षट्सन्दर्भ
Sandarbha Five — Bhakti: How He Is Reached5.3जीव गोस्वामी
607 / 1405
Linux
पन्ने पलटें
षट्सन्दर्भ · 5.3
॥
देवनागरी

तत्र यद्यपि श्रवणमननादिकं ज्ञानसाधनम् अपि तत्साम्मुख्यम् एव, ब्रह्माकारस्यानुभवहेतुत्वात्, अत एव तत्परम्परोपयोगित्वात् साङ्ख्याष्टाङ्गयोगकर्माण्य् अपि तत्साम्मुख्यान्य् एव, तथा तेषां कथञ्चिद् भक्तित्वम् अपि जायते, कर्मणस् तदाज्ञापालनरूपत्वेन तदर्पितत्वादिना च करणात्, ज्ञानादीनां चान्यत्रानासक्तिहेतुत्वादिद्वारा भक्तिसचिवतया विधानात्, तथापि पूर्वं भक्त्याभजेत् इत्य् अनेन कर्मज्ञानादिकं नादृतं, किन्तु साक्षाद्भक्त्या श्रवणकीर्तनादिलक्षणयैव भजेत इत्य् उक्तम् । तथैव सहेतुकं श्रीसूतोपदेशोपक्रमत एव दृश्यते । यथाह—स वै इत्यादिना अतो वै कवय इत्य् अन्तेन ग्रन्थेन । तत्र— स वै पुंसां परो धर्मो यतो भक्तिर् अधोक्षजे । अहैतुक्य् अप्रतिहता ययात्मा सुप्रसीदति ॥ यत् खलु महापुराणारम्भे पृष्टं सर्वशास्त्रसारम् ऐकान्तिकं श्रेयो ब्रूहीति । तत्रोत्तरं—स वै इत्यादि । यतो धर्माद् अधोक्षजे भक्तिस् तत्कथाश्रवणादिषु रुचिर् भवति, धर्मः स्वनुष्ठित इत्यादौ व्यतिरेकेण दर्शयिष्यमाणत्वात् । स वै स एव । स्वनुष्ठितस्य धर्मस्य संसिद्धिर् हरितोषणम् इति वक्ष्यमाणरीत्या तत्सन्तोषणार्थम् एव कृतो धर्मः परः सर्वतः श्रेष्ठः, न निवृत्तिमात्रलक्षणोऽपि, वैमुख्याविशेषात् । तथा च श्रीनारदवाक्यम्—नैष्कर्म्यम् अप्य् अच्युतभाववर्जितम् इत्यादौ, कुतः पुनः शश्वद् अभद्रम् ईश्वरे न चार्पितं कर्म यद् अप्य् अकारणम् इति । अतो वक्ष्यते अतः पुम्भिः इत्यादि । ततः स एवैकान्तिकं श्रेय इत्य् अर्थः । अनेन भक्तेस् तादृशधर्मतोऽपि अतिरिक्तत्वम् उक्तम् । तस्या भक्तेः स्वरूपगुणम् आह—स्वत एव सुखरूपत्वाद् अहैतुकी फलान्तरानुसन्धानरहिता । अप्रतिहता तदुपरि सुखदपदार्थान्तराभावात् केनापि व्यवधातुम् अशक्या च । जातायां च तस्यां रुचिलक्षणायां भक्त्यां तयैव श्रवणादिलक्षणः साधनभकियोगः प्रवर्तितः स्यात् ।

लिप्यंतरण (IAST)

tatra yadyapi śravaṇa-mananādikaṁ jñāna-sādhanam api tat-sāmmukhyam eva, brahmākārasyānubhava-hetutvāt, ata eva tat-paramparopayogitvāt sāṅkhyāṣṭāṅga-yoga-karmāṇy api tat-sāmmukhyāny eva, tathā teṣāṁ kathañcid bhaktitvam api jāyate, karmaṇas tad-ājñā-pālana-rūpatvena tad-arpitatvādinā ca karaṇāt, jñānādīnāṁ cānyatrānāsakti-hetutvādi-dvārā bhakti-sacivatayā vidhānāt, tathāpi pūrvaṁ bhaktyābhajet ity anena karma-jñānādikaṁ nādṛtaṁ, kintu sākṣād-bhaktyā śravaṇa-kīrtanādi-lakṣaṇayaiva bhajeta ity uktam | tathaiva sa-hetukaṁ śrī-sūtopadeśopakramata eva dṛśyate | yathāha—sa vai ity-ādinā ato vai kavaya ity antena granthena | tatra— sa vai puṁsāṁ paro dharmo yato bhaktir adhokṣaje | ahaituky apratihatā yayātmā suprasīdati || yat khalu mahā-purāṇārambhe pṛṣṭaṁ sarva-śāstra-sāram aikāntikaṁ śreyo brūhīti | tatrottaraṁ—sa vai ity-ādi | yato dharmād adhokṣaje bhaktis tat-kathā-śravaṇādiṣu rucir bhavati, dharmaḥ svanuṣṭhita ity-ādau vyatirekeṇa darśayiṣyamāṇatvāt | sa vai sa eva | svanuṣṭhitasya dharmasya saṁsiddhir hari-toṣaṇam iti vakṣyamāṇa-rītyā tat-santoṣaṇārtham eva kṛto dharmaḥ paraḥ sarvataḥ śreṣṭhaḥ, na nivṛtti-mātra-lakṣaṇo'pi, vaimukhyāviśeṣāt | tathā ca śrī-nārada-vākyam—naiṣkarmyam apy acyuta-bhāva-varjitam ity-ādau, kutaḥ punaḥ śaśvad abhadram īśvare na cārpitaṁ karma yad apy akāraṇam iti | ato vakṣyate ataḥ pumbhiḥ ity-ādi | tataḥ sa evaikāntikaṁ śreya ity arthaḥ | anena bhaktes tādṛśa-dharmato'pi atiriktatvam uktam | tasyā bhakteḥ svarūpa-guṇam āha—svata eva sukha-rūpatvād ahaitukī phalāntarānu-sandhāna-rahitā | apratihatā tad-upari sukhada-padārthāntarābhāvāt kenāpi vyavadhātum aśakyā ca | jātāyāṁ ca tasyāṁ ruci-lakṣaṇāyāṁ bhaktyāṁ tayaiva śravaṇādi-lakṣaṇaḥ sādhana-bhaki-yogaḥ pravartitaḥ syāt |

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
तत्रtatraТам,
यद्यपिyadyapiхотя
श्रवणśravaṇaслушание,
मननादिकंmananādikaṁразмышление и прочее —
ज्ञानjñānaзнания
साधनम्sādhanamсредство
अपिapiтакже —
तत्tatк нему
साम्मुख्यम्sāmmukhyamобращённость
एवevaименно,
ब्रह्माकारस्यानुभवbrahmākārasyānubhavaБрахмана облика переживания
हेतुत्वात्hetutvātпричиною бытием,
अतataоттого
एवevaименно
तत्tatк тому
परम्परोपयोगित्वात्paramparopayogitvātпо цепи полезностью
साङ्ख्याष्टाङ्गsāṅkhyāṣṭāṅgaсанкхья, восьмичленная
योगyogaйога,
कर्माण्य्karmāṇyдеяния
अपिapiтакже
तत्tatк нему
साम्मुख्यान्य्sāmmukhyānyобращённости
एवevaименно,
तथाtathāтак же
तेषांteṣāṁу них
कथञ्चिद्kathañcidкак-нибудь
भक्तित्वम्bhaktitvamпреданностью бытие
अपिapiтакже
जायतेjāyateрождается, —
कर्मणस्karmaṇasдеяния
तद्tadего
आज्ञाājñāповеления
पालनpālanaисполнения
रूपत्वेनrūpatvenaобликом,
तद्tadему
अर्पितत्वादिनाarpitatvādināпосвящённостью и прочим
चcaи
करणात्karaṇātсовершением,
ज्ञानादीनांjñānādīnāṁзнания и прочего
चान्यत्रानासक्तिcānyatrānāsaktiи к иному непривязанности
हेतुत्वादिhetutvādiпричиною бытием и прочим
द्वाराdvārāвратами
भक्तिbhaktiпреданности
सचिवतयाsacivatayāпомощниками
विधानात्vidhānātпредписанностью, —
तथापिtathāpiвсё же
पूर्वंpūrvaṁпрежде
भक्त्याभजेत्bhaktyābhajet«преданностью да почитает»
इत्य्ityтак
अनेनanenaэтим
कर्मkarmaдеяние,
ज्ञानादिकंjñānādikaṁзнание и прочее
नादृतंnādṛtaṁне почтено,
किन्तुkintuно
साक्षाद्sākṣādнепосредственной
भक्त्याbhaktyāпреданностью,
श्रवणśravaṇaслушания,
कीर्तनादिkīrtanādiвоспевания и прочего
लक्षणयैवlakṣaṇayaivaпризнак имеющей именно,
भजेतbhajetaда почитает —
इत्य्ityтак
उक्तम्uktamсказано.
तथैवtathaivaТак же именно
सsaс
हेतुकंhetukaṁпричиною
श्रीśrīшри
सूतोपदेशोपक्रमतsūtopadeśopakramataСуты наставления с начала
एवevaименно
दृश्यतेdṛśyateвидится.
यथाहyathāhaКак говорит:
सsa«тот
वैvaiпоистине»
इत्य्ityтак
आदिनाādināи прочим,
अतोato«оттого
वैvaiпоистине
कवयkavayaпоэты»
इत्य्ityтак
अन्तेनantenaкончая,
ग्रन्थेनgranthenaтекстом.
तत्रtatraТам:
सsa«тот
वैvaiпоистине
पुंसांpuṁsāṁу людей
परोparoвысший
धर्मोdharmoзакон,
यतोyatoот которого
भक्तिर्bhaktirпреданность
अधोक्षजेadhokṣajeк Адхокшадже,
अहैतुक्य्ahaitukyбеспричинная,
अप्रतिहताapratihatāнепресекаемая,
ययात्माyayātmāкоторою душа
सुप्रसीदतिsuprasīdatiсовершенно умиротворяется».
यत्yatЧто
खलुkhaluведь
महाmahāвеликой
पुराणारम्भेpurāṇārambheпураны в начале
पृष्टंpṛṣṭaṁспрошено:
सर्वsarva«всех
शास्त्रśāstraшастр
सारम्sāramсуть,
ऐकान्तिकंaikāntikaṁединственное
श्रेयोśreyoблаго
ब्रूहीतिbrūhītiскажи» — так.
तत्रोत्तरंtatrottaraṁТам ответ —
सsa«тот
वैvaiпоистине»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее.
यतोyato«От которого» —
धर्माद्dharmādот закона
अधोक्षजेadhokṣajeк Адхокшадже
भक्तिस्bhaktisпреданность,
तत्tatего
कथाkathāсказаний
श्रवणादिषुśravaṇādiṣuв слушании и прочем
रुचिर्rucirвкус
भवतिbhavatiбывает, —
धर्मःdharmaḥ«закон
स्वनुष्ठितsvanuṣṭhitaхорошо исполненный»
इत्य्ityтак
आदौādauи далее
व्यतिरेकेणvyatirekeṇaот противного
दर्शयिष्यमाणत्वात्darśayiṣyamāṇatvātпоказываемостью.
सsa«Са
वैvaiваи» —
सsaтот
एवevaименно.
स्वनुष्ठितस्यsvanuṣṭhitasya«Хорошо исполненного
धर्मस्यdharmasyaзакона
संसिद्धिर्saṁsiddhirсовершенство —
हरिhariХари
तोषणम्toṣaṇamудовлетворение»
इतिitiтак
वक्ष्यमाणvakṣyamāṇaпредстоящим
रीत्याrītyāспособом, —
तत्tatего
सन्तोषणार्थम्santoṣaṇārthamудовлетворения ради
एवevaименно
कृतोkṛtoсовершённый
धर्मःdharmaḥзакон —
परःparaḥ«высший»,
सर्वतःsarvataḥвсего
श्रेष्ठःśreṣṭhaḥлучший;
नnaне
निवृत्तिnivṛttiпрекращения
मात्रmātraлишь
लक्षणोऽपिlakṣaṇo'piпризнак имеющий также,
वैमुख्याविशेषात्vaimukhyāviśeṣātотвращённости неразличием.
तथाtathāТак же
चcaи
श्रीśrīшри
नारदnāradaНарады
वाक्यम्vākyamречение —
नैष्कर्म्यम्naiṣkarmyam«бездействие
अप्य्apyдаже,
अच्युतacyutaАчьюты
भावbhāvaчувства
वर्जितम्varjitamлишённое»
इत्य्ityтак
आदौādauи далее:
कुतःkutaḥ«откуда
पुनःpunaḥснова
शश्वद्śaśvadвечно
अभद्रम्abhadramнеблагое
ईश्वरेīśvareВладыке
नnaне
चार्पितंcārpitaṁи посвящённое
कर्मkarmaдеяние,
यद्yadкоторое
अप्य्apyтакже
अकारणम्akāraṇamбескорыстно»
इतिitiтак.
अतोatoОттого
वक्ष्यतेvakṣyateбудет сказано —
अतःataḥ«оттого
पुम्भिःpumbhiḥлюдьми»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее.
ततःtataḥОттого
सsaон
एवैकान्तिकंevaikāntikaṁименно единственное
श्रेयśreyaблаго —
इत्य्ityтаков
अर्थःarthaḥсмысл.
अनेनanenaЭтим
भक्तेस्bhaktesпреданности
तादृशtādṛśaтакой
धर्मतोऽपिdharmato'piзакон также
अतिरिक्तत्वम्atiriktatvamпревосхождение
उक्तम्uktamсказано.
तस्याtasyāТой
भक्तेःbhakteḥпреданности
स्वरूपsvarūpaсвоеобразия
गुणम्guṇamкачество
आहāhaговорит:
स्वतsvataсама
एवevaименно
सुखsukhaсчастья
रूपत्वाद्rūpatvādобликом бытием
अहैतुकीahaitukī«беспричинная» —
फलान्तरानुphalāntarānuиного плода
सन्धानsandhānaискания
रहिताrahitāлишённая.
अप्रतिहताapratihatā«Непресекаемая» —
तद्tadеё
उपरिupariвыше
सुखदsukhadaсчастье дающей
पदार्थान्तराभावात्padārthāntarābhāvātвещи иной отсутствием
केनापिkenāpiкем-либо
व्यवधातुम्vyavadhātumпрервать
अशक्याaśakyāневозможная
चcaже.
जातायांjātāyāṁКогда родилась
चcaже
तस्यांtasyāṁта,
रुचिruciвкуса
लक्षणायांlakṣaṇāyāṁпризнак имеющая,
भक्त्यांbhaktyāṁпреданность, —
तयैवtayaivaею именно
श्रवणादिśravaṇādiслушания и прочего
लक्षणःlakṣaṇaḥпризнак имеющая
साधनsādhanaсадханы
भकिbhakiпреданности
योगःyogaḥйога
प्रवर्तितःpravartitaḥприведена в движение
स्यात्syātбыла бы.
अनुवाद

Хотя слушание, размышление и прочее — средство знания — и есть обращённость к нему, ибо они причина переживания облика Брахмана, и хотя оттого же, по цепочке полезности, обращённостью к нему бывают и санкхья, восьмичленная йога и деяния, и хотя в них как-нибудь рождается и преданность (ибо деяние совершается как исполнение его повеления и с посвящением ему, а знание и прочее предписаны как помощники преданности — через то, что отвращают от иного), — всё же прежним «преданностью да почитает» не почтены ни деяние, ни знание и прочее, а сказано: да почитает непосредственной преданностью, отличаемой как слушание, воспевание и прочее.

То же, и с основанием, видно уже с начала наставления шри Суты — от «Тот поистине» и далее до «Оттого поистине поэты». Там: «Тот поистине у людей высший закон, от которого преданность к Адхокшадже — беспричинная, непресекаемая, — которою душа совершенно умиротворяется». Ведь в начале великой пураны было спрошено: «Скажи суть всех шастр, единственное благо»; ответ на это и есть «Тот поистине» и далее.

«От которого» — от какого закона бывает преданность к Адхокшадже, то есть вкус к слушанию его сказаний и прочему: ведь далее, в «Закон хорошо исполненный» и прочем, это будет показано от противного. «Са ваи» — тот самый. По тому, что будет сказано — «Совершенство хорошо исполненного закона есть удовлетворение Хари», — закон, совершённый именно ради его удовлетворения, и есть «высший», лучший из всего; а не тот, что отличаем одним лишь прекращением, ибо отвращённость в нём та же. Так и речение шри Нарады — «Даже бездействие, лишённое чувства к Ачьюте» и далее: «Откуда же снова благо в том, что вечно неблагое — деяние, не посвящённое Владыке, хотя бы и бескорыстное?» Оттого и будет сказано «Оттого людьми» и далее. Значит, он и есть единственное благо. Этим сказано, что преданность превосходит и такой закон.

Качество своеобразия той преданности он называет так: «беспричинная» — лишённая искания иного плода, ибо она сама по себе есть счастье; «непресекаемая» — которую никто не в силах прервать, ибо выше неё нет вещи, дающей счастье. А когда та преданность, отличаемая как вкус, родилась, — ею же приводится в движение и йога преданности-садханы, отличаемая как слушание и прочее.

संस्करण

11908f219297 · प्रकाशित 21 सित॰ 2026, 12:52:07 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से