तत्र यद् अन्ये मन्यन्ते—धर्मस्यार्थः फलं, तस्य कामः, तस्य चेन्द्रियप्रीतिः, तत्प्रीतेश् च पुनर् अपि धर्मादिपरम्परेति—तच् चान्यथैवेत्य् आह द्वाभ्यां— धर्मस्य ह्य् आपवर्ग्यस्य नार्थोऽर्थायोपकल्पते । नार्थस्य धर्मैकान्तस्य कामो लाभाय हि स्मृतः ॥ कामस्य नेन्द्रियप्रीतिर् लाभो जीवेत यावता । जीवस्य तत्त्वजिज्ञासा नार्थो यश् चेह कर्मभिः ॥ आपवर्ग्यस्य—यथावर्णविधानम् अपवर्गश् च भवति ॥ योऽसौ भगवति सर्वात्मन्य् अनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयने परमात्मनि वासुदेवेऽनन्यनिमित्तभक्तियोगलक्षणो नानागतिनिमित्ताविद्याग्रन्थिरन्धनद्वारेण, यदा हि महापुरुषपुरुषप्रसङ्गः इति पञ्चमस्कन्धगद्यानुसारेण अपवर्गो भक्तियोगः । तथा च स्कान्दे रेवाखण्डे— निश्चला त्वयि भक्तिर् या सैव मुक्तिर् जनार्दन । मुक्ता एव हि भक्तास् ते तव विष्णो यतो हरे ॥ इति । अत उक्तरीत्या भक्तिसम्पादकस्येत्य् अर्थः ॥ टीका च—अर्थाय फलत्वाय । अर्थोनोपकल्पते योग्यो न भवति । तथाअर्थस्य अप्य् एवंभूतधर्माव्यभिचारिणः कामो लाभाय फलत्वाय न हि स्मृतस् तत्त्वविद्भिः । कामस्य विषयभोगस्य इन्द्रियप्रीतिर् लाभः फलं न भवति, किन्तु यावता जीवेत तावान् एव कामस्य लाभः । तादृशजीवनपर्यन्त एव कामः सेव्य इत्य् अर्थः । जीवस्य जीवनस्य च पुनर् धर्मानुष्ठानद्वारा कर्मभिर्य इह प्रसिद्धः स्वर्गादिः सोऽर्थो न भवति, किन्तु तत्त्वजिज्ञासा एवेति । तद् एवं तत्त्वज्ञानं यस्या भक्तेर् अवान्तरफलम् उक्तं, सैव परमं फलम् इति भावः ॥ किं तत्त्वम्? इत्य् अपेक्षायां पद्यम् एकं तूदाहृतम्— वदन्ति तत् तत्त्वविदस् तत्त्वं यज् ज्ञानम् अद्वयम् । ब्रह्मेति परमात्मेति भगवान् इति शब्द्यते ॥ इति । अद्वयम् इति तस्याखण्डत्वं निर्दिश्यान्यस्य तदनन्यत्वविवक्षया तच्छक्तित्वम् एवाङ्गीकरोति । तत्र शक्तिवर्गलक्षणतद्धर्मातिरिक्तं केवलं ज्ञानं ब्रह्मेति शब्द्यते । अन्तर्यामित्वमयमायाशक्तिप्रचुरचिच्छक्त्यंशविशिष्टं परमात्मेति । परिपूर्णसर्वशक्तिविशिष्टं भगवान् इति । विवृतं चैतत् प्राक्तनसन्दर्भत्रयेण ।
tatra yad anye manyante—dharmasyārthaḥ phalaṁ, tasya kāmaḥ, tasya cendriya-prītiḥ, tat-prīteś ca punar api dharmādi-parampareti—tac cānyathaivety āha dvābhyāṁ— dharmasya hy āpavargyasya nārtho'rthāyopakalpate | nārthasya dharmaikāntasya kāmo lābhāya hi smṛtaḥ || kāmasya nendriya-prītir lābho jīveta yāvatā | jīvasya tattva-jijñāsā nārtho yaś ceha karmabhiḥ || āpavargyasya—yathā-varṇa-vidhānam apavargaś ca bhavati || yo'sau bhagavati sarvātmany anātmye'nirukte'nilayane paramātmani vāsudeve'nanya-nimitta-bhakti-yoga-lakṣaṇo nānā-gati-nimittāvidyā-granthi-randhana-dvāreṇa, yadā hi mahā-puruṣa-puruṣa-prasaṅgaḥ iti pañcama-skandha-gadyānusāreṇa apavargo bhakti-yogaḥ | tathā ca skānde revā-khaṇḍe— niścalā tvayi bhaktir yā saiva muktir janārdana | muktā eva hi bhaktās te tava viṣṇo yato hare || iti | ata ukta-rītyā bhakti-sampādakasyety arthaḥ || ṭīkā ca—arthāya phalatvāya | arthonopakalpate yogyo na bhavati | tathāarthasya apy evaṁ-bhūta-dharmāvyabhicāriṇaḥ kāmo lābhāya phalatvāya na hi smṛtas tattva-vidbhiḥ | kāmasya viṣaya-bhogasya indriya-prītir lābhaḥ phalaṁ na bhavati, kintu yāvatā jīveta tāvān eva kāmasya lābhaḥ | tādṛśa-jīvana-paryanta eva kāmaḥ sevya ity arthaḥ | jīvasya jīvanasya ca punar dharmānuṣṭhāna-dvārā karmabhirya iha prasiddhaḥ svargādiḥ so'rtho na bhavati, kintu tattva-jijñāsā eveti | tad evaṁ tattva-jñānaṁ yasyā bhakter avāntara-phalam uktaṁ, saiva paramaṁ phalam iti bhāvaḥ || kiṁ tattvam? ity apekṣāyāṁ padyam ekaṁ tūdāhṛtam— vadanti tat tattva-vidas tattvaṁ yaj jñānam advayam | brahmeti paramātmeti bhagavān iti śabdyate || iti | advayam iti tasyākhaṇḍatvaṁ nirdiśyānyasya tad-ananyatva-vivakṣayā tac-chaktitvam evāṅgīkaroti | tatra śakti-varga-lakṣaṇa-tad-dharmātiriktaṁ kevalaṁ jñānaṁ brahmeti śabdyate | antaryāmitvamaya-māyā-śakti-pracura-cic-chakty-aṁśa-viśiṣṭaṁ paramātmeti | paripūrṇa-sarva-śakti-viśiṣṭaṁ bhagavān iti | vivṛtaṁ caitat prāktana-sandarbha-trayeṇa |
Иные мнят так: плод закона — артха, её плод — кама, её — услада чувств, а от той услады снова по цепи закон и прочее. Что это совсем не так, он говорит двумя стихами: «Артха закона, ведущего к освобождению, не служит ему плодом; и не кама памятуется плодом артхи, всецело преданной закону; и не услада чувств — добыча камы, а лишь то, сколько нужно, чтобы жить; а жизни плод — желание знать истину, а не то, что добывается здесь деяниями».
«Ведущего к освобождению» — по «И освобождение бывает согласно установлению варн»; а освобождение, по прозе пятой песни «Когда происходит соприкосновение человека с великим Человеком», есть йога преданности — та, что отличаема как преданность Бхагавану, душе всего, лишённому всего не-душевного, неизречённому, беспристанищному, Параматме, Васудеве, преданность без иной причины, — и она разрубает узел неведения, причину разных путей. Так и в «Сканде», в Рева-разделе: «Непоколебимая преданность тебе — она и есть освобождение, о Джанардана; ибо твои преданные, о Вишну, о Хари, уже свободны». То есть, сказанным способом, закона, доставляющего преданность.
И тика: «„Артхая“ — то есть быть плодом; артха для него не годится. Так же и кама не памятуется знатоками истины ни добычею, ни плодом артхи, неуклонно следующей такому закону. И услада чувств — наслаждение предметами — не бывает добычею и плодом камы; добыча камы лишь та, сколько нужно, чтобы жить: то есть кама подлежит служению лишь до предела такой жизни. „Дживасья“ — жизни; и плодом её не бывает то, что известно здесь как добываемое деяниями через исполнение закона — рай и прочее, — но именно желание знать истину». Итак, та преданность, чьим вторичным плодом названо знание истины, и есть высший плод.
«Что же есть истина?» — на это приведён один стих: «Ту истину знатоки истины называют недвойственным знанием; её именуют Брахманом, Параматмою, Бхагаваном». Словом «недвойственное» он указывает её нераздельность и, желая сказать, что иное от неё не отлично, принимает именно то, что иное есть её сила. Из этого: чистое знание, превышающее её свойства, отличаемые как разряд сил, именуется Брахманом; определяемое частью силы сознания, полное бытия внутренним правителем и обильное силою майи, — Параматмою; определяемое всеми совершенно полными силами — Бхагаваном. Это раскрыто прежней тройкою сандарбх.
65d698352856 · प्रकाशित 21 सित॰ 2026, 12:52:07 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Цепочка «закон — богатство — желание — наслаждение» разорвана в самом низу: чувству оставлено ровно столько, сколько нужно, чтобы жить, и смыслом жизни названо не оно.