षट्सन्दर्भ
Sandarbha Five — Bhakti: How He Is Reached5.147जीव गोस्वामी
752 / 1405
Linux
पन्ने पलटें
षट्सन्दर्भ · 5.147
॥
देवनागरी

तथा मनसोऽप्य् अगोचरफलदाने श्रीध्रुवचरितं प्रमाणं, परमभक्तिसंवलितस्वलोकदानात् । तद्वशीकारित्वं तूदाहृतं—न साधयति मां योगो इत्यादि । तथा तत्पद्यान्ते— भक्त्याहम् एकया ग्राह्यः श्रद्धयात्मा प्रियः सताम् इति । अत्रैवं विवेचनीयम्—यद्यप्य् अस्य वाक्यस्यैकादशचतुर्दशाध्यायप्रकरणे साध्यसाधनभक्त्योर् अविविक्ततयैव महिमनिरूपणम् इति साधनपरत्वं दुर्निर्णेयं, तथापि फलभक्तिमहिमद्वारापि साधनमहिमपरत्वम् एव, यत्रेदृशम् अपि फलं भवतीति, वदन्ति कृष्ण श्रेयांसि इत्यादिप्रश्नम् आरभ्य साधनस्योपक्रान्तत्वात्, यथा यथात्मा परिमृज्यतेऽसौ मत्पुण्यगाथाश्रवणाभिधानैः इत्यादिना तस्यैवोपसंहृतत्वाच् च । विशेषतस् तु तत्र बाध्यमानोऽपि मद्भक्तो इत्यादिकं धर्मः सत्यदयोपेतः इत्याद्यन्तं तदीयम् अन्तःप्रकरणं प्रायसाधनमहिमपरम् एव । तत्र बाध्यमानोऽपि इति पद्यं साध्यभक्तौ जातायां बाध्यमानत्वायोगात्— दधति सकृन् मनस् त्वयि य आत्मनि नित्यसुखे न पुनर् उपासते पुरुषसारहरावसथान् ॥ इत्य् उक्तेः । विषयाविष्टचित्तानां विष्ण्वावेशः सुदूरतः । वारुणीदिग्गतं वस्तु व्रजन्न् ऐन्द्रीं किम् आप्नुयात् ॥ इति विष्णुपुराणाच् च तन्महिमपरत्वेन गम्यते । अत्रैव तद् वक्ष्यते— कथं विना रोमहर्षं द्रवता चेतसा विना । विनानन्दाश्रुकलया शुध्येद् भक्त्या विनाशयः ॥ इत्य् अनेन, मद्भक्तियुक्तो भुवनं पुनाति इति कैमुत्यवाक्येन च साध्यभक्तेः संस्कारहारित्वम्। ततो विषया एव बाध्यमाना भवन्तीति । अथ यथाग्निः सुसमृद्धार्चिः इति पद्यं नामाभासादेः सर्वपापक्षयकारित्वप्रसिद्धेस् तत्परम् । अथ न साधयति मां योगः इत्य् एतत् सार्धपद्यं योगादीनां साधनरूपाणां प्रतियोगित्वेन निर्दिष्टत्वात्, श्रद्धासहायत्वेन विधानाच् च तत्परम् । साध्यायां श्रद्धोल्लेखः पुनरुक्त इति । यद्यपि फलभक्तिद्वारैव तद्वशीकारित्वं तस्याः, तथाप्य् अत्र साधकरूपाया मुख्यत्वेन प्राप्तत्वात् तत्रैवोदाहृतम् । किं वा—अस्त्व् एवम् अङ्ग भगवान् भजतां मुकुन्दो मुक्तिं ददाति कर्हिचित् स्म न भक्तियोगम् इति न्यायेन नावशः सन् प्रेमाणं ददातीति तस्या एव साक्षात् तद्गुणकत्वं ज्ञेयम् । अथ धर्मः सत्यदयोपेतः इति पद्यं च धर्मादिसाधनप्रतियोगित्वेन निर्देशात्, साधनभक्तेर् एवान्यत्रापि तत्फलतयोदाहृतत्वाच् च तत्परम् । यत् तु कथं विना इत्यादिकं तच् च साधनभक्तिफलस्य शोधकत्वातिशयप्रतिपादनेन तत्परम् इति । तस्मात् साध्व् एव बाध्यमानोऽपि इत्यादिपद्यानि तत्प्रसङ्गे दर्शितानि ॥ ॥

लिप्यंतरण (IAST)

tathā manaso'py agocara-phala-dāne śrī-dhruva-caritaṁ pramāṇaṁ, parama-bhakti-saṁvalita-sva-loka-dānāt | tad-vaśīkāritvaṁ tūdāhṛtaṁ—na sādhayati māṁ yogo ity-ādi | tathā tat-padyānte— bhaktyāham ekayā grāhyaḥ śraddhayātmā priyaḥ satām iti | atraivaṁ vivecanīyam—yadyapy asya vākyasyaikādaśa-caturdaśādhyāya-prakaraṇe sādhya-sādhana-bhaktyor aviviktatayaiva mahima-nirūpaṇam iti sādhana-paratvaṁ durnirṇeyaṁ, tathāpi phala-bhakti-mahima-dvārāpi sādhana-mahima-paratvam eva, yatredṛśam api phalaṁ bhavatīti, vadanti kṛṣṇa śreyāṁsi ity-ādi-praśnam ārabhya sādhanasyopakrāntatvāt, yathā yathātmā parimṛjyate'sau mat-puṇya-gāthā-śravaṇābhidhānaiḥ ity-ādinā tasyaivopasaṁhṛtatvāc ca | viśeṣatas tu tatra bādhyamāno'pi mad-bhakto ity-ādikaṁ dharmaḥ satya-dayopetaḥ ity-ādy-antaṁ tadīyam antaḥ-prakaraṇaṁ prāya-sādhana-mahima-param eva | tatra bādhyamāno'pi iti padyaṁ sādhya-bhaktau jātāyāṁ bādhyamānatvāyogāt— dadhati sakṛn manas tvayi ya ātmani nitya-sukhe na punar upāsate puruṣa-sāra-harāvasathān || ity ukteḥ | viṣayāviṣṭa-cittānāṁ viṣṇv-āveśaḥ sudūrataḥ | vāruṇī-dig-gataṁ vastu vrajann aindrīṁ kim āpnuyāt || iti viṣṇu-purāṇāc ca tan-mahima-paratvena gamyate | atraiva tad vakṣyate— kathaṁ vinā roma-harṣaṁ dravatā cetasā vinā | vinānandāśru-kalayā śudhyed bhaktyā vināśayaḥ || ity anena, mad-bhakti-yukto bhuvanaṁ punāti iti kaimutya-vākyena ca sādhya-bhakteḥ saṁskāra-hāritvam| tato viṣayā eva bādhyamānā bhavantīti | atha yathāgniḥ susamṛddhārciḥ iti padyaṁ nāmābhāsādeḥ sarva-pāpa-kṣaya-kāritva-prasiddhes tat-param | atha na sādhayati māṁ yogaḥ ity etat sārdha-padyaṁ yogādīnāṁ sādhana-rūpāṇāṁ pratiyogitvena nirdiṣṭatvāt, śraddhā-sahāyatvena vidhānāc ca tat-param | sādhyāyāṁ śraddhollekhaḥ punar-ukta iti | yadyapi phala-bhakti-dvāraiva tad-vaśīkāritvaṁ tasyāḥ, tathāpy atra sādhaka-rūpāyā mukhyatvena prāptatvāt tatraivodāhṛtam | kiṁ vā—astv evam aṅga bhagavān bhajatāṁ mukundo muktiṁ dadāti karhicit sma na bhakti-yogam iti nyāyena nāvaśaḥ san premāṇaṁ dadātīti tasyā eva sākṣāt tad-guṇakatvaṁ jñeyam | atha dharmaḥ satya-dayopetaḥ iti padyaṁ ca dharmādi-sādhana-pratiyogitvena nirdeśāt, sādhana-bhakter evānyatrāpi tat-phalatayodāhṛtatvāc ca tat-param | yat tu kathaṁ vinā ity-ādikaṁ tac ca sādhana-bhakti-phalasya śodhakatvātiśaya-pratipādanena tat-param iti | tasmāt sādhv eva bādhyamāno'pi ity-ādi-padyāni tat-prasaṅge darśitāni || ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
तथाtathāТак же,
मनसोऽप्य्manaso'pyума даже
अगोचरagocaraнепредметного
फलphalaплода
दानेdāneдаяния при,
श्रीśrīшри
ध्रुवdhruvaДхрувы
चरितंcaritaṁжитие —
प्रमाणंpramāṇaṁмера,
परमparamaвысшею
भक्तिbhaktiпреданностью
संवलितsaṁvalitaсоединённого
स्वsvaсвоего
लोकlokaмира
दानात्dānātдаянием.
तद्tadЕго
वशीकारित्वंvaśīkāritvaṁпокорение
तूदाहृतंtūdāhṛtaṁже приведено —
नna«не
साधयतिsādhayatiподчиняет
मांmāṁменя
योगोyogoйога»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее.
तथाtathāТак же
तत्tatтого
पद्यान्तेpadyānteстиха в конце:
भक्त्याहम्bhaktyāham«преданностью я
एकयाekayāодною
ग्राह्यःgrāhyaḥберусь,
श्रद्धयात्माśraddhayātmāверою, — себя,
प्रियःpriyaḥдорогой
सताम्satāmблагим»
इतिitiтак.
अत्रैवंatraivaṁЗдесь так
विवेचनीयम्vivecanīyamдолжно рассудить:
यद्यप्य्yadyapyхотя
अस्यasyaэтого
वाक्यस्यैकादशvākyasyaikādaśaречения, одиннадцатой
चतुर्दशाध्यायcaturdaśādhyāyaчетырнадцатой главы
प्रकरणेprakaraṇeв разделе,
साध्यsādhyaдостигаемой
साधनsādhanaи достигающей
भक्त्योर्bhaktyorпреданностей
अविविक्ततयैवaviviktatayaivaнеразличённостью именно
महिमmahimaвеличия
निरूपणम्nirūpaṇamизложение —
इतिitiтак;
साधनsādhanaдостигающей
परत्वंparatvaṁнаправленность
दुर्निर्णेयंdurnirṇeyaṁтруднорешаема, —
तथापिtathāpiвсё же
फलphalaплода-
भक्तिbhaktiпреданности
महिमmahimaвеличия
द्वारापिdvārāpiчерез также —
साधनsādhanaдостигающей
महिमmahimaвеличию
परत्वम्paratvamнаправленность
एवevaименно:
यत्रेदृशम्yatredṛśamгде такой
अपिapiдаже
फलंphalaṁплод
भवतीतिbhavatītiбывает — так;
वदन्तिvadanti«говорят,
कृष्णkṛṣṇaо Кришна,
श्रेयांसिśreyāṁsiо благах»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее
प्रश्नम्praśnamвопроса
आरभ्यārabhyaначиная,
साधनस्योपक्रान्तत्वात्sādhanasyopakrāntatvātдостигающей зачинанием;
यथाyathā«как,
यथात्माyathātmāкак себя
परिमृज्यतेऽसौparimṛjyate'sauочищается тот
मत्matмоих
पुण्यpuṇyaсвятых
गाथाgāthāсказаний
श्रवणाभिधानैःśravaṇābhidhānaiḥслушанием и произнесением»
इत्य्ityтак
आदिनाādināи далее
तस्यैवोपसंहृतत्वाच्tasyaivopasaṁhṛtatvācеё же именно заключением
चcaже.
विशेषतस्viśeṣatasВ особенности
तुtuже
तत्रtatraтам
बाध्यमानोऽपिbādhyamāno'pi«теснимый хотя,
मद्madмой
भक्तोbhaktoпреданный»
इत्य्ityтак
आदिकंādikaṁи далее,
धर्मःdharmaḥ«закон,
सत्यsatyaправдою,
दयोपेतःdayopetaḥсостраданием наделённый»
इत्य्ityтак
आद्य्ādyи далее
अन्तंantaṁдо конца, —
तदीयम्tadīyamего
अन्तःantaḥвнутренний
प्रकरणंprakaraṇaṁраздел —
प्रायprāyaбольшею частью
साधनsādhanaдостигающей
महिमmahimaвеличию
परम्paramнаправлен
एवevaименно.
तत्रtatraТам
बाध्यमानोऽपिbādhyamāno'pi«теснимый хотя» —
इतिitiтак —
पद्यंpadyaṁстих,
साध्यsādhyaдостигаемой
भक्तौbhaktauпреданности
जातायांjātāyāṁпри рождённой
बाध्यमानत्वायोगात्bādhyamānatvāyogātтеснимости неуместностью:
दधतिdadhati«кладут
सकृन्sakṛnоднажды
मनस्manasум
त्वयिtvayiв тебя,
यyaкоторые,
आत्मनिātmaniв себя,
नित्यnityaвечно
सुखेsukheсчастливого, —
नnaне
पुनर्punarснова
उपासतेupāsateпочитают
पुरुषpuruṣaчеловека
सारsāraсуть
हरावसथान्harāvasathānпохищающие обиталища»
इत्य्ityтак
उक्तेःukteḥсказанностью;
विषयाविष्टviṣayāviṣṭaпредметами одержимых
चित्तानांcittānāṁсознанием
विष्ण्व्viṣṇvВишну
आवेशःāveśaḥвхождение
सुदूरतःsudūrataḥвесьма далеко;
वारुणीvāruṇīзападной
दिग्digстороны
गतंgataṁдостигшую
वस्तुvastuвещь
व्रजन्न्vrajannидущий
ऐन्द्रींaindrīṁк восточной
किम्kimразве
आप्नुयात्āpnuyātобретёт?»
इतिitiтак
विष्णुviṣṇuиз Вишну-
पुराणाच्purāṇācпураны
चcaже
तन्tanеё
महिमmahimaвеличию
परत्वेनparatvenaнаправленностью
गम्यतेgamyateпостигается.
अत्रैवatraivaЗдесь же
तद्tadто
वक्ष्यतेvakṣyateбудет сказано:
कथंkathaṁ«как
विनाvināбез
रोमromaволос
हर्षंharṣaṁдыбом,
द्रवताdravatāтающим
चेतसाcetasāсознанием
विनाvināбез,
विनानन्दाश्रुvinānandāśruбез блаженства слёз
कलयाkalayāкаплею, —
शुध्येद्śudhyedочистился бы
भक्त्याbhaktyāпреданностью
विनाशयःvināśayaḥбез помысел?»
इत्य्ityтак
अनेनanenaэтим,
मद्mad«моею
भक्तिbhaktiпреданностью
युक्तोyuktoнаделённый
भुवनंbhuvanaṁмир
पुनातिpunātiочищает»
इतिitiтак —
कैमुत्यkaimutya«что уж говорить»
वाक्येनvākyenaречением
चcaже —
साध्यsādhyaдостигаемой
भक्तेःbhakteḥпреданности
संस्कारsaṁskāraвпечатления
हारित्वम्hāritvamуносительство;
ततोtatoоттого
विषयाviṣayāпредметы
एवevaименно
बाध्यमानाbādhyamānāтеснимыми
भवन्तीतिbhavantītiбывают — так.
अथathaЗатем
यथाग्निःyathāgniḥ«как огонь,
सुसमृद्धार्चिःsusamṛddhārciḥхорошо разгоревшийся пламенем»
इतिitiтак —
पद्यंpadyaṁстих,
नामाभासादेःnāmābhāsādeḥимени подобия и прочего
सर्वsarvaвсех
पापpāpaгрехов
क्षयkṣayaистребления
कारित्वkāritvaсовершительства
प्रसिद्धेस्prasiddhesизвестностью, —
तत्tatк тому
परम्paramнаправлен.
अथathaЗатем
नna«не
साधयतिsādhayatiподчиняет
मांmāṁменя
योगःyogaḥйога»
इत्य्ityтак —
एतत्etatэтот
सार्धsārdhaс половиною
पद्यंpadyaṁстих, —
योगादीनांyogādīnāṁйоги и прочих,
साधनsādhanaсредства
रूपाणांrūpāṇāṁоблик имеющих,
प्रतियोगित्वेनpratiyogitvenaпротивочленом
निर्दिष्टत्वात्nirdiṣṭatvātуказанностью,
श्रद्धाśraddhāверою
सहायत्वेनsahāyatvenaсопровождаемою
विधानाच्vidhānācпредписанностью
चcaже —
तत्tatк тому
परम्paramнаправлен.
साध्यायांsādhyāyāṁВ достигаемой
श्रद्धोल्लेखःśraddhollekhaḥверы упоминание
पुनर्punarснова
उक्तuktaсказанным
इतिitiбыло бы — так.
यद्यपिyadyapiХотя
फलphalaплода-
भक्तिbhaktiпреданности
द्वारैवdvāraivaчерез именно
तद्tadего
वशीकारित्वंvaśīkāritvaṁпокорение
तस्याःtasyāḥу неё, —
तथाप्य्tathāpyвсё же
अत्रatraздесь,
साधकsādhakaдостигающей
रूपायाrūpāyāоблик имеющей
मुख्यत्वेनmukhyatvenaглавенством
प्राप्तत्वात्prāptatvātдостигнутостью,
तत्रैवोदाहृतम्tatraivodāhṛtamтам же именно приведено.
किंkiṁЧто
वाvāже:
अस्त्व्astv«пусть будет
एवम्evamтак,
अङ्गaṅgaо милый:
भगवान्bhagavānБхагаван
भजतांbhajatāṁчтущим
मुकुन्दोmukundoМукунда
मुक्तिंmuktiṁосвобождение
ददातिdadātiдаёт,
कर्हिचित्karhicitкогда-либо
स्मsmaже
नnaне —
भक्तिbhaktiпреданности
योगम्yogamсопряжение»
इतिitiтак
न्यायेनnyāyenaправилом —
नावशःnāvaśaḥне невольно
सन्sanбудучи,
प्रेमाणंpremāṇaṁлюбовь
ददातीतिdadātītiдаёт — так;
तस्याtasyāу неё
एवevaименно
साक्षात्sākṣātнепосредственно
तद्tadто
गुणकत्वंguṇakatvaṁкачество —
ज्ञेयम्jñeyamдолжно знать.
अथathaЗатем
धर्मःdharmaḥ«закон,
सत्यsatyaправдою,
दयोपेतःdayopetaḥсостраданием наделённый»
इतिitiтак —
पद्यंpadyaṁстих
चcaже —
धर्मादिdharmādiзакона и прочих
साधनsādhanaсредств
प्रतियोगित्वेनpratiyogitvenaпротивочленом
निर्देशात्nirdeśātуказанием,
साधनsādhanaдостигающей
भक्तेर्bhakterпреданности
एवान्यत्रापिevānyatrāpiименно и в другом месте
तत्tatтого
फलतयोदाहृतत्वाच्phalatayodāhṛtatvācплодом приведённостью
चcaже —
तत्tatк тому
परम्paramнаправлен.
यत्yatЧто
तुtuже —
कथंkathaṁ«как
विनाvināбез»
इत्य्ityтак
आदिकंādikaṁи прочее, —
तच्tacто
चcaже,
साधनsādhanaдостигающей
भक्तिbhaktiпреданности
फलस्यphalasyaплода
शोधकत्वातिशयśodhakatvātiśayaочистительности превосходства
प्रतिपादनेनpratipādanenaизложением, —
तत्tatк тому
परम्paramнаправлено —
इतिitiтак.
तस्मात्tasmātПотому
साध्व्sādhvхорошо
एवevaименно
बाध्यमानोऽपिbādhyamāno'pi«теснимый хотя»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее
पद्यानिpadyāniстихи
तत्tatтого
प्रसङ्गेprasaṅgeпо поводу
दर्शितानिdarśitāniпоказаны.
अनुवाद

Так же мерою того, что она даёт плод, недоступный и уму, служит житие шри Дхрувы: ему был дан свой мир, соединённый с высшею преданностью. А покорение его ею приведено в «Не подчиняет меня йога» и далее; и в конце того стиха: «Я, дорогой благим, берусь одною преданностью, верою».

Здесь надо рассудить так. Хотя в разделе четырнадцатой главы одиннадцатой песни величие излагается без различения преданности достигаемой и преданности-средства, так что трудно решить, к средству ли оно отнесено, — всё же и через величие преданности-плода оно направлено именно к величию средства: вот, мол, где бывает и такой плод. Ведь начато с вопроса «Говорят, о Кришна, о благах» и далее, где зачинается именно средство, и заключено тем же — «По мере того как тот очищается слушанием и произнесением святых сказаний обо мне» и далее.

В особенности же внутренний раздел там — от «Хотя и теснимый предметами, мой преданный» и далее до «Закон, наделённый правдою и состраданием» и далее — большею частью направлен к величию средства. И стих «хотя и теснимый» относится туда же, ибо при рождённой достигаемой преданности теснимость неуместна — по сказанному «Кто однажды кладёт ум в тебя, в себя, вечно счастливого, те не почитают больше обиталищ, похищающих суть человека», и по Вишну-пуране: «У тех, чьё сознание одержимо предметами, вхождение Вишну весьма далеко: разве обретёт вещь, лежащую на западе, идущий на восток?» И здесь же будет сказано: «Как очистился бы помысел без вставших дыбом волос, без тающего сознания, без единой слезы блаженства — без преданности?» — и речением «что уж говорить»: «Наделённый преданностью мне очищает мир»; этим показано, что достигаемая преданность уносит впечатления, — и оттого теснимыми оказываются сами предметы.

Далее, стих «Как огонь, хорошо разгоревшийся пламенем» направлен к тому же, ибо известно, что даже подобие имени и прочее истребляет все грехи. Далее, полтора стиха «Не подчиняет меня йога» направлены к тому же, ибо йога и прочие указаны как противочлены, будучи средствами, и ибо предписана она сопровождаемою верою, — а в достигаемой упоминание веры было бы повторением. И хотя покорение его принадлежит ей через преданность-плод, здесь оно приведено именно там, ибо главною взята преданность-средство. Или же: по правилу «Пусть так, о милый: Бхагаван Мукунда даёт чтущим освобождение, но сопряжение преданности — когда-либо да и не даёт», — он даёт любовь не невольно; и надо знать, что это качество принадлежит именно ей непосредственно.

Далее, и стих «Закон, наделённый правдою и состраданием» направлен к тому же: закон и прочие средства указаны там как противочлены, и в другом месте преданность-средство приводится именно как их плод. А «Как без» и прочее направлено туда же, ибо излагает превосходство очистительной силы плода преданности-средства. Потому стихи «Хотя и теснимый» и далее хорошо показаны по этому поводу.

संस्करण

c6f1898a9bdd · प्रकाशित 21 सित॰ 2026, 12:52:07 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से