तद् एवं भावमार्गसामान्यस्यैव बलवत्त्वेऽपि कैमुत्येन रागानुगायाम् एवाभिधेयत्वम् आह— वैरेण यं नृपतयः शिशुपालपौण्ड्र शाल्वादयो गतिविलासविलोकनाद्यैः । ध्यायन्त आकृतधियः शयनासनादौ तत्साम्यम् आपुर् अनुरक्तधियां पुनः किम् ॥ आकृतिधियस् तत्तदाकारा धीर् येषाम् । एवम् एवोक्तं गारुडे— अज्ञानिनः सुरवरं समधिक्षिपन्तो यं पापिनोऽपि शिशुपालसुयोधनाद्याः । मुक्तिं गताः स्मरणमात्रविधूतपापाः कः संशयः परमभक्तिमतां जनानाम् ॥ इति । अतः—यथा वैरानुबन्धेन इत्य् अत्र वैरानुबन्धस्य सर्वत आधिक्यं न योजनीयम् । यच् च— मयि संरम्भयोगेन निस्तीर्य ब्रह्महेलनम् । प्रत्येष्यतं निकाशं मे कालेनाल्पीयसा पुनः ॥ इति जयविजयौ प्रति वैकुण्ठवचनम् । तद् अपि तदपराधाभासभोगार्थम् एव संरम्भयोगाभासं विधत्ते, तत्प्राप्तेस् तयोः स्वाभावैकसिद्धत्वात्, युद्धलीलार्थम् एव तत्प्रपञ्चनात् । अत्र द्वेषादाव् अपि केचिद् भक्तित्वं मन्यन्ते, तद् असत् । भक्तिसेवादिशब्दानाम् आनुकूल्य एव प्रसिद्धेः, वैरे तद्विरोधित्वेन तदसिद्धेश् च । पाद्मोत्तरखण्डे च भक्तिद्वेषादीनां च भेदोऽवगम्यते— योगिभिर् दृश्यते भक्त्या नाभक्त्या दृश्यते क्वचित् । द्रष्टुं न शक्यो रोषाच् च मत्सराद् वा जनार्दनः । इत्य् अत्र च । ननु मन्येऽसुरान् भागवतान् इत्यादौ श्रीमदुद्धववाक्ये तेषाम् अपि भागवतत्वं निर्दिश्यते? मैवं, यतो मन्य इत्य् अनेनोत्प्रेक्षावगमात्, न स्वयं भागवतत्वं तत्रास्तीत्य् एवं सिध्यतीति । सा चोत्प्रेक्षा तेन तच्छोकौत्कण्ठ्यवता केवलदर्शनभाग्यांशेनैव रचिता युक्तैव । यथा, "हन्त वयम् एव बहिर्मुखाः, येषाम् अन्तिमसमये तन्मुखचन्द्रमसो दर्शनसम्भावनापि न विद्यते, येभ्यश् चासुरा अपि भागवताः, ये खलु तदानीं तन्मुखचन्द्रमसो दर्शनसौभाग्यं प्रापुः" इति । तस्मान् न द्वेषादौ कथञ्चिद् अपि भक्तित्वम् । ॥
tad evaṁ bhāva-mārga-sāmānyasyaiva balavattve'pi kaimutyena rāgānugāyām evābhidheyatvam āha— vaireṇa yaṁ nṛpatayaḥ śiśupāla-pauṇḍra- śālvādayo gati-vilāsa-vilokanādyaiḥ | dhyāyanta ākṛta-dhiyaḥ śayanāsanādau tat-sāmyam āpur anurakta-dhiyāṁ punaḥ kim || ākṛti-dhiyas tat-tad-ākārā dhīr yeṣām | evam evoktaṁ gāruḍe— ajñāninaḥ sura-varaṁ samadhikṣipanto yaṁ pāpino'pi śiśupāla-suyodhanādyāḥ | muktiṁ gatāḥ smaraṇa-mātra-vidhūta-pāpāḥ kaḥ saṁśayaḥ parama-bhakti-matāṁ janānām || iti | ataḥ—yathā vairānubandhena ity atra vairānubandhasya sarvata ādhikyaṁ na yojanīyam | yac ca— mayi saṁrambha-yogena nistīrya brahma-helanam | pratyeṣyataṁ nikāśaṁ me kālenālpīyasā punaḥ || iti jaya-vijayau prati vaikuṇṭha-vacanam | tad api tad-aparādhābhāsa-bhogārtham eva saṁrambha-yogābhāsaṁ vidhatte, tat-prāptes tayoḥ svābhāvaika-siddhatvāt, yuddha-līlārtham eva tat-prapañcanāt | atra dveṣādāv api kecid bhaktitvaṁ manyante, tad asat | bhakti-sevādi-śabdānām ānukūlya eva prasiddheḥ, vaire tad-virodhitvena tad-asiddheś ca | pādmottara-khaṇḍe ca bhakti-dveṣādīnāṁ ca bhedo'vagamyate— yogibhir dṛśyate bhaktyā nābhaktyā dṛśyate kvacit | draṣṭuṁ na śakyo roṣāc ca matsarād vā janārdanaḥ | ity atra ca | nanu manye'surān bhāgavatān ity-ādau śrīmad-uddhava-vākye teṣām api bhāgavatatvaṁ nirdiśyate? maivaṁ, yato manya ity anenotprekṣāvagamāt, na svayaṁ bhāgavatatvaṁ tatrāstīty evaṁ sidhyatīti | sā cotprekṣā tena tac-chokautkaṇṭhyavatā kevala-darśana-bhāgyāṁśenaiva racitā yuktaiva | yathā, "hanta vayam eva bahirmukhāḥ, yeṣām antima-samaye tan-mukha-candramaso darśana-sambhāvanāpi na vidyate, yebhyaś cāsurā api bhāgavatāḥ, ye khalu tadānīṁ tan-mukha-candramaso darśana-saubhāgyaṁ prāpuḥ" iti | tasmān na dveṣādau kathañcid api bhaktitvam | ||
Итак, хотя силён и путь настроения вообще, он говорит, что через «что уж говорить» предметом изложения является именно рагануга: «Цари — Шишупала, Паундра, Шальва и прочие, — созерцая Его враждою, во сне, в сидении и прочем, принимая Его облик разумом — Его походку, игры и созерцание, — достигли равенства с Ним; что уж говорить о тех, чей разум привязан?» «Принявшие разум» — те, у кого разум принял тот и тот облик. Так и сказано в Гаруде: «Даже грешные незнающие — Шишупала, Суйодхана и прочие, — поносившие лучшего из богов, достигли освобождения, стряхнув грехи одним памятованием; какое же сомнение о людях, имеющих высшую преданность?» Оттого в «как непрерывностью вражды» не следует прилагать превосходство вражды над всем.\n\nА речение владыки Вайкунтхи Джае и Виджае — «Сопряжением ярости ко мне, переправившись через оскорбление брахманов, вы через весьма малое время вернётесь близко ко мне», — и оно устанавливает лишь отблеск сопряжения ярости, ради вкушения отблеска их оскорбления: ибо то обретение у них достигнуто по самой природе, и развёрнуто это именно ради игры битвы. Здесь некоторые мыслят преданность и в ненависти и прочем, — то неистинно: ибо слова «преданность», «служение» и прочие известны именно в значении благоприятности, а во вражде она противна и потому не достигается. И в последней части Падмы постигается различие преданности и ненависти и прочего: «Зрится йогинами преданностью, а не непреданностью зрится когда-либо; и невозможно видеть Джанардану от гнева или зависти».\n\nНо ведь в речении шримад Уддхавы — «Считаю асуров бхагаватами» и далее — указывается бхагаватство и у них? Не так: ибо словом «считаю» постигается поэтическое допущение, и так получается, что само бхагаватство там не есть. А это допущение уместно: оно сложено им, полным скорби и тоски, лишь по части удачи одного видения. Как: «Увы, это мы отвернувшиеся, у кого в последний час нет и возможности увидеть луну Его лика; а в сравнении с нами и асуры — бхагаваты, ибо они тогда обрели счастье видеть луну Его лика». Потому в ненависти и прочем преданности нет никак.
2b9bb0fee4ba · प्रकाशित 21 सित॰ 2026, 12:52:07 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Оговорка сделана вовремя: из того, что вражда вводит, не следует, что она преданность, — слово это держится за благоприятность и туда не тянется.