अथ तथापि प्रामादिके भगवदपराधे पुनर् भगवत्प्रसादनानि कर्तव्यानि । यथा स्कान्दे अवन्तीखण्डे श्रीव्यासोक्तौ— अहन्य् अहनि यो मर्त्यो गीताध्यायं पठेत् तु वै । द्वात्रिंशदपराधांस् तु क्षमते तस्य केशवः ॥ इति । तत्रैव द्वारकामाहात्म्ये— सहस्रनाममाहात्म्यं यः पठेच् छृणुयाद् अपि । अपराधसहस्रेण न स लिप्येत् कदाचन ॥ इति । तत्रैव रेवाखण्डे— द्वादश्यां जागरे विष्णोर् यः पठेत् तुलसीस्तवम् । द्वात्रिंशदपराधानि क्षमते तस्य केशवः ॥ इति । तत्रैवान्यत्र— तुलस्या रोपणं कार्यं श्रावणेषु विशेषतः । अपराधसहस्राणि क्षमते पुरुषोत्तमः ॥ इति । तत्रैवान्यत्र कार्त्तिकमाहात्म्ये— तुलस्या कुरुते यस् तु शालग्रामशिलार्चनम् । द्वात्रिंशदपराधांश् च क्षमते तस्य केशवः ॥ इति । अन्यत्र— यः करोति हरेः पूजां कृष्णशस्त्राङ्कितो नरः । अपराधसहस्राणि नित्यं हरति केशवः ॥ इति । आदिवाराहे— संवत्सरस्य मध्ये तु तीर्थे शौकरके मम । कृतोपवासः स्नानेन गङ्गायां शुद्धिम् आप्नुयात् ॥ मथुरायां तथाप्य् एवं सापराधः शुचिर् भवेत् । अनयोस् तीर्थयोर् एकं यः सेवेत सुकृती नरः ॥ सहस्रजन्मजनितान् अपराधान् जहाति सः ॥ इति । शौकरके शूकरक्षेत्राख्ये । महदपराधस् तु चाटुकारादिना वा, तत्प्रीत्यर्थकृतेन निरन्तरदीर्घकालीनभगवन्नामकीर्तनेन वा तं प्रसाद्य क्षमापनीय इत्य् अवोचामैव । तत्प्रसादं विना तदसिद्धेः । अत एवोक्तं श्रीशिवं दक्षेण— योऽसौ मयाविदिततत्त्वदृशा सभायां क्षिप्तो दुरुक्तिविशिखैर् विगणय्य तन् माम् । अर्वाक् पतन्तम् अर्हत्तमनिन्दयापाद् दृष्ट्यार्द्रया स भगवान् स्वकृतेन तुष्येत् ॥ इति । एवम् उत्तरत्रापि ज्ञेयम् । अथ वन्दनम् । तच् च यद्यप्य् अर्चनाङ्गत्वेनापि वर्तते, तथापि कीर्तनस्मरणवत् स्वातन्त्र्येणापीत्य् अभिप्रेत्य पृथग् विधीयते । एवम् अन्यत्रापि ज्ञेयम् । वन्दनस्य पृथग्विधानं चानन्तगुणैश्वर्यश्रवणात् तद्गुणानुसन्धानपादसेवादौ विधृतदैन्यानां नमस्कारमात्रे कृताध्यवसायानाम् अर्थे । स एव नमस्कारस् तस्यार्चनत्वेनाप्य् अतिदिष्टः । यथा नारसिंहे— नमस्कारः स्मृतो यज्ञः सर्वयज्ञेषु चोत्तमः । नमस्कारेण चैकेन साष्टाङ्गेन हरिं व्रजेत् ॥ इति । तद् एतद्वन्दनं यथा— तत् तेऽनुकम्पां सुसमीक्षमाणो भुञ्जान एवात्मकृतं विपाकम् । हृद्वाग्वपुर्भिर् विदधन् नमस् ते जीवेत यो मुक्तिपदे स दायभाक् ॥ यस्माद् गुणात्मनस् तेऽपि गुणान् विमातुम् इत्यादिना तादृशत्वम् उच्यते । तत् तस्मात् । नमो नमस्कारम् । मुक्तिपदे नवमपदार्थस्य मुक्तेर् अप्य् आश्रये परिपूर्णदशमपदार्थे । यद् वा, मुक्तिर् इह पञ्चमस्थगद्यानुसारेण प्रेमैव, तत्पदे तद्विषये परिपूर्णभगवल्लक्षणे त्वयि दायभाग् भवति । भ्रातृवण्टन इव त्वं तस्य दायत्वेन वर्तस इत्य् अर्थः, त्वं तस्य सुवशो भवसीत्य् अर्थः । मुक्तिमात्रं तु सकृन् नमस्कारेणैवासन्नं स्यात् । यथा विष्णुधर्मे— दुर्गसंसारकान्तारम् अपारम् अभिधावताम् । एकः कृष्णे नमस्कारो मुक्तितीरस्य दैशिकः ॥ इति । तत् ते इत्य् अत्र सुसमीक्षमाणःप्रतीक्षमाणः इति टीका । यद् वा, प्रतिक्षणं निरुपाधिकृपयैव प्रभुणा तथा तथा क्रियमाणाम् अनुकम्पां सुष्ठुरूपाम् ईक्षमाणस् तत्रानन्दीभवन् तां सम्यक् पश्यन् विभावयन्, तथा हृदा, यद् वावाचा, यद् वावपुषानमो विदधज् जन इत्यादि व्याख्या ज्ञेया । नमस्कारेऽप्य् अपराधाश् चैते परिहर्तव्याः विष्णुस्मृत्यादिदृष्ट्या । ये खलु एकहस्तकृतत्ववस्त्रावृतदेहत्वभगवदग्रपृष्ठवामभागात्यन्तनिकटगर्भमन्दिरगतत्वादिमयाः । ॥
atha tathāpi prāmādike bhagavad-aparādhe punar bhagavat-prasādanāni kartavyāni | yathā skānde avantī-khaṇḍe śrī-vyāsoktau— ahany ahani yo martyo gītādhyāyaṁ paṭhet tu vai | dvātriṁśad-aparādhāṁs tu kṣamate tasya keśavaḥ || iti | tatraiva dvārakā-māhātmye— sahasra-nāma-māhātmyaṁ yaḥ paṭhec chṛṇuyād api | aparādha-sahasreṇa na sa lipyet kadācana || iti | tatraiva revā-khaṇḍe— dvādaśyāṁ jāgare viṣṇor yaḥ paṭhet tulasī-stavam | dvātriṁśad-aparādhāni kṣamate tasya keśavaḥ || iti | tatraivānyatra— tulasyā ropaṇaṁ kāryaṁ śrāvaṇeṣu viśeṣataḥ | aparādha-sahasrāṇi kṣamate puruṣottamaḥ || iti | tatraivānyatra kārttika-māhātmye— tulasyā kurute yas tu śālagrāma-śilārcanam | dvātriṁśad-aparādhāṁś ca kṣamate tasya keśavaḥ || iti | anyatra— yaḥ karoti hareḥ pūjāṁ kṛṣṇa-śastrāṅkito naraḥ | aparādha-sahasrāṇi nityaṁ harati keśavaḥ || iti | ādi-vārāhe— saṁvatsarasya madhye tu tīrthe śaukarake mama | kṛtopavāsaḥ snānena gaṅgāyāṁ śuddhim āpnuyāt || mathurāyāṁ tathāpy evaṁ sāparādhaḥ śucir bhavet | anayos tīrthayor ekaṁ yaḥ seveta sukṛtī naraḥ || sahasra-janma-janitān aparādhān jahāti saḥ || iti | śaukarake śūkara-kṣetrākhye | mahad-aparādhas tu cāṭukārādinā vā, tat-prīty-artha-kṛtena nirantara-dīrgha-kālīna-bhagavan-nāma-kīrtanena vā taṁ prasādya kṣamāpanīya ity avocāmaiva | tat-prasādaṁ vinā tad-asiddheḥ | ata evoktaṁ śrī-śivaṁ dakṣeṇa— yo'sau mayāvidita-tattva-dṛśā sabhāyāṁ kṣipto durukti-viśikhair vigaṇayya tan mām | arvāk patantam arhattama-nindayāpād dṛṣṭyārdrayā sa bhagavān sva-kṛtena tuṣyet || iti | evam uttaratrāpi jñeyam | atha vandanam | tac ca yadyapy arcanāṅgatvenāpi vartate, tathāpi kīrtana-smaraṇavat svātantryeṇāpīty abhipretya pṛthag vidhīyate | evam anyatrāpi jñeyam | vandanasya pṛthag-vidhānaṁ cānanta-guṇaiśvarya-śravaṇāt tad-guṇānusandhāna-pāda-sevādau vidhṛta-dainyānāṁ namaskāra-mātre kṛtādhyavasāyānām arthe | sa eva namaskāras tasyārcanatvenāpy atidiṣṭaḥ | yathā nārasiṁhe— namaskāraḥ smṛto yajñaḥ sarva-yajñeṣu cottamaḥ | namaskāreṇa caikena sāṣṭāṅgena hariṁ vrajet || iti | tad etad-vandanaṁ yathā— tat te'nukampāṁ susamīkṣamāṇo bhuñjāna evātma-kṛtaṁ vipākam | hṛd-vāg-vapurbhir vidadhan namas te jīveta yo mukti-pade sa dāya-bhāk || yasmād guṇātmanas te'pi guṇān vimātum ity-ādinā tādṛśatvam ucyate | tat tasmāt | namo namaskāram | mukti-pade navama-padārthasya mukter apy āśraye paripūrṇa-daśama-padārthe | yad vā, muktir iha pañcama-stha-gadyānusāreṇa premaiva, tat-pade tad-viṣaye paripūrṇa-bhagaval-lakṣaṇe tvayi dāya-bhāg bhavati | bhrātṛ-vaṇṭana iva tvaṁ tasya dāyatvena vartasa ity arthaḥ, tvaṁ tasya suvaśo bhavasīty arthaḥ | mukti-mātraṁ tu sakṛn namaskāreṇaivāsannaṁ syāt | yathā viṣṇu-dharme— durga-saṁsāra-kāntāram apāram abhidhāvatām | ekaḥ kṛṣṇe namaskāro mukti-tīrasya daiśikaḥ || iti | tat te ity atra susamīkṣamāṇaḥpratīkṣamāṇaḥ iti ṭīkā | yad vā, pratikṣaṇaṁ nirupādhi-kṛpayaiva prabhuṇā tathā tathā kriyamāṇām anukampāṁ suṣṭhu-rūpām īkṣamāṇas tatrānandībhavan tāṁ samyak paśyan vibhāvayan, tathā hṛdā, yad vāvācā, yad vāvapuṣānamo vidadhaj jana ity-ādi vyākhyā jñeyā | namaskāre'py aparādhāś caite parihartavyāḥ viṣṇu-smṛty-ādi-dṛṣṭyā | ye khalu eka-hasta-kṛtatva-vastrāvṛta-dehatva-bhagavad-agra-pṛṣṭha-vāma-bhāgātyanta-nikaṭa-garbha-mandira-gatatvādi-mayāḥ | ||
Затем, если оскорбление Бхагавану случилось по нечаянности, должно снова творить умилостивления Бхагавана. Как в Сканде, в Аванти-кханде, в сказанном шри Вьясою: «Смертному, который день за днём читает главу Гиты, Кешава прощает тридцать два оскорбления». Там же, во славе Двараки: «Кто читает или слушает славу тысячи имён, тот никогда не запятнался бы и тысячею оскорблений». Там же, в Рева-кханде: «Кто в двадаши, при бодрствовании Вишну, читает гимн туласи, — тому Кешава прощает тридцать два оскорбления». Там же, в ином месте: «Насаждение туласи должно твориться, особенно в шраваны: Пурушоттама прощает тысячи оскорблений». Там же, в ином месте, во славе картики: «Кто творит почитание шалаграмы-камня туласи, — тому Кешава прощает тридцать два оскорбления». В ином месте: «Кто, помеченный оружием Кришны, творит почитание Хари, — у того Кешава всегда уносит тысячи оскорблений». В Ади-варахе: «В середине года, постясь в моей святыне Шаукараке, он обрёл бы чистоту омовением в Ганге; так же и в Матхуре повинный в оскорблении стал бы чистым. Кто, благодеятельный человек, служит одной из этих двух святынь, тот оставляет оскорбления, рождённые тысячею рождений». «В Шаукараке» — в зовомой Шукара-кшетрою.
А великое оскорбление, как мы уже сказали, надо загладить, умилостивив его самого — умилостивлением и прочим или непрестанным, долговременным воспеванием имени Бхагавана, совершаемым ради его любви, — и испросив прощения: ибо без его милости это не достигается. Оттого и сказано Дакшею шри Шиве: «Тот, кого я, не видевший истины, поразил в собрании стрелами дурных речей, — и он, презрев то, поднял меня, падавшего вниз от поношения достойнейшего, влажным взглядом; пусть тот бхагаван будет доволен сотворённым им самим». Так надо знать и далее.
Затем поклонение. И хотя оно пребывает также как член почитания, всё же, подобно воспеванию и памятованию, предписывается отдельно — с намерением, что бывает и самостоятельно; так надо знать и в ином. А отдельное предписание поклонения — ради тех, кто от слушания о бесконечных качествах и владычестве удержал смирение при исследовании тех качеств, служении стопам и прочем и решился на один лишь поклон. И тот самый поклон переносно назван даже Его почитанием. Как в Нарасимхе: «Поклон назван жертвою и высшею из всех жертв; и одним поклоном, восемью членами, он пошёл бы к Хари».
А само это поклонение таково: «Потому тот, кто живёт, хорошо прозревая твою милость, вкушая созревание, сотворённое им самим, и творя тебе поклон сердцем, речью и телом, — тот участник доли в обители освобождения». Таковость его названа словами «Поскольку и тебя, чья суть качества, измерить качества…» и далее. «Потому» — оттого. «Поклон» — поклонение. «В обители освобождения» — в прибежище девятого предмета, освобождения, в совершенно полном десятом предмете. Или же: освобождение здесь, вслед прозаическому месту в пятой, есть сама любовь; и в её обители, в её предмете, в тебе, имеющем признак совершенно полного Бхагавана, он становится участником доли: как при разделе между братьями ты пребываешь его долею; таков смысл — то есть ты становишься ему вполне подвластен. А одно лишь освобождение стало бы близким и от однократного поклона. Как в Вишну-дхарме: «У бегущих сквозь труднопроходимую, безбрежную чащу круговорота один поклон Кришне — указатель берега освобождения». В «потому твою» тика толкует «хорошо прозревающий» как «ожидающий». Или же надо знать такое толкование: ежемгновенно зрящий милость, творимую владыкою так и так по одной лишь безусловной милости, прекрасную обликом, блаженствующий в ней, вполне видящий и воображающий её, — и так творящий поклон сердцем, или речью, или телом человек, и далее. А в поклоне надо отвергнуть, по взгляду Вишну-смрити и прочего, и вот эти оскорбления: совершение его одною рукою, с телом, покрытым одеждою, спереди Бхагавана, сзади, с левой стороны, крайне близко, во внутреннем святилище и прочее.
852917ed7e3b · प्रकाशित 21 सित॰ 2026, 12:52:07 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Прощение здесь не выторговывают обрядом: перечисленное — способы снова оказаться рядом, а решает возвращённая близость, не счёт заслуг.