व्याख्याते यथाकथञ्चिद् भजनसम्यग्भजनावृत्ती । तद् एवं भगवदर्पितधर्मादिसाध्यत्वात् तां विनान्येषाम् अकिञ्चित्करत्वात्, तस्याः स्वत एव समर्थत्वात्, स्वलेशेन स्वाभासादिनापि परमार्थपर्यन्तप्रापकत्वात्, सर्वेषां वर्णानां नित्यत्वाच् च, साक्षाद् भक्तिरूपं तत्साम्मुख्यम् एवात्राभिधेयं वस्त्व् इति स्थितम् । इयम् एव केवलत्वाद् अनन्यताख्या । अनन्याश् चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते । तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्य् अहम् ॥ येऽप्य् अन्यदेवताभक्ता यजन्ते श्रद्धयान्विताः । तेऽपि माम् एव कौन्तेय यजन्त्य् अविधिपूर्वकम् ॥ इत्य् अव्यवहितवाक्यद्वयेऽन्वयव्यतिरेकोक्त्यानन्यत्वं नाम ह्य् अन्योपासनाराहित्येन तद्भजनम् उच्यते । इत्थम् एवाङ्गीकृतम्—अपि चेत् सुदुराचारो भजते माम् अनन्यभाक् इत्यादौ । तस्याश् च महादुर्बोधत्वं महादुर्लभत्वं चोक्तम्—धर्मं तु साक्षाद् भगवत्प्रणीतं न वै विदुर् ऋषयो नापि देवाः इत्यादौ, येऽभ्यर्थिताम् अपि च नो नृगतिं प्रपन्ना इत्यादौ च । तद् एवं तस्याः श्रवणादिरूपायाः साक्षाद्भक्तेः सर्वविघ्ननिवारणपूर्वकसाक्षाद्भगवत्प्रेमफलदत्वे स्थिते परमदुर्लभत्वे च सत्य् अन्यकामनया च नाभिधेयत्वम् । तथा चोक्तं चतुर्थे— तं दुराराध्यम् आराध्य सताम् अपि दुरापया । एकान्तभक्त्या को वाञ्छेत् पादमूलं विना बहिः ॥ इति । तन्मात्रकामनायां च भक्तेर् एवाकिञ्चनत्वम् अकामत्वं च संज्ञापितम् । मत्तोऽप्य् अनन्तात् परतः परस्मात् स्वर्गापवर्गाधिपतेर् न किञ्चित् । येषां किम् उ स्याद् इतरेण तेषाम् अकिञ्चनानां मयि भक्तिभाजाम् ॥ इति श्रीऋषभदेववाक्यात् । अकामः सर्वकामो वा इत्यादेश् च । तथेयम् एवैकान्तितेत्य् उच्यते— एकान्तिनो यस्य न कञ्चनार्थं वाञ्छन्ति ये वै भगवत्प्रपन्नाः इति गजेन्द्रवाक्यम् । एवं प्रलोभ्यमानोऽपि वरैर् लोकप्रलोभनैः । एकान्तित्वाद् भगवति नैच्छत् तान् असुरोत्तमः ॥ इति नारदवाक्याच् च । अत एवोक्तं गारुडे— एकान्तेन सदा विष्णौ यस्माद् एव परायणाः । तस्माद् एकान्तिनः प्रोक्तास् तद्भागवतचेतसः ॥ इति । एषैवोपदिष्टा श्रीगीतोपनिषत्सु— भक्त्या त्व् अनन्यया शक्य अहम् एवंविधोऽर्जुन । ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप ॥ मत्कर्मकृन् मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः । निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स माम् एति पाण्डव ॥ मत्कर्म श्रवणकीर्तनादि । अहम् एव परमः साधनत्वेन साध्यत्वेन च यस्य । अत एव साधनसाध्यान्तरसङ्गविवर्जित इति व्याख्येयम् । इमाम् एव भक्तिम् आह — तस्माद् अर्थाश् च कामाश् च धर्माश् च यदपाश्रयाः । भजतानीहयात्मानम् अनीहं हरिम् ईश्वरम् ॥ यदपाश्रया यदधीनाः । तं हरिम् इत्य् अन्वयः । अनीहया कामनात्यागेन । अनीहं तथैव कामनाशून्यम् । इच्छाकाङ्क्षास्पृहेहातृट् इत्य् अमरः ॥ ॥
vyākhyāte yathā-kathañcid bhajana-samyag-bhajanāvṛttī | tad evaṁ bhagavad-arpita-dharmādi-sādhyatvāt tāṁ vinānyeṣām akiñcitkaratvāt, tasyāḥ svata eva samarthatvāt, sva-leśena svābhāsādināpi paramārtha-paryanta-prāpakatvāt, sarveṣāṁ varṇānāṁ nityatvāc ca, sākṣād bhakti-rūpaṁ tat-sāmmukhyam evātrābhidheyaṁ vastv iti sthitam | iyam eva kevalatvād ananyatākhyā | ananyāś cintayanto māṁ ye janāḥ paryupāsate | teṣāṁ nityābhiyuktānāṁ yoga-kṣemaṁ vahāmy aham || ye'py anya-devatā-bhaktā yajante śraddhayānvitāḥ | te'pi mām eva kaunteya yajanty avidhi-pūrvakam || ity avyavahita-vākya-dvaye'nvaya-vyatirekoktyānanyatvaṁ nāma hy anyopāsanā-rāhityena tad-bhajanam ucyate | ittham evāṅgīkṛtam—api cet sudurācāro bhajate mām ananya-bhāk ity-ādau | tasyāś ca mahā-durbodhatvaṁ mahā-durlabhatvaṁ coktam—dharmaṁ tu sākṣād bhagavat-praṇītaṁ na vai vidur ṛṣayo nāpi devāḥ ity-ādau, ye'bhyarthitām api ca no nṛ-gatiṁ prapannā ity-ādau ca | tad evaṁ tasyāḥ śravaṇādi-rūpāyāḥ sākṣād-bhakteḥ sarva-vighna-nivāraṇa-pūrvaka-sākṣād-bhagavat-prema-phaladatve sthite parama-durlabhatve ca saty anya-kāmanayā ca nābhidheyatvam | tathā coktaṁ caturthe— taṁ durārādhyam ārādhya satām api durāpayā | ekānta-bhaktyā ko vāñchet pāda-mūlaṁ vinā bahiḥ || iti | tan-mātra-kāmanāyāṁ ca bhakter evākiñcanatvam akāmatvaṁ ca saṁjñāpitam | matto'py anantāt parataḥ parasmāt svargāpavargādhipater na kiñcit | yeṣāṁ kim u syād itareṇa teṣām akiñcanānāṁ mayi bhakti-bhājām || iti śrī-ṛṣabhadeva-vākyāt | akāmaḥ sarva-kāmo vā ity-ādeś ca | tatheyam evaikāntitety ucyate— ekāntino yasya na kañcanārthaṁ vāñchanti ye vai bhagavat-prapannāḥ iti gajendra-vākyam | evaṁ pralobhyamāno'pi varair loka-pralobhanaiḥ | ekāntitvād bhagavati naicchat tān asurottamaḥ || iti nārada-vākyāc ca | ata evoktaṁ gāruḍe— ekāntena sadā viṣṇau yasmād eva parāyaṇāḥ | tasmād ekāntinaḥ proktās tad-bhāgavata-cetasaḥ || iti | eṣaivopadiṣṭā śrī-gītopaniṣatsu— bhaktyā tv ananyayā śakya aham evaṁvidho'rjuna | jñātuṁ draṣṭuṁ ca tattvena praveṣṭuṁ ca parantapa || mat-karma-kṛn mat-paramo mad-bhaktaḥ saṅga-varjitaḥ | nirvairaḥ sarva-bhūteṣu yaḥ sa mām eti pāṇḍava || mat-karma śravaṇa-kīrtanādi | aham eva paramaḥ sādhanatvena sādhyatvena ca yasya | ata eva sādhana-sādhyāntara-saṅga-vivarjita iti vyākhyeyam | imām eva bhaktim āha — tasmād arthāś ca kāmāś ca dharmāś ca yad-apāśrayāḥ | bhajatānīhayātmānam anīhaṁ harim īśvaram || yad-apāśrayā yad-adhīnāḥ | taṁ harim ity anvayaḥ | anīhayā kāmanā-tyāgena | anīhaṁ tathaiva kāmanā-śūnyam | icchākāṅkṣā-spṛhehā-tṛṭ ity amaraḥ || ||
Истолкованы почитание как бы то ни было, почитание совершенное и повторение. Итак, установлено, что предметная вещь здесь — обращённость к нему, имеющая облик самой преданности: ибо она достигается законом и прочим, посвящённым Бхагавану; ибо без неё прочее ничего не делает; ибо сама по себе она способна; ибо даже крупицею своею, даже своим подобием доводит до самой высшей цели; и ибо она непременна для всех варн. Она же, по своей единственности, зовётся безраздельностью.
«Безраздельные, что, помышляя меня, почитают меня, — этих, вечно сопряжённых, я несу: и обретение, и сохранение». «И те, кто, наделённые верою, жертвуют как преданные иных божеств, — и они чтут жертвою именно меня, о Каунтея, но не по уставу». В этих двух смежных речениях, сказанных согласием и различием, безраздельностью называется именно почитание его при отсутствии почитания иного. Так же и принято: «Даже если весьма дурнонравный чтит меня, не имея иного» и далее. А что она весьма труднопостижима и весьма труднообретаема, сказано в «Закона, установленного непосредственно Бхагаваном, не ведают ни риши, ни боги» и далее и в «Те, кто обрёл даже вымоленное нами человеческое состояние» и далее.
Итак, раз установлено, что эта непосредственная преданность, имеющая облик слушания и прочего, даёт плодом непосредственную любовь Бхагавана, отвратив прежде все препятствия, и раз она весьма труднообретаема, — то и предметом она не бывает при желании чего-то иного. Так и сказано в четвёртой: «Кто, умилостивив его, трудно умилостивляемого, исключительною преданностью, труднообретаемою даже для благих, пожелал бы чего-нибудь вне подножия его стоп?» А при желании её одной обозначены именно бескорыстие преданности и её безжеланность — речением шри Ришабхадевы: «У кого нет ничего, кроме меня — бесконечного, высшего из высших, владыки рая и избавления, — что уж им до иного, ничего не имеющим, причастным преданности мне?» И «Безжеланный или полный всех желаний» и прочего.
Она же зовётся и исключительностью: «Исключительные, припавшие к Бхагавану, не желают никакой цели» — речение Гаджендры; и «Хотя его так прельщали дарами, прельщающими мир, лучший из асуров по исключительности к Бхагавану их не пожелал» — речение Нарады. Оттого и сказано в Гаруде: «Поскольку они исключительно и всегда преданы Вишну, потому и названы исключительными те, чьё сознание бхагаватское».
Она же преподана и в шри Гитах-упанишадах: «Лишь безраздельною преданностью, о Арджуна, возможно познать меня таким, и увидеть воистину, и войти, о каратель врагов. Кто творит мои деяния, для кого я превыше всего, кто предан мне, свободен от привязанности и невраждебен ко всем существам, — тот достигает меня, о Пандава». «Мои деяния» — слушание, воспевание и прочее. «Я превыше всего» — тот, у кого я и средство, и цель; оттого и надо толковать «свободен от привязанности» — к иному средству и иной цели.
Её же, эту преданность, он и называет: «Потому чтите без усилия Хари, Владыку, себя самого, не усердствующего, — того, кому подчинены достояния, желания и законы». «Которого прибежищем имеющие» — ему подчинённые; связь такая: «его, Хари». «Без усилия» — оставлением желания; «не усердствующего» — так же лишённого желания. «Иччха, канкша, сприха, иха, трит», — говорит Амара.
29adaf0cc70f · प्रकाशित 21 सित॰ 2026, 12:52:07 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Определение дано отрицанием: безраздельность — это не сила чувства, а отсутствие второго адресата.