अत्र पूर्वं सन्दर्भचतुष्टयेन सम्बन्धो व्याख्यातः । तत्र पूर्णसनातनपरमानन्दलक्षणपरतत्त्वरूपं सम्बन्धि च ब्रह्म परमात्मा भगवान् इति त्रिधाविर्भावतया शब्दितम् इति निरूपितम् । तत्र च भगवत्त्वेनैवाविर्भावस्य परमोत्कर्षः प्रतिपादितः । प्रसङ्गेन विष्ण्वाद्याश् चतुःसनाद्याश् च तदवतारा दर्शिताः । स च भगवान् स्वयं श्रीकृष्ण एवेति निर्धारितम् । परमात्मवैभवगणने च तटस्थशक्तिरूपाणां चिदेकरसानाम् अपि अनादिपरतत्त्वज्ञानसंसर्गाभावमयतद्वैमुख्यलब्धच्छिद्रया तन्माययावृतस्वरूपज्ञानानां तयैव सत्त्वरजस्तमोमये जडे प्रधाने रचितात्मभावानां जीवानां संसारदुःखं च ज्ञापितम् । यथोक्तम् एकादशे श्रीभगवता— आत्मापरिज्ञानमयो विवादो ह्य् अस्तीति नास्तीति भिदात्मनिष्ठः । व्यर्थोऽपि नैवोपरमेत पुंसां मत्तः परावृत्तधियां स्वलोकात् ॥ इति । ततस् तदर्थं परमकारुणिकं शास्त्रम् उपदिशति । तत्र च ये जीवा ये केचित् जन्मान्तरावृत्ततदर्थानुभवसंस्कारवन्तः, ये च तदैव वा लब्धमहत्कृपातिशयदृष्टिप्रभृतयः, तेषां तादृशपरतत्त्वलक्षणवस्तूपदेशश्रवणारम्भमात्रेणैव तत्कालम् एव युगपद् एव तत्साम्मुख्यं तदनुभवोऽपि जायते । यथोक्तं—किं वा परैर् ईश्वरः सद्यो हृद्य् अवरुध्यतेऽत्र कृतिभिः शुश्रूषुभिस् तत्क्षणात् इति । ततस् तेषां नोपदेशान्तरापेक्षा । यादृच्छिकम् उपदेशान्तरश्रवणं तु तल्लीलादिश्रवणवत् तदीयरसस्यैवोद्दीपकं, यथा श्रीप्रह्लादादीनाम् । अथान्येषां तच्छ्रवणमात्रेण तादृशत्वं जीवायमानम् अपि कालादिवैगुण्येन बीजम् इव बीजायमानम् अपि कामादिवैगुण्येन बीजम् अपि दोषेण प्रतिहतं तिष्ठति । नैतन् मनस् तव कथासु विकुण्ठनाथ सम्प्रीयते दुरितदुष्टम् असाधु तीव्रम् । कामातुरं हरषशोकभयैषणार्तं तस्मिन् कथं तव गतिं विमृशामि दीनः ॥ इति दीनंमन्यश्रीप्रह्लादवचनानुसारेणान्येषाम् एव तत्प्राप्तेः । अत एवोक्तं ब्रह्मवैवर्ते— यावत् पापैस् तु मलिनं हृदयं तावद् एव हि । न शास्त्रे सत्यबुद्धिः स्यात् सद्बुद्धिः सद्गुरौ तथा ॥ अनेकजन्मजनितपुण्यराशिफलं महत् । सत्सङ्गशास्त्रश्रवणाद् एव प्रेमादि जायते ॥ इति । ततो मुख्येन तात्पर्येण परतत्त्वे पर्यवसितेऽपि तेषां परतत्त्वाद्युपदेशस्य किम् अभिधेयं प्रयोजनं चेत्य् अपेक्षायां तदवान्तरतात्पर्येण तद्द्वयम् उपदेष्टव्यम् । तत्राभिधेयं तद्वैमुख्यविरोधित्वात् तत्साम्मुख्यम् एव । तच् च तदुपासनालक्षणं, यत एव तज्ज्ञानम् आविर्भवति । प्रयोजनं च तदनुभवः । स चान्तर्बहिःसाक्षात्कारलक्षणः, यत एव स्वयं कृत्स्नदुःखनिवृत्तिर् भवति । तद् एतद् उभयं यद्यपि पूर्वत्र सिद्धोपदेश एवाभिप्रेतम् अस्ति, यथा "तव गृहे निधिर् अस्ति" इति श्रुत्वा कश्चिद् दरिद्रस् तदर्थं प्रयतते लभते च तम् इति, तद्वत्, तथापि तच्छैथिल्यनिरासाय पुनस् तदुपदेशः । तद् एवं तान् प्रत्य् अनादिसिद्धतज्ज्ञानसंसर्गाभावमयतद्वैमुख्यादिकं दुःखहेतुं वदन् व्याधिनिदानवैपरीत्यमयचिकित्सानिभं तत्साम्मुख्यादिकम् उपदिशति— भयं द्वितीयाभिनिवेशतः स्याद् ईशाद् अपेतस्य विपर्ययोऽस्मृतिः । तन्माययातो बुध आभजेत् तं भक्त्यैकयेशं गुरुदेवतात्मा ॥ टीका च— यतो भयं तन्मायया भवेत्, ततो बुधोबुद्धिमान् तम् एवाभजेद् उपासीत । ननु भयं द्वितीयाभिनिवेशतोभवति । स च देहाद्यहङ्कारतः । स च स्वरूपास्फुरणात् । किम् अत्र तस्य माया करोति? अत आह—ईशाद् अपेतस्येति । ईशविमुखस्य तन्मायया अस्मृतिः स्वरूपास्फूर्तिर् भवति, ततो विपर्ययो देहोऽस्मीति । ततो द्वितीयाभिनिवेशाद् भयं भवति । एवं हि प्रसिद्धं लौकिकीष्व् अपि मायासु । उक्तं च भगवता— दैवी ह्य् एषा गुणमयी मम माया दुरत्यया । माम् एव ये प्रपद्यन्ते मायाम् एतां तरन्ति ते ॥ इति । एकया अव्यभिचारिण्या भक्त्याभजेत् । किं च, गुरुदेवतात्मा गुरुर् एव देवता ईश्वरआत्मा प्रेष्ठश् च यस्य तथादृष्टिः सन्न् इत्य् अर्थः । इत्य् एषा ॥ ॥
atra pūrvaṁ sandarbha-catuṣṭayena sambandho vyākhyātaḥ | tatra pūrṇa-sanātana-paramānanda-lakṣaṇa-para-tattva-rūpaṁ sambandhi ca brahma paramātmā bhagavān iti tridhāvirbhāvatayā śabditam iti nirūpitam | tatra ca bhagavattvenaivāvirbhāvasya paramotkarṣaḥ pratipāditaḥ | prasaṅgena viṣṇv-ādyāś catuḥ-sanādyāś ca tad-avatārā darśitāḥ | sa ca bhagavān svayaṁ śrī-kṛṣṇa eveti nirdhāritam | paramātma-vaibhava-gaṇane ca taṭastha-śakti-rūpāṇāṁ cid-eka-rasānām api anādi-para-tattva-jñāna-saṁsargābhāva-maya-tad-vaimukhya-labdha-cchidrayā tan-māyayāvṛta-svarūpa-jñānānāṁ tayaiva sattva-rajas-tamo-maye jaḍe pradhāne racitātma-bhāvānāṁ jīvānāṁ saṁsāra-duḥkhaṁ ca jñāpitam | yathoktam ekādaśe śrī-bhagavatā— ātmāparijñāna-mayo vivādo hy astīti nāstīti bhidātma-niṣṭhaḥ | vyartho'pi naivoparameta puṁsāṁ mattaḥ parāvṛtta-dhiyāṁ sva-lokāt || iti | tatas tad-arthaṁ parama-kāruṇikaṁ śāstram upadiśati | tatra ca ye jīvā ye kecit janmāntarāvṛtta-tad-arthānubhava-saṁskāravantaḥ, ye ca tadaiva vā labdha-mahat-kṛpātiśaya-dṛṣṭi-prabhṛtayaḥ, teṣāṁ tādṛśa-para-tattva-lakṣaṇa-vastūpadeśa-śravaṇārambha-mātreṇaiva tat-kālam eva yugapad eva tat-sāmmukhyaṁ tad-anubhavo'pi jāyate | yathoktaṁ—kiṁ vā parair īśvaraḥ sadyo hṛdy avarudhyate'tra kṛtibhiḥ śuśrūṣubhis tat-kṣaṇāt iti | tatas teṣāṁ nopadeśāntarāpekṣā | yādṛcchikam upadeśāntara-śravaṇaṁ tu tal-līlādi-śravaṇavat tadīya-rasasyaivoddīpakaṁ, yathā śrī-prahlādādīnām | athānyeṣāṁ tac-chravaṇa-mātreṇa tādṛśatvaṁ jīvāyamānam api kālādi-vaiguṇyena bījam iva bījāyamānam api kāmādi-vaiguṇyena bījam api -doṣeṇa pratihataṁ tiṣṭhati | naitan manas tava kathāsu vikuṇṭha-nātha samprīyate durita-duṣṭam asādhu tīvram | kāmāturaṁ haraṣa-śoka-bhayaiṣaṇārtaṁ tasmin kathaṁ tava gatiṁ vimṛśāmi dīnaḥ || iti dīnaṁ-manya-śrī-prahlāda-vacanānusāreṇānyeṣām eva tat-prāpteḥ | ata evoktaṁ brahma-vaivarte— yāvat pāpais tu malinaṁ hṛdayaṁ tāvad eva hi | na śāstre satya-buddhiḥ syāt sad-buddhiḥ sad-gurau tathā || aneka-janma-janita-puṇya-rāśi-phalaṁ mahat | sat-saṅga-śāstra-śravaṇād eva premādi jāyate || iti | tato mukhyena tātparyeṇa para-tattve paryavasite'pi teṣāṁ para-tattvādy-upadeśasya kim abhidheyaṁ prayojanaṁ cety apekṣāyāṁ tad-avāntara-tātparyeṇa taddvayam upadeṣṭavyam | tatrābhidheyaṁ tad-vaimukhya-virodhitvāt tat-sāmmukhyam eva | tac ca tad-upāsanā-lakṣaṇaṁ, yata eva taj-jñānam āvirbhavati | prayojanaṁ ca tad-anubhavaḥ | sa cāntar-bahiḥ-sākṣātkāra-lakṣaṇaḥ, yata eva svayaṁ kṛtsna-duḥkha-nivṛttir bhavati | tad etad ubhayaṁ yadyapi pūrvatra siddhopadeśa evābhipretam asti, yathā "tava gṛhe nidhir asti" iti śrutvā kaścid daridras tad-arthaṁ prayatate labhate ca tam iti, tadvat, tathāpi tac-chaithilya-nirāsāya punas tad-upadeśaḥ | tad evaṁ tān praty anādi-siddha-taj-jñāna-saṁsargābhāva-maya-tad-vaimukhyādikaṁ duḥkha-hetuṁ vadan vyādhi-nidāna-vaiparītya-maya-cikitsā-nibhaṁ tat-sāmmukhyādikam upadiśati— bhayaṁ dvitīyābhiniveśataḥ syād īśād apetasya viparyayo'smṛtiḥ | tan-māyayāto budha ābhajet taṁ bhaktyaikayeśaṁ guru-devatātmā || ṭīkā ca— yato bhayaṁ tan-māyayā bhavet, tato budhobuddhimān tam evābhajed upāsīta | nanu bhayaṁ dvitīyābhiniveśatobhavati | sa ca dehādy-ahaṅkārataḥ | sa ca svarūpāsphuraṇāt | kim atra tasya māyā karoti? ata āha—īśād apetasyeti | īśa-vimukhasya tan-māyayā asmṛtiḥ svarūpāsphūrtir bhavati, tato viparyayo deho'smīti | tato dvitīyābhiniveśād bhayaṁ bhavati | evaṁ hi prasiddhaṁ laukikīṣv api māyāsu | uktaṁ ca bhagavatā— daivī hy eṣā guṇamayī mama māyā duratyayā | mām eva ye prapadyante māyām etāṁ taranti te || iti | ekayā avyabhicāriṇyā bhaktyābhajet | kiṁ ca, guru-devatātmā gurur eva devatā īśvaraātmā preṣṭhaś ca yasya tathā-dṛṣṭiḥ sann ity arthaḥ | ity eṣā || ||
Прежде, четвёркою сандарбх, здесь истолкована связь. Там установлено, что то связуемое, чей облик — высшая истина, отличаемая как полнота, вечность и высшее блаженство, названо троякою своею явленностью: Брахман, Параматма, Бхагаван. И доказано, что высшее превосходство — у явленности именно как Бхагавана. Попутно показаны Вишну и прочие, четверо во главе с Санакою и прочие его нисхождения. И определено, что тот Бхагаван — сам шри Кришна.
А при перечислении величия Параматмы возвещено и страдание круговорота у живых: они — облик пограничной силы и единая раса сознания, но знание их своеобразия закрыто его майею, которая нашла себе щель в их безначальной отвращённости от него, полной отсутствия соприкосновения со знанием высшей истины; и ею же в косном прадхане, полном саттвы, раджаса и тамаса, сотворено у них чувство «я». Как сказано шри Бхагаваном в одиннадцатой песни: «Спор, полный незнания себя, утверждённый на различии, — „есть“ и „нет“, — хотя и тщетен, вовсе не прекращается у людей, чей разум отвращён от меня, от моей обители».
Ради того он и наставляет высше сострадательную шастру. И у тех живых, что несут впечатление пережитого этого смысла, повторённое из иных рождений, или же у тех, кому тогда же достался взгляд с преизбытком милости великого, и прочее, — у них от одного лишь начала слушания наставления о такой вещи, отличаемой как высшая истина, в то же самое время, разом, рождается и обращённость к нему, и его переживание. Как сказано: «Что же с иными? Владыка тотчас запирается здесь в сердце умелыми, желающими слушать, — в тот же миг». Таким иного наставления не надобно; а если им случится услышать иное наставление, оно, как и слушание его игр, лишь возжигает их расу, — как у шри Прахлады и прочих.
У других же таковость, хотя и оживает от одного этого слушания, от порочности времени и прочего стоит, как семя; и хотя и всходит, как семя, от порочности вожделения и прочего стоит задержанной пороком. Ибо по речению шри Прахлады, мнящего себя убогим, — «Не радуется этот ум твоим сказаниям, о владыка Вайкунтхи: испорченный грехом, недобрый, жестокий, томимый вожделением, мучимый радостью, скорбью, страхом и жаждою; как же я, убогий, обдумаю в нём твой путь?» — обретают его именно эти другие. Оттого и сказано в «Брахма-вайварте»: «Покуда сердце загрязнено грехами, дотоле не будет ни разумения истины в шастре, ни разумения блага в благом гуру. Великий плод груды заслуг, рождённых многими рождениями, — от общения с благими и слушания шастры рождается любовь и прочее».
И хотя главным смыслом всё завершается в высшей истине, при вопросе, что же у них обозначаемое и что цель наставления о высшей истине и прочем, — вторичным смыслом надлежит наставить и в том двойстве. Обозначаемое там — именно обращённость к нему, ибо она противна отвращённости от него; она же отличаема как его почитание, откуда и является то знание. А цель — его переживание, отличаемое как непосредственное видение внутри и вовне, откуда само собою наступает прекращение всего страдания. И хотя это двойство подразумевается уже и в прежнем наставлении о совершенном, — как некий бедняк, услышав «в твоём доме есть клад», усердствует ради него и обретает его, — всё же, чтобы отвергнуть ослабление, наставление даётся снова.
Итак, обращаясь к ним, называя причиною страдания безначально совершенную отвращённость от него, полную отсутствия соприкосновения со знанием о нём, и прочее, он наставляет в обращённости к нему и прочем — подобно лечению, которое противоположно причине болезни: «Страх бывает от привязанности ко второму — у того, кто отошёл от Владыки; превратность и беспамятство — от его майи; оттого мудрый да почитает его, Владыку, одною преданностью, имея гуру своим божеством и своим „я“».
И тика: «Оттого что страх бывает от его майи, мудрый, то есть разумный, да почитает, да чтит именно его. — Но страх бывает от привязанности ко второму; она — от яйности с телом и прочим; а та — от того, что не вспыхивает своеобразие. Что же тут делает его майя? — на это он говорит: „отошедшего от Владыки“. У отвращённого от Владыки его майею бывает беспамятство, невспыхивание своеобразия; оттого превратность: „я есть тело“; оттого привязанность ко второму, оттого страх. Так ведь известно и в мирских морочениях. И сказано Бхагаваном: „Божественна эта моя майя, полная качеств, труднопреодолима; кто вручается мне, те превозмогают эту майю“. „Одною“ — да почитает неуклонною преданностью. И ещё: „гуру-девата-атма“ — тот, у кого гуру и есть божество, Владыка, а „атма“ — милейший; то есть так видящий». Так эта тика.
cc8dd2a4847d · प्रकाशित 21 सित॰ 2026, 12:52:07 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Книга начинается с итога прежних четырёх: кто — установлено, остаётся чем и ради чего. Причина страдания названа не грехом и не телом, а отвращённостью, и потому лечение — обращённость.