षट्सन्दर्भ
Sandarbha Five — Bhakti: How He Is Reached5.75जीव गोस्वामी
672 / 1405
Linux
पन्ने पलटें
षट्सन्दर्भ · 5.75
॥
देवनागरी

अग्रे च भक्तियोगस्यैव प्राक्सिद्धता, साक्षात् श्रीभगवत्प्रवर्तितता, स्वयम् एव मुख्यता । परेषाम् अर्वाचीनता, यथारुचिनानाजनप्रवर्तितता, तुच्छता चेति । यथा, श्रीमदुद्धव उवाच— वदन्ति कृष्ण श्रेयांसि बहूनि ब्रह्मवादिनः । तेषां विकल्पप्राधान्यम् उताहो एकमुख्यया ॥ भवतोदाहृतः स्वामिन् भक्तियोगोऽनपेक्षितः । निरस्य सर्वतः सङ्गं येन त्वय्य् आविशेन् मनः ॥ टीका च—श्रेयांसि श्रेयःसाधनानि । किं विकल्पेन प्राधान्यम्, उताहो किं वा एकस्यैव मुख्यता?... एकमुख्यतापक्षोत्थापने कारणं—भवतेति । न अपेक्षितम् अनपेक्षा यस्मिन्, सोऽहैतुकः । अयम् अर्थः—भवता यो भक्तियोग उक्तः, अन्ये च यानि निःश्रेयससाधनानि वदन्ति, तेषां किं फलसाधनत्वेन प्राधान्यम् एव सर्वेषाम्, उत अङ्गाङ्गित्वम्? प्राधान्येऽपि सर्वेषां किं विकल्पेन तुल्यफलत्वं? यद् वा, कश्चिद् अस्ति विशेषः? ॥ इत्य् एषा ॥ अत्रोत्तरं श्रीभगवान् उवाच— कालेन नष्टा प्रलये वाणीयं वेदसंज्ञिता । मयादौ ब्रह्मणे प्रोक्ता धर्मो यस्यां मदात्मकः ॥ टीका च—तत्र भक्तिर् एव महाफलत्वेन मुख्या, अन्यानि तु स्वस्वप्रकृत्यनुसारेण खपुष्पस्थानीयस्वर्गादिफलबुद्धिभिः प्राणिभिः प्राधान्येन परिकल्पितानि क्षुल्लकफलानीति विवेक्तुं प्रकृत्यनुसारेण बहुधा वेदार्थप्रतिपत्तिम् आह—कालेनेति सप्तभिः । मदत्मको मय्य् एवात्मा चित्तं येन सः ॥ इत्य् एषा ।

लिप्यंतरण (IAST)

agre ca bhakti-yogasyaiva prāk-siddhatā, sākṣāt śrī-bhagavat-pravartitatā, svayam eva mukhyatā | pareṣām arvācīnatā, yathā-ruci-nānā-jana-pravartitatā, tucchatā ceti | yathā, śrīmad-uddhava uvāca— vadanti kṛṣṇa śreyāṁsi bahūni brahma-vādinaḥ | teṣāṁ vikalpa-prādhānyam utāho eka-mukhyayā || bhavatodāhṛtaḥ svāmin bhakti-yogo'napekṣitaḥ | nirasya sarvataḥ saṅgaṁ yena tvayy āviśen manaḥ || ṭīkā ca—śreyāṁsi śreyaḥ-sādhanāni | kiṁ vikalpena prādhānyam, utāho kiṁ vā ekasyaiva mukhyatā?... eka-mukhyatā-pakṣotthāpane kāraṇaṁ—bhavateti | na apekṣitam anapekṣā yasmin, so'haitukaḥ | ayam arthaḥ—bhavatā yo bhakti-yoga uktaḥ, anye ca yāni niḥśreyasa-sādhanāni vadanti, teṣāṁ kiṁ phala-sādhanatvena prādhānyam eva sarveṣām, uta aṅgāṅgitvam? prādhānye'pi sarveṣāṁ kiṁ vikalpena tulya-phalatvaṁ? yad vā, kaścid asti viśeṣaḥ? || ity eṣā || atrottaraṁ śrī-bhagavān uvāca— kālena naṣṭā pralaye vāṇīyaṁ veda-saṁjñitā | mayādau brahmaṇe proktā dharmo yasyāṁ mad-ātmakaḥ || ṭīkā ca—tatra bhaktir eva mahā-phalatvena mukhyā, anyāni tu sva-sva-prakṛty-anusāreṇa kha-puṣpa-sthānīya-svargādi-phala-buddhibhiḥ prāṇibhiḥ prādhānyena parikalpitāni kṣullaka-phalānīti vivektuṁ prakṛty-anusāreṇa bahudhā vedārtha-pratipattim āha—kāleneti saptabhiḥ | mad-atmako mayy evātmā cittaṁ yena saḥ || ity eṣā |

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
अग्रेagreДалее
चcaже —
भक्तिbhaktiпреданности
योगस्यैवyogasyaivaсопряжения именно
प्राक्prākпрежде
सिद्धताsiddhatāустановленность,
साक्षात्sākṣātнепосредственно
श्रीśrīшри
भगवत्bhagavatБхагаваном
प्रवर्तितताpravartitatāначатость,
स्वयम्svayamсамо
एवevaименно
मुख्यताmukhyatāглавенство;
परेषाम्pareṣāmу иных —
अर्वाचीनताarvācīnatāпозднейшесть,
यथाyathāпо
रुचिruciвкусу
नानाnānāразными
जनjanaлюдьми
प्रवर्तितताpravartitatāначатость,
तुच्छताtucchatāничтожность
चेतिcetiи — так.
यथाyathāКак:
श्रीमद्śrīmadшримад
उद्धवuddhavaУддхава
उवाचuvācaсказал:
वदन्तिvadanti«говорят,
कृष्णkṛṣṇaо Кришна,
श्रेयांसिśreyāṁsiо благах
बहूनिbahūniмногих
ब्रह्मbrahmaБрахмана
वादिनःvādinaḥвозвещатели;
तेषांteṣāṁу них
विकल्पvikalpaпо выбору
प्राधान्यम्prādhānyamглавенство,
उताहोutāhoили же
एकekaодного
मुख्ययाmukhyayāглавенством?
भवतोदाहृतःbhavatodāhṛtaḥТобою приведённое,
स्वामिन्svāminо владыка,
भक्तिbhaktiпреданности
योगोऽनपेक्षितःyogo'napekṣitaḥсопряжение ни от чего не зависит, —
निरस्यnirasyaотринув
सर्वतःsarvataḥотовсюду
सङ्गंsaṅgaṁпривязанность,
येनyenaкоторым
त्वय्य्tvayyв тебя
आविशेन्āviśenвошёл бы
मनःmanaḥум».
टीकाṭīkāТика
चcaже:
श्रेयांसिśreyāṁsi«блага —
श्रेयःśreyaḥблага
साधनानिsādhanāniсредства.
किंkiṁЧто,
विकल्पेनvikalpenaпо выбору
प्राधान्यम्prādhānyamглавенство,
उताहोutāhoили же
किंkiṁчто,
वाvāили,
एकस्यैवekasyaivaодного именно
मुख्यताmukhyatāглавенство?
एकekaОдного
मुख्यताmukhyatāглавенства
पक्षोत्थापनेpakṣotthāpaneстороны поднятия
कारणंkāraṇaṁпричина —
भवतेतिbhavateti«тобою» — так.
नnaНе
अपेक्षितम्apekṣitamожидаемо —
अनपेक्षाanapekṣāнеожидание
यस्मिन्yasminв котором,
सोऽहैतुकःso'haitukaḥтот беспричинный.
अयम्ayamТаков
अर्थःarthaḥсмысл:
भवताbhavatāтобою
योyoкоторое
भक्तिbhaktiпреданности
योगyogaсопряжение
उक्तःuktaḥсказано,
अन्येanyeиные
चcaже
यानिyāniкоторые
निःश्रेयसniḥśreyasaвысшего блага
साधनानिsādhanāniсредства
वदन्तिvadantiназывают, —
तेषांteṣāṁу них
किंkiṁчто,
फलphalaплода
साधनत्वेनsādhanatvenaсредством бытием
प्राधान्यम्prādhānyamглавенство
एवevaименно
सर्वेषाम्sarveṣāmу всех,
उतutaили
अङ्गाङ्गित्वम्aṅgāṅgitvamчленом и целым бытие?
प्राधान्येऽपिprādhānye'piПри главенстве также
सर्वेषांsarveṣāṁу всех
किंkiṁчто,
विकल्पेनvikalpenaпо выбору
तुल्यtulyaравная
फलत्वंphalatvaṁплодность,
यद्yadили
वाvāже
कश्चिद्kaścidнекое
अस्तिastiесть
विशेषःviśeṣaḥразличие?».
इत्य्ityТак
एषाeṣāэта.
अत्रोत्तरंatrottaraṁЗдесь ответ:
श्रीśrīшри
भगवान्bhagavānБхагаван
उवाचuvācaсказал:
कालेनkālena«временем
नष्टाnaṣṭāутраченная
प्रलयेpralayeпри растворении
वाणीयंvāṇīyaṁречь эта,
वेदvedaВедою
संज्ञिताsaṁjñitāименуемая;
मयादौmayādauмною в начале
ब्रह्मणेbrahmaṇeБрахме
प्रोक्ताproktāизречённая, —
धर्मोdharmoзакон
यस्यांyasyāṁв которой
मद्madмною
आत्मकःātmakaḥимеющий сутью».
टीकाṭīkāТика
चcaже:
तत्रtatra«там
भक्तिर्bhaktirпреданность
एवevaименно
महाmahāвеликим
फलत्वेनphalatvenaплодом бытием
मुख्याmukhyāглавная;
अन्यानिanyāniиные
तुtuже —
स्वsvaсвоей
स्वsvaи своей
प्रकृत्य्prakṛtyприроде
अनुसारेणanusāreṇaследуя,
खkhaнебесному
पुष्पpuṣpaцветку
स्थानीयsthānīyaподобных
स्वर्गादिsvargādiрая и прочего
फलphalaплодов
बुद्धिभिःbuddhibhiḥмыслями
प्राणिभिःprāṇibhiḥживыми
प्राधान्येनprādhānyenaкак главные
परिकल्पितानिparikalpitāniизмышлённые,
क्षुल्लकkṣullakaничтожно
फलानीतिphalānītiплодные — так
विवेक्तुंvivektuṁразличить чтобы,
प्रकृत्य्prakṛtyприроде
अनुसारेणanusāreṇaследуя,
बहुधाbahudhāмногообразное
वेदार्थvedārthaВеды смысла
प्रतिपत्तिम्pratipattimпостижение
आहāhaизлагает:
कालेनेतिkāleneti«временем» — так —
सप्तभिःsaptabhiḥсемью.
मद्mad«Мною
अत्मकोatmakoимеющий сутью» —
मय्य्mayyво мне
एवात्माevātmāименно я,
चित्तंcittaṁсознание,
येनyenaу кого,
सःsaḥтот».
इत्य्ityТак
एषाeṣāэта.
अनुवाद

Далее — что именно сопряжение с преданностью установлено прежде прочего, начато непосредственно шри Бхагаваном и само по себе главное; а у иных — позднейшесть, начатость разными людьми по их вкусу и ничтожность. Так, шримад Уддхава сказал: «Возвещатели Брахмана говорят, о Кришна, о многих благах. Главенство у них — по выбору, или же главенством одного? Приведённое тобою, о владыка, сопряжение с преданностью ни от чего не зависит: им, отринув привязанность отовсюду, ум входит в тебя».

И тика: «„Блага“ — средства блага. Что же: главенство по выбору, или же главенство у одного? Причина, по которой поднята сторона единственного главного, — „тобою“. У чего нет ожидаемого, то беспричинно. Смысл таков: то сопряжение с преданностью, о котором сказал ты, и те средства высшего блага, о которых говорят другие, — главенствуют ли все они равно, как средства плода, или же между ними есть отношение части и целого? А если все главенствуют, то по выбору ли у них равная плодность, или есть какое-то различие?»

Здесь ответ; шри Бхагаван сказал: «Утраченная временем при растворении, эта речь, именуемая Ведою, была изречена мною в начале Брахме; закон в ней имеет сутью меня». И тика: «Там главная — именно преданность, ибо велик её плод; прочие же измышлены как главные живыми существами, каждым по своей природе, с их мыслями о плодах вроде рая, подобных цветку в небе, и плод их ничтожен. Чтобы это различить, он излагает многообразие постижения смысла Веды сообразно природе — „временем“ и далее, семью стихами. „Мною имеющий сутью“ — тот, у кого я и есть его я, его сознание».

संस्करण

2f16f7c01498 · प्रकाशित 21 सित॰ 2026, 12:52:07 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से