अथ कैवल्यकामा । क्वचित् कर्मज्ञानमिश्रा, क्वचिद् ज्ञानमिश्रा च । तत्र ज्ञानं, ज्ञानं चैकात्म्यदर्शनम् इति दर्शितम् । तदीयश्रवणादीनां वैराग्ययोगसाङ्ख्यानां च तदङ्गत्वात् तदन्तःपातः । अथ कर्मज्ञानमिश्रा, यथा— अनिमित्तनिमित्तेन स्वधर्मेणामलात्मना । तीव्रया मयि भक्त्या च श्रुतसम्भृतया चिरम् ॥ ज्ञानेन दृष्टतत्त्वेन वैराग्येण बलीयसा । तपोयुक्तेन योगेन तीव्रेणात्मसमाधिना ॥ प्रकृतिः पुरुषस्येह दह्यमाना त्व् अहर्निशम् । तिरोभवित्री शनकैर् अग्नेर् योनिर् इवारणिः ॥ निमित्तं फलं, तन् ननिमित्तं प्रवर्तकं, यस्मिन् तेन निष्कामेन । अमलात्मना निर्मलेन मनसा । ज्ञानेन शास्त्रोत्थेन । योगो जीवात्मपरमात्मनोर् ध्यानं, योगः सन्नहनोपायध्यानसङ्गतियुक्तिषु इति नानार्थवर्गात् । ध्यानम् एव ध्यातृध्येयविवेकरहितं समाधिः । अत्र सर्वासाम् एव सिद्धीनां मूलं तच्चरणार्चनम् इत्य् उक्त्या भक्तेर् अङ्गित्वेऽपि अङ्गवन् निर्देशः, तेषां तत्र साधनान्तरसामान्यदृष्टिर् इत्य् अभिप्रायेण । अत एव तेषां मोक्षमात्रफलम् इति ॥ ॥
atha kaivalya-kāmā | kvacit karma-jñāna-miśrā, kvacid jñāna-miśrā ca | tatra jñānaṁ, jñānaṁ caikātmya-darśanam iti darśitam | tadīya-śravaṇādīnāṁ vairāgya-yoga-sāṅkhyānāṁ ca tad-aṅgatvāt tad-antaḥ-pātaḥ | atha karma-jñāna-miśrā, yathā— animitta-nimittena sva-dharmeṇāmalātmanā | tīvrayā mayi bhaktyā ca śruta-sambhṛtayā ciram || jñānena dṛṣṭa-tattvena vairāgyeṇa balīyasā | tapo-yuktena yogena tīvreṇātma-samādhinā || prakṛtiḥ puruṣasyeha dahyamānā tv ahar-niśam | tiro-bhavitrī śanakair agner yonir ivāraṇiḥ || nimittaṁ phalaṁ, tan nanimittaṁ pravartakaṁ, yasmin tena niṣkāmena | amalātmanā nirmalena manasā | jñānena śāstrotthena | yogo jīvātma-paramātmanor dhyānaṁ, yogaḥ sannahanopāya-dhyāna-saṅgati-yuktiṣu iti nānārtha-vargāt | dhyānam eva dhyātṛ-dhyeya-viveka-rahitaṁ samādhiḥ | atra sarvāsām eva siddhīnāṁ mūlaṁ tac-caraṇārcanam ity uktyā bhakter aṅgitve'pi aṅgavan nirdeśaḥ, teṣāṁ tatra sādhanāntara-sāmānya-dṛṣṭir ity abhiprāyeṇa | ata eva teṣāṁ mokṣa-mātra-phalam iti || ||
Затем — желающая кайвальи. Кое-где она смешана с деянием и знанием, кое-где со знанием. Знание здесь показано словами «а знание — видение единосущности». Слушание о Нём и прочее, бесстрастие, йога и санкхья входят туда, будучи его членами. Смешанная с деянием и знанием — как: «Своим законом, не побуждаемым побуждением, незамутнённым существом, и острою преданностью мне, долго взращиваемою слушанием, знанием, узревшим истину, весьма сильным бесстрастием, сопряжением, наделённым подвигом, острым сосредоточением на себе, — природа мужа здесь, сжигаемая днём и ночью, мало-помалу скроется, как арани, лоно огня». «Побуждение» — плод; в котором нет побуждающего, тем, то есть бесжеланным. «Незамутнённым существом» — чистым умом. «Знанием» — восставшим из писания. «Сопряжение» — созерцание души и Параматмана, ибо по разряду многозначных слов «йога — в значении изготовления, средства, созерцания, соединения и приёма». Созерцание же, лишённое различения созерцающего и созерцаемого, — сосредоточение. Здесь, хотя по сказанному «корень всех совершенств — почитание Его стоп» преданность есть целое, о ней указано как о члене: намерение в том, что у них она видится наравне с иными средствами. Оттого у них и плод — одно лишь освобождение.
698f1192c339 · प्रकाशित 21 सित॰ 2026, 12:52:07 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Преданность и здесь стоит в перечне средств не потому, что так о ней думает писание, а потому, что так её видят эти: плод отмерен по их взгляду, а не по её силе.