अथ तस्या एव प्रकारान्तरेण स्थापनाय प्रकरणान्तरं यावत्तल्लक्षणप्रकरणम् । तद् एवं परमदुर्लभस्वरूपं परमदुर्लभफलं चाकिञ्चनाख्यसाक्षाद्भक्तिरूपं साम्मुख्यं कथं स्याद् इति वक्तुं साम्मुख्यमात्रस्य निदानम् उपलक्षयति— भवापवर्गो भ्रमतो यदा भवेज् जनस्य तर्ह्य् अच्युत सत्समागमः । सत्सङ्गमो यर्हि तदैव सद्गतौ परावरेशे त्वयि जायते मतिः ॥ यदाभ्रमतः संसरतो जनस्य भवापवर्गो भवेत् सम्प्राप्तकालः स्यात्, तदा सत्सङ्गमोभवेत् । "तदा भवापवर्गो भवेत्" इति वक्तव्ये वैपरीत्येन निर्देशस् तत्र सत्सङ्गमस्य शीघ्रतयावश्यकतया च हेतुताविवक्षया । अत एवातिशयोक्तिनामालङ्कारस्य चतुर्थो भेदोऽयम् इत्य् आलङ्कारिकाः । तद् उक्तं तद्विवृत्तौ— चतुर्थी सा कारणस्य गदितुं शीघ्रकारिताम् । या हि कार्यस्य पूर्वोक्तिः इति । तथोक्तं नलकूबरमणिग्रीवौ प्रति श्रीभगवता— साधूनां समचित्तानां सुतरां मत्कृतात्मनाम् । दर्शनान् नो भवेद् बन्धः पुंसोऽक्ष्णोः सवितुर् यथा ॥ इति । तत्र हेतुः—यर्हि यदा सत्सङ्गमस् तदैवपरावरेशे त्वयि मतिर् भवति । तद्वैमुख्यकरानादिसिद्धतज्ज्ञानसंसर्गाभावान्ते तत्साम्मुख्यकरं तज् ज्ञानं जायत इत्य् अर्थः । अत एवोक्तं श्रीविदुरेण— जनस्य कृष्णाद् विमुखस्य दैवाद् अधर्मशीलस्य सुदुःखितस्य । अनुग्रहायेह चरन्ति नूनं भूतानि भव्यानि जनार्दनस्य ॥ इति । अत्र दैवात् प्राचीनकर्मणो हेतोस् तदावेशाद् अधर्मशीलस्य भगवद्धर्मरहितस्येत्य् अर्थः । मूलपद्ये "यर्हि…तदैव" इति निर्देशान् न कालविलम्बेन । तत्र चैवकारान् नान्यदा कदाचिद् अपीत्य् अर्थः । तेन तन्मतौ हेतुः—सद्गतौ, यत्र यत्रसन्तः सङ्गच्छन्ते, तत्र तत्र गतिः स्फुरणं यस्य तस्मिंस् त्वयि इति । तथा चेतिहाससमुच्चये— यत्र रागादिरहिता वासुदेवपरायणाः । तत्र सन्निहितो विष्णुर् नृपते नात्र संशयः ॥ इति । सतां गताव् इत्य् अत्र व्याख्यानेऽपि असतां त्व् असौ न गतिः । अतस् तद्द्वारैवान्येषां तल्लाभो युक्त इति पूर्ववद् एव । पिङ्गलाया अपि सत्सङ्गोविदेहानां पुरे ह्य् अस्मिन्न् अहम् एकैव मूढधीः इत्य् अत्र व्यक्तोऽस्ति । टीका च—सत्सङ्गतौ सत्याम् अप्य् अहो मे मोह इत्य् आह—विदेहानाम् इति ॥ इत्य् एषा । तद् एवं यत्र नोपलभ्यते सत्सङ्गः, तत्राप्य् आधुनिकः प्राक्तनो वा पारम्परिको वानुमेय एव । अत्र कृतश्रीनारदादिदर्शनादेर् अपि देवतादेः श्रीनलकूवरादिवत् तादृशत्वप्राप्तिर् न श्रूयत इत्य् अत एवं विवेचनीयम्—यद्यप्य् अपराधसद्भावो वर्तते पुरुषे, तदा तद्दोषेण सत्सु निरादराणां साधारणपुण्यादिदृष्टीनां च तद्दोषशान्त्यर्थं सत्सङ्गस्य भगवत्साम्मुख्यकारणत्वेऽपि तत्कृपासाहाय्यम् अपेक्ष्यते । निरपराधत्वे सति सत्सङ्गेनैव जातपरमोत्तमदृष्टीनां तेषु मनोऽवधानाभावेऽपि सत्सङ्गमात्रं तत्कारणम् इति । अतः सापराधान् एवाधिकृत्योक्तम् अजानजदेवैः—
atha tasyā eva prakārāntareṇa sthāpanāya prakaraṇāntaraṁ yāvat-tal-lakṣaṇa-prakaraṇam | tad evaṁ parama-durlabha-svarūpaṁ parama-durlabha-phalaṁ cākiñcanākhya-sākṣād-bhakti-rūpaṁ sāmmukhyaṁ kathaṁ syād iti vaktuṁ sāmmukhya-mātrasya nidānam upalakṣayati— bhavāpavargo bhramato yadā bhavej janasya tarhy acyuta sat-samāgamaḥ | sat-saṅgamo yarhi tadaiva sad-gatau parāvareśe tvayi jāyate matiḥ || yadābhramataḥ saṁsarato janasya bhavāpavargo bhavet samprāpta-kālaḥ syāt, tadā sat-saṅgamobhavet | "tadā bhavāpavargo bhavet" iti vaktavye vaiparītyena nirdeśas tatra sat-saṅgamasya śīghratayāvaśyakatayā ca hetutā-vivakṣayā | ata evātiśayokti-nāmālaṅkārasya caturtho bhedo'yam ity ālaṅkārikāḥ | tad uktaṁ tad-vivṛttau— caturthī sā kāraṇasya gadituṁ śīghra-kāritām | yā hi kāryasya pūrvoktiḥ iti | tathoktaṁ nalakūbara-maṇigrīvau prati śrī-bhagavatā— sādhūnāṁ sama-cittānāṁ sutarāṁ mat-kṛtātmanām | darśanān no bhaved bandhaḥ puṁso'kṣṇoḥ savitur yathā || iti | tatra hetuḥ—yarhi yadā sat-saṅgamas tadaivaparāvareśe tvayi matir bhavati | tad-vaimukhya-karānādi-siddha-taj-jñāna-saṁsargābhāvānte tat-sāmmukhya-karaṁ taj jñānaṁ jāyata ity arthaḥ | ata evoktaṁ śrī-vidureṇa— janasya kṛṣṇād vimukhasya daivād adharma-śīlasya suduḥkhitasya | anugrahāyeha caranti nūnaṁ bhūtāni bhavyāni janārdanasya || iti | atra daivāt prācīna-karmaṇo hetos tad-āveśād adharma-śīlasya bhagavad-dharma-rahitasyety arthaḥ | mūla-padye "yarhi…tadaiva" iti nirdeśān na kāla-vilambena | tatra caiva-kārān nānyadā kadācid apīty arthaḥ | tena tan-matau hetuḥ—sad-gatau, yatra yatrasantaḥ saṅgacchante, tatra tatra gatiḥ sphuraṇaṁ yasya tasmiṁs tvayi iti | tathā cetihāsa-samuccaye— yatra rāgādi-rahitā vāsudeva-parāyaṇāḥ | tatra sannihito viṣṇur nṛpate nātra saṁśayaḥ || iti | satāṁ gatāv ity atra vyākhyāne'pi asatāṁ tv asau na gatiḥ | atas tad-dvāraivānyeṣāṁ tal-lābho yukta iti pūrvavad eva | piṅgalāyā api sat-saṅgovidehānāṁ pure hy asminn aham ekaiva mūḍha-dhīḥ ity atra vyakto'sti | ṭīkā ca—sat-saṅgatau satyām apy aho me moha ity āha—videhānām iti || ity eṣā | tad evaṁ yatra nopalabhyate sat-saṅgaḥ, tatrāpy ādhunikaḥ prāktano vā pārampariko vānumeya eva | atra kṛta-śrī-nāradādi-darśanāder api devatādeḥ śrī-nalakūvarādivat tādṛśatva-prāptir na śrūyata ity ata evaṁ vivecanīyam—yadyapy aparādha-sad-bhāvo vartate puruṣe, tadā tad-doṣeṇa satsu nirādarāṇāṁ sādhāraṇa-puṇyādi-dṛṣṭīnāṁ ca tad-doṣa-śānty-arthaṁ sat-saṅgasya bhagavat-sāmmukhya-kāraṇatve'pi tat-kṛpā-sāhāyyam apekṣyate | niraparādhatve sati sat-saṅgenaiva jāta-paramottama-dṛṣṭīnāṁ teṣu mano'vadhānābhāve'pi sat-saṅga-mātraṁ tat-kāraṇam iti | ataḥ sāparādhān evādhikṛtyoktam ajānaja-devaiḥ—
Затем — иной раздел, ради утверждения её же иным образом, вплоть до раздела о её определении. Итак, чтобы сказать, как возникает обращённость, имеющая весьма труднообретаемое своеобразие и весьма труднообретаемый плод и облик бескорыстной, непосредственной преданности, он обозначает основание самой этой обращённости: «Когда у блуждающего человека настанет избавление от бытия, — тогда, о Ачьюта, бывает встреча с благими; а когда общение с благими, — тогда же и рождается мысль о тебе, прибежище благих, Владыке высших и низших».
То есть: когда у блуждающего, круговращающегося человека настанет избавление от бытия, то есть придёт срок, — тогда бывает общение с благими. А указание обратным порядком — при том что надо бы сказать «тогда настанет избавление от бытия» — сделано потому, что в виду имеется причинность общения с благими, его быстрота и непременность. Оттого знатоки украшений и говорят, что это четвёртый вид украшения, зовущегося преувеличением; как сказано в его раскрытии: «Четвёртое — то, где следствие высказано прежде, чтобы высказать быстроту действия причины». Так же сказано шри Бхагаваном Налакубаре и Маниигриве: «От одного видения благих, равных сознанием, и тем более отдавших себя мне, у человека не бывает уз — как у глаз от солнца».
Причина тому: «когда общение с благими, — тогда же и бывает мысль о тебе, Владыке высших и низших». То есть: по исходе соприкосновения с тем безначально установленным знанием, которое творит отвращённость от него, рождается то знание, которое творит обращённость к нему. Оттого и сказано шри Видурою: «Ради милости к человеку, отвратившемуся от Кришны, по судьбе имеющему нрав беззакония и весьма страдающему, поистине ходят здесь благие существа Джанарданы». «По судьбе» — по причине прежнего деяния и одержимости им; «имеющему нрав беззакония» — лишённого закона Бхагавана.
В коренном стихе указанием «когда… тогда же» сказано, что промедления во времени нет; а частицею «же» — что и никогда в иное время. Причина той мысли — «прибежище благих»: тот, чей путь, чьё явление там и там, где сходятся благие, — в том тебе. Так и в «Своде сказаний»: «Где лишённые влечения и прочего, предавшиеся Васудеве, — там присутствует Вишну, о царь, нет здесь сомнения». И при толковании «прибежище благих» — для неблагих он не прибежище; потому, как и прежде, уместно, что иные обретают его именно через них. И у Пингалы общение с благими явно есть в «Ведь в этом городе видехов одна лишь я — глупого разума»; и тика: «Он говорит: даже при общении с благими — о, моё помрачение! — „видехов“».
Итак, где общение с благими не усматривается, там надо предположить его нынешним, прежним или через преемство. А поскольку здесь не слышно, чтобы божества и прочие, видевшие шри Нараду и подобных, обретали таковость, как шри Налакувара и прочие, — надо рассудить так: если в человеке пребывает оскорбление, то, по изъяну его, для непочтительных к благим и видящих в них обычную заслугу и прочее, — хотя общение с благими и есть причина обращённости к Бхагавану, требуется ещё подспорье их милости для утишения того изъяна. А при безоскорбительности, когда самим общением с благими родилось высочайшее видение, — даже если ум их на него не обратил внимания, причиною бывает одно лишь общение с благими. Оттого, имея в виду именно оскорбивших, сказано богами:
63a10e15f6bd · प्रकाशित 21 सित॰ 2026, 12:52:07 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Порядок в стихе перевёрнут нарочно: следствие названо раньше причины, чтобы показать, что между встречей с благими и поворотом к Нему нет промежутка.