अथ यस्या एवोत्कर्षज्ञानार्थम् एते भक्तिभेदा निरूपिताः, सा भक्तिमात्रकामत्वान् निष्कामा निर्गुणा केवला स्वरूपसिद्धा निरूप्यते । इयम् एवाकिञ्चनाख्यत्वेन सर्वोर्ध्वं पूर्वम् अप्य् अभिहिता । ताम् आह— मद्गुणश्रुतिमात्रेण मयि सर्वगुहाशये । मनोगतिर् अविच्छिन्ना यथा गङ्गाम्भसोऽम्बुधौ ॥ लक्षणं भक्तियोगस्य निर्गुणस्य ह्य् उदाहृतम् । अहैतुक्य् अव्यवहिता या भक्तिः पुरुषोत्तमे ॥ सालोक्यसार्ष्टिसामीप्यसारूप्यैकत्वम् अप्य् उत । दीयमानं न गृह्णन्ति विना मत्सेवनं जनाः ॥ स एव भक्तियोगाख्य आत्यन्तिक उदाहृतः । येनातिव्रज्य त्रिगुणं मद्भावायोपपद्यते ॥ मद्गुणश्रुतिमात्रेण, न तु तत्रोद्देश्यान्तरसिद्ध्यभिप्रायेण । प्राकृतगुणमयकरणानां सर्वेषांगुहा करणागोचरपदवी, तस्यां शेते गुह्यतया निश्चलतया च तिष्ठति यः, तस्मिन् मयिअविच्छिन्ना विषयान्तरेण विच्छेत्तुम् अशक्या या मनोगतिः, सा । अविच्छिन्नत्वे दृष्टान्तः—यथेति । गतिर् इति पूर्वस्माद् आकृष्यते नित्यापेक्षात्वात् छान्दसत्वात् । लक्षणं स्वरूपम् । ननु तस्या गुणश्रुतेः का वार्ता, उद्देश्यान्तराभावेन मनोगतित्वाभावेन च द्विधापि निर्देष्टुम् अशक्त्यत्वात्? तत्राह—अहैतुकी, फलानुसन्धानरहिता । अव्यवहिता स्वरूपसिद्धत्वेन साक्षाद्रूपा, न त्व् आरोपसिद्धत्वेन व्यवधानात्मिका । तादृशी या भक्तिः श्रोत्रादिना सेवनमात्रं, सा च तस्य स्वरूपम् इत्य् अर्थः । मात्रपदेनाविच्छिन्नेत्य् अनेन च मनोगतेर् अहैतुकीत्वादिसिद्धेः पृथग्योजनानर्हत्वात् । सात्त्विकः कारकोऽसङ्गी इत्यादिषु, निर्गुणो मदपाश्रयः इत्यादिभिस् तदाश्रयक्रियादीनां निर्गुणत्वस्थापनात्— मां भजन्ति गुणाः सर्वे निर्गुणं निरपेक्षकम् । सुहृदं सर्वभूतानां साम्यासङ्गादयोऽगुणाः ॥ इत्य् अत्र तद्गुणानाम् अप्य् अप्राकृतत्वश्रवणाद् अहैतुकीत्वम् एव विशेषतो दर्शयति—जना मदीयाः । सालोक्यादिकम् अप्य् उत, अपि दीयमानम् अपि न गृह्णन्ति । मत्सेवनं विनेति गृह्णन्ति चेत्, तर्हि मत्सेवनार्थम् एव गृह्णन्ति, न तु तदर्थम् एवेत्य् अर्थः । सार्ष्टिः समानैश्वर्यम् । एकत्वं भगवत्सायुज्यं ब्रह्मसायुज्यं च । अनयोस् तल्लीनात्मकत्वेन तत्सेवनार्थत्वाभावाद् अग्रहणावश्यकत्वम् एवेति भावः । तस्मात् स एव निर्गुणभक्तियोगाख्य आत्यन्तिकः, स एव चात्यन्तिकफलतया भवतीत्य् अपवर्ग इत्य् अर्थः, नात्यन्तिकं विगणयन्ति इत्यादेः, आत्यन्तिकप्रलयतया तत्प्रसिद्धेश् च । ननु गुणत्रयात्ययपूर्वकभगवत्साक्षात्कार एवापवर्ग इति चेत्, तस्यापि तादृशधर्मत्वं स्वतः सिद्धम् एवेत्य् आह—येनेति । येन कदाचिद् अप्य् अपरित्याज्येन मम भावाय विद्यमानतायै साक्षात्कारायेत्य् अर्थः । उपपद्यते समर्थो भवति । यथोक्तं पञ्चमे, यथा वर्णविधानम् अपवर्गश् च भवति , योऽसौ भगवति इत्यादिकम्, अनन्यनिमित्तभक्तियोगलक्षणो नानागतिनिमित्ताविद्याग्रन्थिरन्धनद्वारेण इत्य् अन्तम् । अतो निर्गुणापि बहुधैवावगन्तव्या । एवम् एवोक्तम् एतत्प्रकरणारम्भे— भक्तियोगो बहुविधो मार्गैर् भाविनि भाव्यते । स्वभावगुणमार्गेण पुंसां भावो विभिद्यते ॥ इति । मार्गैः प्रकारविशेषैः । अतः स्वस्य भक्तियोगस्यैव मार्गेण वृत्तिभेदेन श्रवणादिना भावस्याभिमानस्य तद्भेदेन दास्यादिना गुणानां तमआदीनां च तद्भेदेन हिंसादिना पुंसां भावोऽभिप्रायो विभिद्यत इत्य् अर्थः । अत्र मुक्ताफलटीका च—अयम् आत्यन्तिकः, ततः परं प्रकारान्तराभावात् । अस्यैव भक्तियोग इत्य् आख्या । अन्वर्थेन भक्तिशब्दस्यात्रैव मुख्यत्वात् । इतरेषु फल एवानुरागो न तु विष्णौ फललाभेन भक्तित्यागात् ॥ इत्य् एषा । श्रीगोपालतापनीश्रुतौच—भक्तिर् अस्य भजनम् । तद् इहामुत्रोपाधिनैरास्येनैवामुष्मिन् मनःकल्पनम् । एतद् एव च नैष्कर्म्यम् इति । शतपथश्रुतौ—स होवाच याज्ञवल्क्यस् तत् पुमान् आत्महिताय प्रेम्णा हरिं भजेत् इति । प्रेम्णा प्रीतिमात्रकामनया यद् आत्महितं तस्मै इत्य् अर्थः ॥ ॥
atha yasyā evotkarṣa-jñānārtham ete bhakti-bhedā nirūpitāḥ, sā bhakti-mātra-kāmatvān niṣkāmā nirguṇā kevalā svarūpa-siddhā nirūpyate | iyam evākiñcanākhyatvena sarvordhvaṁ pūrvam apy abhihitā | tām āha— mad-guṇa-śruti-mātreṇa mayi sarva-guhāśaye | mano-gatir avicchinnā yathā gaṅgāmbhaso'mbudhau || lakṣaṇaṁ bhakti-yogasya nirguṇasya hy udāhṛtam | ahaituky avyavahitā yā bhaktiḥ puruṣottame || sālokya-sārṣṭi-sāmīpya-sārūpyaikatvam apy uta | dīyamānaṁ na gṛhṇanti vinā mat-sevanaṁ janāḥ || sa eva bhakti-yogākhya ātyantika udāhṛtaḥ | yenātivrajya tri-guṇaṁ mad-bhāvāyopapadyate || mad-guṇa-śruti-mātreṇa, na tu tatroddeśyāntara-siddhy-abhiprāyeṇa | prākṛta-guṇa-maya-karaṇānāṁ sarveṣāṁguhā karaṇāgocara-padavī, tasyāṁ śete guhyatayā niścalatayā ca tiṣṭhati yaḥ, tasmin mayiavicchinnā viṣayāntareṇa vicchettum aśakyā yā mano-gatiḥ, sā | avicchinnatve dṛṣṭāntaḥ—yatheti | gatir iti pūrvasmād ākṛṣyate nityāpekṣātvāt chāndasatvāt | lakṣaṇaṁ svarūpam | nanu tasyā guṇa-śruteḥ kā vārtā, uddeśyāntarābhāvena mano-gatitvābhāvena ca dvidhāpi nirdeṣṭum aśaktyatvāt? tatrāha—ahaitukī, phalānusandhāna-rahitā | avyavahitā svarūpa-siddhatvena sākṣād-rūpā, na tv āropa-siddhatvena vyavadhānātmikā | tādṛśī yā bhaktiḥ śrotrādinā sevana-mātraṁ, sā ca tasya svarūpam ity arthaḥ | mātra-padenāvicchinnety anena ca mano-gater ahaitukītvādi-siddheḥ pṛthag-yojanānarhatvāt | sāttvikaḥ kārako'saṅgī ity-ādiṣu, nirguṇo mad-apāśrayaḥ ity-ādibhis tad-āśraya-kriyādīnāṁ nirguṇatva-sthāpanāt— māṁ bhajanti guṇāḥ sarve nirguṇaṁ nirapekṣakam | suhṛdaṁ sarva-bhūtānāṁ sāmyāsaṅgādayo'guṇāḥ || ity atra tad-guṇānām apy aprākṛtatva-śravaṇād ahaitukītvam eva viśeṣato darśayati—janā madīyāḥ | sālokyādikam apy uta, api dīyamānam api na gṛhṇanti | mat-sevanaṁ vineti gṛhṇanti cet, tarhi mat-sevanārtham eva gṛhṇanti, na tu tad-artham evety arthaḥ | sārṣṭiḥ samānaiśvaryam | ekatvaṁ bhagavat-sāyujyaṁ brahma-sāyujyaṁ ca | anayos tal-līnātmakatvena tat-sevanārthatvābhāvād agrahaṇāvaśyakatvam eveti bhāvaḥ | tasmāt sa eva nirguṇa-bhakti-yogākhya ātyantikaḥ, sa eva cātyantika-phalatayā bhavatīty apavarga ity arthaḥ, nātyantikaṁ vigaṇayanti ity-ādeḥ, ātyantika-pralayatayā tat-prasiddheś ca | nanu guṇa-trayātyaya-pūrvaka-bhagavat-sākṣātkāra evāpavarga iti cet, tasyāpi tādṛśa-dharmatvaṁ svataḥ siddham evety āha—yeneti | yena kadācid apy aparityājyena mama bhāvāya vidyamānatāyai sākṣātkārāyety arthaḥ | upapadyate samartho bhavati | yathoktaṁ pañcame, yathā varṇa-vidhānam apavargaś ca bhavati , yo'sau bhagavati ity-ādikam, ananya-nimitta-bhakti-yoga-lakṣaṇo nānā-gati-nimittāvidyā-granthi-randhana-dvāreṇa ity antam | ato nirguṇāpi bahudhaivāvagantavyā | evam evoktam etat-prakaraṇārambhe— bhakti-yogo bahu-vidho mārgair bhāvini bhāvyate | svabhāva-guṇa-mārgeṇa puṁsāṁ bhāvo vibhidyate || iti | mārgaiḥ prakāra-viśeṣaiḥ | ataḥ svasya bhakti-yogasyaiva mārgeṇa vṛtti-bhedena śravaṇādinā bhāvasyābhimānasya tad-bhedena dāsyādinā guṇānāṁ tama-ādīnāṁ ca tad-bhedena hiṁsādinā puṁsāṁ bhāvo'bhiprāyo vibhidyata ity arthaḥ | atra muktā-phala-ṭīkā ca—ayam ātyantikaḥ, tataḥ paraṁ prakārāntarābhāvāt | asyaiva bhakti-yoga ity ākhyā | anvarthena bhakti-śabdasyātraiva mukhyatvāt | itareṣu phala evānurāgo na tu viṣṇau phala-lābhena bhakti-tyāgāt || ity eṣā | śrī-gopāla-tāpanī-śrutauca—bhaktir asya bhajanam | tad ihāmutropādhi-nairāsyenaivāmuṣmin manaḥ-kalpanam | etad eva ca naiṣkarmyam iti | śatapatha-śrutau—sa hovāca yājñavalkyas tat pumān ātma-hitāya premṇā hariṁ bhajet iti | premṇā prīti-mātra-kāmanayā yad ātma-hitaṁ tasmai ity arthaḥ || ||
Теперь определяется та, ради познания превосходства которой и были разобраны эти различия преданности: желающая одной преданности, а потому бесжеланная, бескачественная, чистая, достигнутая собственною природою. Она же и прежде названа выше всего — как нестяжательная. О ней он говорит: «Непрерывное течение ума ко мне, лежащему в тайнике всех, — от одного слушания о моих качествах, как течение вод Ганги в океан, — вот приведённое определение бескачественного сопряжения преданности. Беспричинная, непосредственная преданность Пурушоттаме. Соместность, равновластие, соблизость, сообразие и даже единство, хотя бы и даваемые, люди не принимают без служения мне. Он и назван конечным, зовомым сопряжением преданности: им, превзойдя три гуны, человек становится способен к бытию моему».
«От одного слушания о моих качествах» — а не с намерением достичь там иной цели. «Тайник» — стезя, недоступная всем орудиям, состоящим из природных гун; в ней лежит, то есть пребывает сокровенно и неколебимо, Тот, — и к Нему, ко мне, непрерывное, неразрываемое иным предметом течение ума: оно и есть. Пример непрерывности — «как» и далее. Слово «течение» привлекается из предыдущего, ибо нужно постоянно, по обычаю ведической речи. «Определение» — собственная природа. Но ведь о самом слушании о качествах что сказать? Указать его нельзя ни тем, ни другим способом: ни как иную цель, ибо её нет, ни как течение ума, ибо оно им не является. На то он говорит: «беспричинная» — лишённая искания плода; «непосредственная» — прямая, как достигнутая собственною природою, а не опосредованная, как достигнутая наложением. Такая преданность — само служение слухом и прочим; она и есть его собственная природа; таков смысл. Ибо словом «одним» и словом «непрерывное» беспричинность и прочее у течения ума уже даны, и отдельно прилагать их не нужно.
В «саттвический деятель — непривязанный» и далее словами «бескачественный — опирающийся на меня» и прочими установлена бескачественность действий и прочего, опирающихся на Него: ведь здесь — «Меня, бескачественного, ни в чём не нуждающегося, друга всех существ, чтут все качества; ровность, непривязанность и прочие — не гуны», — слышно, что и эти качества неприродны. А беспричинность он показывает особо: «люди» — мои. «Соместность и прочее», даже даваемое, не принимают. «Без служения мне» — то есть: если и принимают, то принимают именно ради служения мне, а не ради самого того; таков смысл. «Равновластие» — равное владычество. «Единство» — слияние с Бхагаваном и слияние с брахманом; а эти два, будучи растворением в Нём, не служат целью служения Ему, и потому их непринятие обязательно; таково настроение.
Потому он, зовомый сопряжением бескачественной преданности, и есть конечный; он же бывает и конечным плодом, то есть освобождением; таков смысл — по «не ставят ни во что конечное» и далее, и потому что оно известно как конечное растворение. Но ведь освобождение — это лицезрение Бхагавана, которому предшествует превосхождение трёх гун? И у него это свойство достигнуто само собою, — и он говорит: «которым». «Которым» — никогда не оставляемым; «бытию моему» — моей явленности, лицезрению; таков смысл. «Становится способен» — делается способным. Как сказано в пятой: «как бывает установление сословий и освобождение», «который этот в Бхагаване» и далее — «имеющий признаком сопряжение безраздельной, беспричинной преданности» — до «вратами расплавления узла неведения, причины разных путей».
Оттого и бескачественную надо понимать многообразно. Так и сказано в начале этого раздела: «Сопряжение преданности многовидно, о благая, полагается путями; путём природы и качеств разделяется настроение у людей». «Путями» — особенностями образа. То есть: путём самого сопряжения преданности, по различию действия — слушанием и прочим; по различию настроения, самомнения — рабством и прочим; и по различию гун, тамаса и прочих, — насилием и прочим, — разделяется у людей настроение, намерение; таков смысл.
И тика Мукта-пхалы: «Этот конечный, ибо выше него иного образа нет. Его именно название — „сопряжение преданности“, ибо слово „преданность“ по смыслу главно именно здесь. В иных же привязанность именно к плоду, а не к Вишну: с обретением плода преданность оставляют» — вот она. И в шри Гопала-тапани-шрути: «Преданность Ему — почитание Его. Оно есть устроение ума в Нём самом, именно отвержением условий здешних и тамошних. И это же есть бездеятельность». В Шатапатха-шрути: «Сказал Яджнявалкья: пусть муж себе во благо с любовью чтит Хари». «С любовью» — с желанием одной любви; «себе во благо» — ради того блага; таков смысл.
0b87e0602575 · प्रकाशित 21 सित॰ 2026, 12:52:07 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Испытание бескорыстия поставлено на дарах, а не на лишениях: освобождение предлагают — и его не берут, потому что в нём кончается служение.