अथ तस्याः परमभगवदनुग्रहप्राप्यत्वे नारदपञ्चरात्रीय जितं ते स्तोत्रं, यथा— मोक्षसालोक्यसारूप्यान् प्रार्थये न धराधर । इच्छामि हि महाभाग कारुण्यं तव सुव्रत ॥ पुरुषार्थान्तरतिरस्कारे हयशीर्षीयश्रीनारायणव्यूहस्तवः— न धर्मं कामम् अर्थं वा मोक्षं वा वरदेश्वर । प्रार्थये तव पादाब्जे दास्यम् एवाभिकामये ॥ पुनः पुनर् वरान् दित्सुर् विष्णुर् मुक्तिं न याचितः । भक्तिर् एव वृता येन प्रह्लादं तं नमाम्य् अहम् ॥ यदृच्छया लब्धम् अपि विष्णोर् दाशरथेस् तु यः । नैच्छन् मोक्षं विना दास्यं तस्मै हनुमते नमः ॥ इति । पुनर् जितंतेस्तोत्रं च— धर्मार्थकाममोक्षेषु नेच्छा मम कदाचन । तत्पादपङ्कजस्याधो जीवितं दीयतां मम ॥ इति । न च तादृशभगवत्प्रीत्या तत्तत्पुरुषार्थतिरस्कारोऽद्भूत इव । यस्यास्ति भक्तिर् भगवत्य् अकिञ्चना सर्वैर् गुणैस् तत्र समासते सुराः इति भक्तिस्वाभाविकभूतकारुण्यगुणेनाप्य् असौ श्रूयते । यथाह— न कामयेऽहं गतिम् ईश्वरात् पराम् अष्टर्द्धियुक्ताम् अपुनर्भवं वा । आर्तिं प्रपद्येऽखिलदेहभाजाम् अन्तःस्थितो येन भवन्त्य् अदुःखाः ॥ स्पष्टम् । न चात्र यथा दयावीरस्यास्य दयामात्रेणान्यपरित्यागः, न तु सारासारत्वज्ञानेन, तथा उपस्थितमहार्थपरित्यागित्वाद् दानवीराणां तेषाम् अपि भगवत्प्रीतिजनोत्साहमात्रेणेत्य् आशङ्क्यम् । सर्वतत्त्वानुभविनां परमार्थैकनिष्ठाग्रहाणां श्रीशुकदेवादीनाम् अपि तत्रोदाहृतत्वाद् । तस्माद् अस्त्य् एव भगवत्प्रीतेः सर्वस्माद् अप्य् अपवर्गाद् उपादेयत्वम् ॥
anyatrāpīdṛśo'rtho dṛśyate | tatra tat-tac-chāstrasya parama-phalatve | yathā mādhva-bhāṣya-dhṛtaṁ bṛhat-tantram— yathā śrī-nitya-muktāpi prāpta-kāmāpi sarvadā | upāste nityaśo viṣṇum evaṁ bhakto bhaved api || brahma-vaivarte ca— na hrāso na ca vṛddhir vā muktānāṁ vidyate kvacit | vidvat-pratyakṣa-siddhatvāt kāraṇābhāvato'numā || harer upāsanā cātra sadaiva sukha-rūpiṇī | na ca sādhana-bhūtā sā siddhir evātra sā yataḥ || iti | tad-utthāpitā sauparṇa-śrutiś ca— sarvadaitam upāsīta yāvad-vimuktir muktā hy etam upāsate | iti | tadīya-bhārata-tātparye ca śruty-antarābhidhānam— muktānām api bhaktir hi paramānanda-rūpiṇī || iti | eṣa evārthaḥ śrī-bṛhad-gautamīye'pi dṛśyate, yathā— evaṁ dīkṣāṁ cared yas tu puruṣo vīta-kalmaṣaḥ | sa loke vartamāno'pi jīvan-muktaḥ pramodate || uditākṛtir ānandaḥ sarvatra sama-darśakaḥ | pūrṇāhantāmayī sākṣād bhaktiḥ syāt prema-lakṣaṇā || anyatra hānopādāna-vṛddhi-rahitatvāt sama-darśitvaṁ jñeyam | atra munaya ūcuḥ— kathaṁ bhaktir bhavet premnā jīvan-muktasya nārada | jīvan-mukta-śarīrāṇāṁ cit-sattā-niḥspṛhā yataḥ | virakteḥ kāraṇaṁ bhaktiḥ sā tu muktes tu sādhanam || nārada uvāca— bhadram uktaṁ bhavadbhiś ca muktis turyātītā parāt parā | nirahaṁ yatra cit-sattā turyā sā muktir ucyate || pūrṇāhantāmayī bhaktis turyātītā nigadyate | kṛṣṇa-dhāma-mayaṁ brahma kvacit kutrāpi bhāsate || nirbījendriyagaṁ tat tu ātma-sthaṁ kevalaṁ sukham | kṛṣṇas tu paripūrṇātmā sarvatra sukha-rūpakaḥ | bhakti-vṛtti-kṛtābhyāsāt tat-kṣaṇād gocarīkṛtaḥ || iti | tādṛg-arthatvenaivādvaita-vāda-gurubhir api sammatā śrī-nṛsiṁha-tāpanī ca—yaṁ ha vai sarve vedā ānamanti mumukṣavo brahma-vādinaś ca iti | yathā, muktā api līlayā vigrahaṁ kṛtvā bhagavantaṁ bhajante iti hi tad-bhāṣyam | brahmaṇā vadituṁ sthirībhavituṁ śīlam eṣām iti brahma-vādino muktā iti, vada sthairye iti smaraṇāt | śrī-gītopaniṣadaś ca—teṣāṁ jñānī nitya-yukta eka-bhaktir viśiṣyate iti | atha tasyāḥ parama-bhagavad-anugraha-prāpyatve nārada-pañcarātrīya jitaṁ te stotraṁ, yathā— mokṣa-sālokya-sārūpyān prārthaye na dharādhara | icchāmi hi mahābhāga kāruṇyaṁ tava suvrata || puruṣārthāntara-tiraskāre hayaśīrṣīya-śrī-nārāyaṇa-vyūha-stavaḥ— na dharmaṁ kāmam arthaṁ vā mokṣaṁ vā varadeśvara | prārthaye tava pādābje dāsyam evābhikāmaye || punaḥ punar varān ditsur viṣṇur muktiṁ na yācitaḥ | bhaktir eva vṛtā yena prahlādaṁ taṁ namāmy aham || yadṛcchayā labdham api viṣṇor dāśarathes tu yaḥ | naicchan mokṣaṁ vinā dāsyaṁ tasmai hanumate namaḥ || iti | punar jitaṁ-te-stotraṁ ca— dharmārtha-kāma-mokṣeṣu necchā mama kadācana | tat-pāda-paṅkajasyādho jīvitaṁ dīyatāṁ mama || iti | na ca tādṛśa-bhagavat-prītyā tat-tat-puruṣārtha-tiraskāro'dbhūta iva | yasyāsti bhaktir bhagavaty akiñcanā sarvair guṇais tatra samāsate surāḥ iti bhakti-svābhāvika-bhūta-kāruṇya-guṇenāpy asau śrūyate | yathāha— na kāmaye'haṁ gatim īśvarāt parām aṣṭa-rddhi-yuktām apunar-bhavaṁ vā | ārtiṁ prapadye'khila-deha-bhājām antaḥ-sthito yena bhavanty aduḥkhāḥ || spaṣṭam | na cātra yathā dayā-vīrasyāsya dayā-mātreṇānya-parityāgaḥ, na tu sārāsāratva-jñānena, tathā upasthita-mahārtha-parityāgitvād dāna-vīrāṇāṁ teṣām api bhagavat-prīti-janotsāha-mātreṇety āśaṅkyam | sarva-tattvānubhavināṁ paramārthaika-niṣṭhā-grahāṇāṁ śrī-śuka-devādīnām api tatrodāhṛtatvād | tasmād asty eva bhagavat-prīteḥ sarvasmād apy apavargād upādeyatvam ||
И в другом месте виден тот же смысл — там, где речь о высшем плоде того и того писания. Как Брихат-тантра, приведённая в бхашье Мадхвы: «Как Шри, хотя вечно освобождена и обрела желаемое, всегда непрестанно почитает Вишну, — так пусть будет и преданный». И в Брахма-вайварте: «У освобождённых нигде не бывает ни убыли, ни прибыли — это достигнуто непосредственным восприятием знающих, а выводится из отсутствия причины. И почитание Хари здесь всегда имеет обликом радость; оно и не средство — ведь здесь оно само есть совершенство». И поднятая тем Саупарна-шрути: «Пусть почитает его всегда, покуда не придёт освобождение; ведь и освобождённые его почитают». И в его изъяснении Бхараты приведено иное речение шрути: «И у освобождённых преданность имеет обликом высшее блаженство».\n\nТот же смысл виден и в шри Брихад-гаутамии: «Человек, у которого ушла скверна и который так совершает посвящение, — он, и пребывая в мире, освобождён при жизни и ликует. Воочию да будет ему преданность, признак которой према: взошедшее образом блаженство, видящее всюду равно, полное полноты «я есть»». «Видящее равно» надо понимать в том смысле, что к иному нет ни отвержения, ни приятия, ни прибыли.\n\nЗдесь молчальники сказали: «Как у освобождённого при жизни быть преданности с премою, о Нарада? Ведь у тел, освобождённых при жизни, бытие сознания бесстрастно. Преданность — причина бесстрастия, а сама она — средство освобождения». Нарада сказал: «Благо сказано вами. Освобождение — то, что превзошло четвёртое, выше высшего. Где бытие сознания без «я» — то четвёртое, оно и зовётся освобождением. А преданность, полная полноты «я есть», именуется превзошедшею четвёртое. Брахман, полный обители Кришны, где-то и когда-то сияет; он доступен бессеменным чувствам, стоит в себе и есть одна лишь радость. Кришна же — всесовершенная душа, всюду имеющий обликом радость; упражнением в деятельности преданности он делается доступен в тот же миг».\n\nВ том же смысле и учителями учения о недвойственности признана шри Нрисимха-тапани: «Кому кланяются все Веды, жаждущие освобождения и изрекающие Брахман». Ибо бхашья на неё гласит: «и освобождённые, сотворив игрою тело, почитают Бхагавана». «Изрекающие Брахман» — освобождённые, ибо обычай их — Брахманом изрекать, то есть утверждаться: памятуют ведь, что корень «вад» стоит в значении твёрдости. И шри Гита-упанишады: «из них отличается знающий, вечно сопряжённый, имеющий единую преданность».\n\nДалее, о том, что она обретается высшею милостью Бхагавана, — восхваление «Побеждён тобою» из Нарада-панчаратры: «Не прошу освобождения, салокьи, сарупьи, о держатель земли; желаю твоего сострадания, о великоблагой, о верный обету». А об отвержении иных целей человека — восхваление проявлений шри Нараяны из Хаяширши: «Ни закона, ни желания, ни богатства, ни освобождения не прошу, о владыка дарующих: желаю лишь служения твоим стопам-лотосам. Тому Прахладе кланяюсь я, у кого Вишну снова и снова хотел взять дар, а его не просили об освобождении — им избрана лишь преданность. И тому Хануману поклон, который не пожелал даже само собою доставшегося освобождения от Вишну, сына Дашаратхи, — без служения». И снова восхваление «Побеждён тобою»: «Никогда нет у меня желания ни к закону, ни к богатству, ни к желанию, ни к освобождению; да будет дана мне жизнь под лотосом его стоп».\n\nИ не то чтобы отвержение тех и тех целей человека такою любовью к Бхагавану было чем-то небывалым. «У кого есть бескорыстная преданность Бхагавану, в том восседают боги со всеми качествами» — и он слышится даже по качеству сострадания, природному для преданности. Как говорит: «Не желаю я ни высшего пути от Владыки, наделённого восемью совершенствами, ни неповторения рождения; принимаю муку всех носящих тело, чтобы, войдя в них, они стали не страдающими». Ясно. И не надо подозревать здесь такого: будто, как у этого героя милосердия иное оставлено одним лишь милосердием, а не знанием сути и не-сути, — так и у них, героев даяния, оставление представшего великого блага происходит лишь по воодушевлению, рождаемому любовью к Бхагавану. Ибо там приведены и шри Шука-дева и прочие — переживающие все истины и твёрдо взявшие одну высшую цель. Потому любовь к Бхагавану и вправду предпочтительнее всякого освобождения.
1cb18759ba37 · 发布于 2026年9月21日 16:24:47 UTC
可用语言RU用方向键翻颂
Спор молчальников поставлен честно: если преданность — средство, то после освобождения ей нет места. Ответ переворачивает лестницу — освобождение оказывается состоянием, где «я» нет, а преданность требует полного «я есть», и потому стоит не ниже, а за ним.\n\nИ отказ от освобождения не выдают за порыв: перечислены те, кто знал цену обеим вещам, — отказ тут от знания, а не от горячности.