षट्सन्दर्भ
Sandarbha Five — Bhakti: How He Is Reached5.294जीव गोस्वामी
911 / 1405
Linux
पन्ने पलटें
षट्सन्दर्भ · 5.294
॥
देवनागरी

अथ तदनन्तराध्यायस्यादाव् एव तेषु सर्वोत्कृष्टम् आह द्वाभ्याम्— कर्मनिष्ठा द्विजाः केचित् तपोनिष्ठा नृपापरे । स्वाध्यायेऽन्ये प्रवचने केचन ज्ञानयोगयोः ॥ ज्ञाननिष्ठाय देयानि कव्यान्य् आनन्त्यम् इच्छता । दैवे च तदभावे स्याद् इतरेभ्यो यथार्हतः ॥ इत्यादि । अनेन यथात्र मुमुक्षुप्रभृतीनां ज्ञानिपूजैव मुख्या, पुरुषान्तरपूजा तु तदभाव एव, तथा प्रेमभक्तिकामानां प्रेमभक्तपूजा ज्ञेया । ततः प्रेमभक्तानाम् अपि यच् चित्तस्य परमाश्रयरूपं, तदभिव्यक्तेः सुतराम् एवार्चाया आधिक्यम् अपि । एवं तदाश्रयरूपस्य विलक्षणप्रकाशस्थानत्वाद् एव श्रीविष्णोर् व्यापकत्वेऽपि शालग्रामादिषु निर्धारणम् । तच् च पुरुषवन् नान्तर्यामिदृष्ट्यपेक्षम्, किन्तु स्वभावनिर्देशपरम् एव, तन्निवासक्षेत्रादीनां महातीर्थत्वापादनादिना कीकटादीनाम् अपि कृतार्थत्वकथनात् । तथा च स्कान्दे— शालग्रामशिला यत्र तत्तीर्थं योजनत्रयम् । तत्र दानं जपो होमः सर्वं कोटिगुणं भवेत् ॥ पाद्मे— शालग्रामसमीपे तु क्रोशमात्रं समन्ततः । कीकटेऽपि मृतो याति वैकुण्ठभुवनं नरः ॥ इति । तस्माद् अर्चाया आधिक्यम् एव हि स्थितम् ॥ ॥

लिप्यंतरण (IAST)

atha tad-anantarādhyāyasyādāv eva teṣu sarvotkṛṣṭam āha dvābhyām— karma-niṣṭhā dvijāḥ kecit tapo-niṣṭhā nṛpāpare | svādhyāye'nye pravacane kecana jñāna-yogayoḥ || jñāna-niṣṭhāya deyāni kavyāny ānantyam icchatā | daive ca tad-abhāve syād itarebhyo yathārhataḥ || ity-ādi | anena yathātra mumukṣu-prabhṛtīnāṁ jñāni-pūjaiva mukhyā, puruṣāntara-pūjā tu tad-abhāva eva, tathā prema-bhakti-kāmānāṁ prema-bhakta-pūjā jñeyā | tataḥ prema-bhaktānām api yac cittasya paramāśraya-rūpaṁ, tad-abhivyakteḥ sutarām evārcāyā ādhikyam api | evaṁ tad-āśraya-rūpasya vilakṣaṇa-prakāśa-sthānatvād eva śrī-viṣṇor vyāpakatve'pi śālagrāmādiṣu nirdhāraṇam | tac ca puruṣavan nāntaryāmi-dṛṣṭy-apekṣam, kintu svabhāva-nirdeśa-param eva, tan-nivāsa-kṣetrādīnāṁ mahā-tīrthatvāpādanādinā kīkaṭādīnām api kṛtārthatva-kathanāt | tathā ca skānde— śālagrāma-śilā yatra tattīrthaṁ yojana-trayam | tatra dānaṁ japo homaḥ sarvaṁ koṭi-guṇaṁ bhavet || pādme— śālagrāma-samīpe tu krośa-mātraṁ samantataḥ | kīkaṭe'pi mṛto yāti vaikuṇṭha-bhuvanaṁ naraḥ || iti | tasmād arcāyā ādhikyam eva hi sthitam || ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
अथathaЗатем
तद्tadтой
अनन्तराध्यायस्यादाव्anantarādhyāyasyādāvследующей главы в начале
एवevaименно
तेषुteṣuсреди них
सर्वोत्कृष्टम्sarvotkṛṣṭamвсех превосходнейшего
आहāhaговорит
द्वाभ्याम्dvābhyāmдвумя:
कर्मkarma«в деянии
निष्ठाniṣṭhāстойкие
द्विजाःdvijāḥдваждырождённые
केचित्kecitнекоторые,
तपोtapoв подвиге
निष्ठाniṣṭhāстойкие,
नृपापरेnṛpāpareо царь, иные,
स्वाध्यायेऽन्येsvādhyāye'nyeв самоизучении иные,
प्रवचनेpravacaneв изложении
केचनkecanaнекоторые,
ज्ञानjñānaв знания
योगयोःyogayoḥи сопряжения.
ज्ञानjñānaВ знании
निष्ठायniṣṭhāyaстойкому
देयानिdeyāniдолжно давать
कव्यान्य्kavyānyпоминальное
आनन्त्यम्ānantyamбесконечного
इच्छताicchatāжелающему;
दैवेdaiveв божеском
चcaже
तद्tadего
अभावेabhāveпри отсутствии
स्याद्syādбыло бы
इतरेभ्योitarebhyoиным
यथार्हतःyathārhataḥпо достоинству»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее.
अनेनanenaЭтим:
यथात्रyathātraкак здесь
मुमुक्षुmumukṣuжаждущих освобождения
प्रभृतीनांprabhṛtīnāṁи прочих
ज्ञानिjñāniзнающего
पूजैवpūjaivaпочитание именно
मुख्याmukhyāглавное,
पुरुषान्तरpuruṣāntaraиного человека
पूजाpūjāпочитание
तुtuже —
तद्tadего
अभावabhāvaпри отсутствии
एवevaименно, —
तथाtathāтак
प्रेमpremaлюбви,
भक्तिbhaktiпреданности
कामानांkāmānāṁжелающих
प्रेमpremaлюбви
भक्तbhaktaпреданного
पूजाpūjāпочитание
ज्ञेयाjñeyāдолжно быть знаемо.
ततःtataḥОттого
प्रेमpremaлюбви
भक्तानाम्bhaktānāmпреданных
अपिapiтакже
यच्yacкоторое
चित्तस्यcittasyaсознания
परमाश्रयparamāśrayaвысшим прибежищем
रूपंrūpaṁоблик имеющее, —
तद्tadтого
अभिव्यक्तेःabhivyakteḥпроявленностью
सुतराम्sutarāmтем более
एवार्चायाevārcāyāименно изображения
आधिक्यम्ādhikyamпревосходство
अपिapiтакже.
एवंevaṁТак,
तद्tadтого
आश्रयāśrayaприбежищем
रूपस्यrūpasyaоблик имеющего
विलक्षणvilakṣaṇaособого
प्रकाशprakāśaпроявления
स्थानत्वाद्sthānatvādместом бытием
एवevaименно,
श्रीśrīшри
विष्णोर्viṣṇorВишну
व्यापकत्वेऽपिvyāpakatve'piпроникающем бытии также
शालग्रामादिषुśālagrāmādiṣuв шалаграме и прочих
निर्धारणम्nirdhāraṇamустановление.
तच्tacОно
चcaже,
पुरुषवन्puruṣavanчеловеку подобно,
नान्तर्यामिnāntaryāmiне внутреннего правителя
दृष्ट्य्dṛṣṭyвидения
अपेक्षम्apekṣamтребующее,
किन्तुkintuно
स्वभावsvabhāvaприроды
निर्देशnirdeśaуказанию
परम्paramпреданное
एवevaименно, —
तन्tanего
निवासnivāsaобитания
क्षेत्रादीनांkṣetrādīnāṁполей и прочего
महाmahāвеликою
तीर्थत्वापादनादिनाtīrthatvāpādanādināсвятынею соделанием и прочим
कीकटादीनाम्kīkaṭādīnāmКикаты и прочих
अपिapiтакже
कृतार्थत्वkṛtārthatvaдостигшими цели бытия
कथनात्kathanātизложением.
तथाtathāТак
चcaже
स्कान्देskāndeв Сканде:
शालग्रामśālagrāma«шалаграма-
शिलाśilāкамень
यत्रyatraгде —
तत्tatта
तीर्थंtīrthaṁсвятыня
योजनyojanaйоджан
त्रयम्trayamна три;
तत्रtatraтам
दानंdānaṁдаяние,
जपोjapoшептание,
होमःhomaḥвозлияние —
सर्वंsarvaṁвсё
कोटिkoṭiв миллион
गुणंguṇaṁкрат
भवेत्bhavetбыло бы».
पाद्मेpādmeВ Падме:
शालग्रामśālagrāma«шалаграмы
समीपेsamīpeвблизи
तुtuже
क्रोशkrośaкроши
मात्रंmātraṁна одну
समन्ततःsamantataḥкругом,
कीकटेऽपिkīkaṭe'piв Кикате даже
मृतोmṛtoумерший,
यातिyātiидёт
वैकुण्ठvaikuṇṭhaВайкунтхи
भुवनंbhuvanaṁв мир
नरःnaraḥчеловек»
इतिitiтак.
तस्माद्tasmādПотому
अर्चायाarcāyāизображения
आधिक्यम्ādhikyamпревосходство
एवevaименно
हिhiведь
स्थितम्sthitamустановлено.
अनुवाद

Затем в самом начале следующей главы он говорит двумя стихами о превосходнейшем среди них: «Одни дваждырождённые стойки в деянии, иные, о царь, в подвиге, иные в самоизучении, некоторые в изложении, в знании и сопряжении. Желающий бесконечного пусть даёт поминальное стойкому в знании; а в божеском обряде, за отсутствием его, было бы иным по достоинству» и далее. Этим сказано: как здесь у жаждущих освобождения и прочих главным является именно почитание знающего, а почитание иного человека — лишь за его отсутствием, так у желающих любви и преданности надо знать почитание преданного, имеющего любовь. И оттого, поскольку то, что есть высшее прибежище сознания и у преданных, имеющих любовь, в нём проявлено, — превосходство изображения тем более. Так же, именно потому, что оно есть место особого проявления Того, кто есть их прибежище, при всей проникающести шри Вишну делается установление о шалаграме и прочем. И оно, в отличие от человека, не требует видения внутреннего правителя, а указывает именно на самую природу, — ибо поля Его обитания и прочее делаются великою святынею и говорится, что и Киката и прочие достигают цели. Так в Сканде: «Где шалаграма-камень, там святыня на три йоджаны; там даяние, шептание, возлияние — всё было бы в миллион раз больше». В Падме: «А вблизи шалаграмы, на крошу кругом, даже в Кикате умерший человек идёт в мир Вайкунтхи». Потому превосходство изображения установлено.

संस्करण

7dae3d636b77 · प्रकाशित 21 सित॰ 2026, 12:52:07 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से