षट्सन्दर्भ
Sandarbha Five — Bhakti: How He Is Reached5.316जीव गोस्वामी
934 / 1405
Linux
पन्ने पलटें
षट्सन्दर्भ · 5.316
॥
देवनागरी

ततश् च— हिंसा तदभिमानेन दण्डपारुष्ययोर् यथा । वैषम्यम् इह भूतानां ममाहम् इति पार्थिव ॥ यन्निबद्धोऽभिमानोऽयं तद्वधात् प्राणिनां वधः । तथा न यस्य कैवल्याद् अभिमानोऽखिलात्मनः ॥ परस्य दमकर्तुर् हि हिंसा केनास्य कल्प्यते ॥ इह प्राकृते लोके । यथा तत्कलेवराभिमानेन भूतानां ममाहम् इति वैषम्यं भवति, यथा तत्कृताभ्यां दण्डपारुष्याभ्यां ताडननिन्दाभ्यां निमित्तभूताभ्यां हिंसा च भवति, यथा यस्मिन् निबद्धोऽभिमानस् तस्य देहस्य वधात् प्राणिनां वधश् च भवति, तथा यस्याभिमानो नास्तीत्य् अर्थः । अस्य परमेश्वरस्य हिंसा केन हेतुना कल्प्यते? अपि तु न केनापीत्य् अर्थः । तथाभिमानाभावे हेतुः—कैवल्यात्, देहेन्द्रियासुहीनानां वैकुण्ठपुरवासिनाम् इति कैमुत्यादिप्राप्तशुद्धत्वात्, तादृशनिन्दाद्यगम्यशुद्धसच्चिदानन्दविग्रहादित्वाद् इत्य् अर्थः । तस्य तदगम्यत्वं च नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः इति श्रीभगवद्गीतातः । तादृशवैलक्षण्येन हेतुः—अखिलानाम् आत्मभूतस्य । तत्र हेतुः—परस्य प्रकृतिवैभवसङ्गरहितस्य । हिंसाया अविषयत्वे हेत्वन्तरं—दमकर्तुः परमाश्चर्यानन्तशक्तित्वात् सर्वेषाम् एव शिक्षाकर्तुर् इति ॥

लिप्यंतरण (IAST)

tataś ca— hiṁsā tad-abhimānena daṇḍa-pāruṣyayor yathā | vaiṣamyam iha bhūtānāṁ mamāham iti pārthiva || yan-nibaddho'bhimāno'yaṁ tad-vadhāt prāṇināṁ vadhaḥ | tathā na yasya kaivalyād abhimāno'khilātmanaḥ || parasya dama-kartur hi hiṁsā kenāsya kalpyate || iha prākṛte loke | yathā tat-kalevarābhimānena bhūtānāṁ mamāham iti vaiṣamyaṁ bhavati, yathā tat-kṛtābhyāṁ daṇḍa-pāruṣyābhyāṁ tāḍana-nindābhyāṁ nimitta-bhūtābhyāṁ hiṁsā ca bhavati, yathā yasmin nibaddho'bhimānas tasya dehasya vadhāt prāṇināṁ vadhaś ca bhavati, tathā yasyābhimāno nāstīty arthaḥ | asya parameśvarasya hiṁsā kena hetunā kalpyate? api tu na kenāpīty arthaḥ | tathābhimānābhāve hetuḥ—kaivalyāt, dehendriyāsu-hīnānāṁ vaikuṇṭha-pura-vāsinām iti kaimutyādi-prāpta-śuddhatvāt, tādṛśa-nindādy-agamya-śuddha-sac-cid-ānanda-vigrahāditvād ity arthaḥ | tasya tad-agamyatvaṁ ca nāhaṁ prakāśaḥ sarvasya yoga-māyā-samāvṛtaḥ iti śrī-bhagavad-gītātaḥ | tādṛśa-vailakṣaṇyena hetuḥ—akhilānām ātma-bhūtasya | tatra hetuḥ—parasya prakṛti-vaibhava-saṅga-rahitasya | hiṁsāyā aviṣayatve hetv-antaraṁ—dama-kartuḥ paramāścaryānanta-śaktitvāt sarveṣām eva śikṣā-kartur iti ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
ततश्tataśОттого
चcaже:
हिंसाhiṁsā«насилие
तद्tadтем
अभिमानेनabhimānenaсамомнением,
दण्डdaṇḍaнаказания,
पारुष्ययोर्pāruṣyayorгрубости
यथाyathāкак,
वैषम्यम्vaiṣamyamнеравенство
इहihaздесь
भूतानांbhūtānāṁу существ —
ममाहम्mamāham«моё», «я»
इतिitiтак,
पार्थिवpārthivaо земной.
यन्yanВ котором
निबद्धोऽभिमानोऽयंnibaddho'bhimāno'yaṁсвязано самомнение это, —
तद्tadего
वधात्vadhātот убиения
प्राणिनांprāṇināṁу дышащих
वधःvadhaḥубиение;
तथाtathāтак
नnaне
यस्यyasyaу кого,
कैवल्याद्kaivalyādчистотою,
अभिमानोऽखिलात्मनःabhimāno'khilātmanaḥсамомнение, всего Атмана, —
परस्यparasyaу высшего,
दमdamaобуздания
कर्तुर्karturтворителя,
हिhiведь,
हिंसाhiṁsāнасилие
केनास्यkenāsyaчем ему
कल्प्यतेkalpyateмыслится?»
इहiha«Здесь» —
प्राकृतेprākṛteв природном
लोकेlokeмире.
यथाyathāКак
तत्tatтого
कलेवराभिमानेनkalevarābhimānenaтела самомнением
भूतानांbhūtānāṁу существ
ममाहम्mamāham«моё», «я»
इतिitiтак
वैषम्यंvaiṣamyaṁнеравенство
भवतिbhavatiбывает;
यथाyathāкак
तत्tatим
कृताभ्यांkṛtābhyāṁсотворёнными
दण्डdaṇḍaнаказанием,
पारुष्याभ्यांpāruṣyābhyāṁгрубостью —
ताडनtāḍanaбитьём,
निन्दाभ्यांnindābhyāṁпоношением, —
निमित्तnimittaповодом
भूताभ्यांbhūtābhyāṁставшими,
हिंसाhiṁsāнасилие
चcaже
भवतिbhavatiбывает;
यथाyathāкак,
यस्मिन्yasminв котором
निबद्धोऽभिमानस्nibaddho'bhimānasсвязано самомнение,
तस्यtasyaтого
देहस्यdehasyaтела
वधात्vadhātот убиения
प्राणिनांprāṇināṁу дышащих
वधश्vadhaśубиение
चcaже
भवतिbhavatiбывает, —
तथाtathāтак
यस्याभिमानोyasyābhimānoу кого самомнения
नास्तीत्य्nāstītyнет — таков
अर्थःarthaḥсмысл.
अस्यasyaЭтому
परमेश्वरस्यparameśvarasyaВысшему Владыке
हिंसाhiṁsāнасилие
केनkenaкакою
हेतुनाhetunāпричиною
कल्प्यतेkalpyateмыслится?
अपिapiТакже
तुtuже
नnaне
केनापीत्य्kenāpītyкакою-либо — таков
अर्थःarthaḥсмысл.
तथाभिमानाभावेtathābhimānābhāveТакого самомнения отсутствию
हेतुःhetuḥпричина —
कैवल्यात्kaivalyāt«чистотою», —
देहेन्द्रियासुdehendriyāsu«тела, чувств, дыханий
हीनानांhīnānāṁлишённых,
वैकुण्ठvaikuṇṭhaВайкунтхи
पुरpuraграда
वासिनाम्vāsināmобитателей»
इतिitiтак —
कैमुत्यादिkaimutyādi«что уж говорить» и прочим
प्राप्तprāptaполученною
शुद्धत्वात्śuddhatvātчистотою,
तादृशtādṛśaтакому
निन्दाद्य्nindādyпоношению и прочему
अगम्यagamyaнедоступного,
शुद्धśuddhaчистого
सच्sacбытия,
चिद्cidсознания,
आनन्दānandaблаженства
विग्रहादित्वाद्vigrahāditvādобликом и прочим бытием —
इत्य्ityтаков
अर्थःarthaḥсмысл.
तस्यtasyaЕго
तद्tadтому
अगम्यत्वंagamyatvaṁнедоступность
चcaже —
नाहंnāhaṁ«не я
प्रकाशःprakāśaḥявлен
सर्वस्यsarvasyaвсякому,
योगyogaйога-
मायाmāyāмайею
समावृतःsamāvṛtaḥсокрытый»
इतिitiтак —
श्रीśrīиз шри
भगवद्bhagavadБхагавад-
गीतातःgītātaḥгиты.
तादृशtādṛśaТакой
वैलक्षण्येनvailakṣaṇyenaинаковости
हेतुःhetuḥпричина —
अखिलानाम्akhilānāmвсех
आत्मātmaАтманом
भूतस्यbhūtasyaставшего.
तत्रtatraТому
हेतुःhetuḥпричина —
परस्यparasya«высшего» —
प्रकृतिprakṛtiпракрити
वैभवvaibhavaс могуществом
सङ्गsaṅgaсоприкосновения
रहितस्यrahitasyaлишённого.
हिंसायाhiṁsāyāНасилия
अविषयत्वेaviṣayatveнепредметности
हेत्व्hetvпричина
अन्तरंantaraṁиная —
दमdama«обуздания
कर्तुःkartuḥтворителя» —
परमाश्चर्यानन्तparamāścaryānantaвысше дивной, бесконечной
शक्तित्वात्śaktitvātсилою бытием,
सर्वेषाम्sarveṣāmвсех
एवevaименно
शिक्षाśikṣāпоучения
कर्तुर्karturтворителя —
इतिitiтак.
अनुवाद

И потому: «Насилие — этим самомнением, как при наказании и грубости; неравенство у существ здесь — „моё“ и „я“, о земной. От убиения того, с чем связано это самомнение, бывает убиение дышащих; а у кого, по чистоте, самомнения нет, — у Атмана всего, высшего, творителя обуздания, — чем же мыслится ему насилие?» «Здесь» — в природном мире. Как самомнением того тела у существ бывает неравенство «моё» и «я»; как сотворёнными им наказанием и грубостью — битьём и поношением, ставшими поводом, — бывает насилие; как от убиения того тела, с которым связано самомнение, бывает убиение дышащих, — так у того, у кого самомнения нет; таков смысл. Какою же причиною мыслится насилие этому Высшему Владыке? Никакою; таков смысл. А причина отсутствия такого самомнения — «по чистоте»: по чистоте, полученной через «что уж говорить» и прочее из «лишённых тела, чувств и дыханий обитателей града Вайкунтхи», — то есть потому, что Он есть облик чистого бытия, сознания и блаженства и прочее, недоступное такому поношению; таков смысл. А недоступность Его тому — из шри Бхагавад-гиты: «Не всякому я явлен, сокрытый йога-майею». Причина такой инаковости — что Он стал Атманом всех; а тому причина — «высшего», то есть лишённого соприкосновения с могуществом пракрити. Иная причина непредметности для насилия — «творителя обуздания»: ибо сила Его высше дивна и бесконечна и Он творит поучение всем.

संस्करण

fab0735921b2 · प्रकाशित 21 सित॰ 2026, 12:52:07 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से