एतद् एव श्रीनारदेनापि स्फुटीकरिष्यते अन्वयव्यतिरेकाभ्यां । यथाह— तज् जन्म तानि कर्माणि तद् आयुस् तन् मनो वचः । नॄणां येन हि विश्वात्मा सेव्यते हरिर् ईश्वरः ॥ किं जन्मभिस् त्रिभिर् वेह शौक्रसावित्रयाज्ञिकैः । कर्मभिर् वा त्रयीप्रोक्तैः पुंसोऽपि विबुधायुषा ॥ श्रुतेन तपसा वा किं वचोभिश् चित्तवृत्तिभिः । बुद्ध्या वा किं निपुणया बलेनेन्द्रियराधसा ॥ किं वा योगेन साङ्ख्येन न्यासस्वाध्याययोर् अपि । किं वा श्रेयोभिर् अन्यैश् च न यत्रात्मप्रदो हरिः ॥ श्रेयसाम् अपि सर्वेषाम् आत्मा ह्य् अवधिर् अर्थतः । सर्वेषाम् अपि भूतानां हरिर् आत्मात्मदः प्रियः ॥ यतो जन्मादेर् हरिसेवैव फलम् अतस् तद्विहीनं सर्वं व्यर्थम् इत्य् अर्थः । शुक्रसम्बन्धि जन्म विशुद्धमातापितृभ्याम् उत्पत्तिः । सावित्रम् उपनयनेन । याज्ञिकं दीक्षया । विबुधानाम् इव दीर्घायुषापि । वचोभिर् वाग्विलासैः । चित्तवृत्तिभिर् नानावधानसामर्थ्यैः । इन्द्रियराधसा तत्पाटवेन। योगेन प्राणायामादिना । साङ्ख्येन देहादिव्यतिरिक्तात्मज्ञानमात्रेण । सन्न्यासवेदाध्ययनाभ्याम् अपि । अन्यैर् अपि व्रतवैराग्यादिभिः श्रेयःसाधनैः । इति टीका ॥ अथ श्रेयसाम् इत्यादिटीका च—नन्व् एषां नानाफलसाधनानां हरिसेवनाभावमात्रेण कुतो वैयर्थ्यम्? तत्राह—श्रेयसां फलानाम् आत्मैवावधिः पराकाष्ठा । अर्थतः परमार्थतः, आत्मार्थत्वेनैवान्येषां प्रियत्वाद् इत्य् अर्थः । भवतु, आत्मावधिः । हरेः किम् आयातम्? तत्राह—सर्वेषाम् अपीति । आत्मा आत्मदश् च अविद्यानिरासेन स्वरूपाभिव्यञ्जकः । ऐश्वरेणापि रूपेण बलिप्रभृतिभ्य इव आत्मप्रदः । प्रियश् च परमानन्दरूपत्वात् ॥ इत्य् एषा । अत्र सर्वेषां भूतानां शुद्धजीवानाम् अपि आत्मा परमात्मेति ज्ञेयम् । रश्मिस्थानीयानां जीवानां सूर्यस्थानीयत्वात् तस्य । तद् उक्तम्— तस्मात् प्रियतमः स्वात्मा सर्वेषाम् एव देहिनाम् । तद् अर्थम् एव सकलं जगच् चैतच् चराचरम् ॥ कृष्णम् एनम् अवेहि त्वम् आत्मानम् अखिलात्मनाम् । जगद्धिताय सोऽप्य् अत्र देहीवाभाति मायया ॥ इति । आत्मानौ जीवतादात्म्यापन्नब्रह्मेश्वराख्यौ । ददाति यथायथं स्फोरयति वशीकारयति च यः, स आत्मद इति स्वाम्यभिप्रायः ॥
etad eva śrī-nāradenāpi sphuṭīkariṣyate anvaya-vyatirekābhyāṁ | yathāha— taj janma tāni karmāṇi tad āyus tan mano vacaḥ | nṝṇāṁ yena hi viśvātmā sevyate harir īśvaraḥ || kiṁ janmabhis tribhir veha śaukra-sāvitra-yājñikaiḥ | karmabhir vā trayī-proktaiḥ puṁso'pi vibudhāyuṣā || śrutena tapasā vā kiṁ vacobhiś citta-vṛttibhiḥ | buddhyā vā kiṁ nipuṇayā balenendriya-rādhasā || kiṁ vā yogena sāṅkhyena nyāsa-svādhyāyayor api | kiṁ vā śreyobhir anyaiś ca na yatrātma-prado hariḥ || śreyasām api sarveṣām ātmā hy avadhir arthataḥ | sarveṣām api bhūtānāṁ harir ātmātmadaḥ priyaḥ || yato janmāder hari-sevaiva phalam atas tad-vihīnaṁ sarvaṁ vyartham ity arthaḥ | śukra-sambandhi janma viśuddha-mātā-pitṛbhyām utpattiḥ | sāvitram upanayanena | yājñikaṁ dīkṣayā | vibudhānām iva dīrghāyuṣāpi | vacobhir vāg-vilāsaiḥ | citta-vṛttibhir nānāvadhāna-sāmarthyaiḥ | indriya-rādhasā tat-pāṭavena| yogena prāṇāyāmādinā | sāṅkhyena dehādi-vyatiriktātma-jñāna-mātreṇa | sannyāsa-vedādhyayanābhyām api | anyair api vrata-vairāgyādibhiḥ śreyaḥ-sādhanaiḥ | iti ṭīkā || atha śreyasām ity-ādi-ṭīkā ca—nanv eṣāṁ nānā-phala-sādhanānāṁ hari-sevanābhāva-mātreṇa kuto vaiyarthyam? tatrāha—śreyasāṁ phalānām ātmaivāvadhiḥ parākāṣṭhā | arthataḥ paramārthataḥ, ātmārthatvenaivānyeṣāṁ priyatvād ity arthaḥ | bhavatu, ātmāvadhiḥ | hareḥ kim āyātam? tatrāha—sarveṣām apīti | ātmā ātmadaś ca avidyā-nirāsena svarūpābhivyañjakaḥ | aiśvareṇāpi rūpeṇa bali-prabhṛtibhya iva ātma-pradaḥ | priyaś ca paramānanda-rūpatvāt || ity eṣā | atra sarveṣāṁ bhūtānāṁ śuddha-jīvānām api ātmā paramātmeti jñeyam | raśmi-sthānīyānāṁ jīvānāṁ sūrya-sthānīyatvāt tasya | tad uktam— tasmāt priyatamaḥ svātmā sarveṣām eva dehinām | tad artham eva sakalaṁ jagac caitac carācaram || kṛṣṇam enam avehi tvam ātmānam akhilātmanām | jagad-dhitāya so'py atra dehīvābhāti māyayā || iti | ātmānau jīva-tādātmyāpanna-brahmeśvarākhyau | dadāti yathāyathaṁ sphorayati vaśīkārayati ca yaḥ, sa ātmada iti svāmy-abhiprāyaḥ ||
Это же будет прояснено и шри Нарадою — положительно и отрицательно. Как он говорит: «То рождение, те деяния, та жизнь, тот ум и речь у людей, которыми почитаем Хари, Владыка, душа вселенной. Что толку здесь в трёх рождениях — от семени, от савитри, от жертвы? Или в деяниях, возвещённых тройственной Ведою, или хотя бы в жизни, долгой, как у богов? Что в услышанном, в подвиге, в речах, в состояниях сознания? Что в искусном разуме, в силе, в богатстве чувств? Что в йоге, в санкхье, в отречении и самоизучении? Что в иных благах, если там нет Хари, дающего себя? Ведь по сути предел всех благ — Атман; и у всех существ Хари — Атман, дающий себя, милый».
То есть: раз плод рождения и прочего — именно служение Хари, то всё, лишённое его, тщетно. Рождение, относящееся к семени, — происхождение от чистых отца и матери; «савитра» — посвящением; «яджника» — дикшею. Хотя бы и с долгою жизнью, как у богов. «Речами» — забавами речи. «Состояниями сознания» — способностями к разному вниманию. «Богатством чувств» — их остротою. «Йогою» — пранаямою и прочим. «Санкхьею» — одним лишь знанием себя как отличного от тела и прочего. И санньясою и изучением Веды. И иными средствами блага — обетами, отрешённостью и прочими. Так тика.
И тика к «Благ» и далее: «Но откуда тщетность у этих средств к разным плодам от одного лишь отсутствия служения Хари? — На это он говорит: предел, вершина благ, плодов, — сам Атман; „по сути“ — по высшей сути, ибо всё иное мило лишь ради себя самого. — Пусть Атман предел; при чём тут Хари? — На это он говорит: „и у всех“. Он Атман, и он же дающий себя: отвержением неведения он проявляет их своеобразие; и владычным образом он даёт себя, как Бали и прочим. И милый, ибо облик его — высшее блаженство». Так эта тика.
Здесь следует знать, что Атман «всех существ», в том числе и чистых живых, — это Параматма: ибо живые подобны лучам, а он — солнцу. О том сказано: «Потому милейший у всех воплощённых — собственный Атман; и ради него весь этот мир, подвижный и неподвижный. Познай его Кришною, Атманом всех душ; ради блага мира и он является здесь майею, как воплощённый». «Атманы двое» — зовомые Брахманом и Владыкою, обретшие тождество с дживой. «Даёт» — тот, кто как подобает проявляет и подчиняет; он и есть «атмада»: таково намерение Свами.
ab5ca79966ce · प्रकाशित 21 सित॰ 2026, 12:52:07 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Перечень отброшенного составлен из того, чем люди обычно и мерят состоявшуюся жизнь, — рождение, долголетие, учёность, сила, даже отречение.