ननु भगवन्नामात्मका एव मन्त्राः । तत्र विशेषेण नमःशब्दाद्यलंकृताः श्रीभगवता श्रीमदृषिभिश् चाहितशक्तिविशेषाः, श्रीभगवता समम् आत्मसम्बन्धविशेषप्रतिपादकाश् च । तत्र केवलानि श्रीभगवन्नामान्य् अपि निरपेक्षाण्य् एव परमपुरुषार्थफलपर्यन्तदानसमर्थानि । ततो मन्त्रेषु नामतोऽप्य् अधिकसामर्थ्ये लब्धे कथं दीक्षाद्यपेक्षा? उच्यते—यद्यपि स्वरूपतो नास्ति, तथापि प्रायः स्वभावतो देहादिसम्बन्धेन कदर्थशीलानां विक्षिप्तचित्तानां जनानां तत्तत्संकोचीकरणाय श्रीमदृषिप्रभृतिभिर् अत्रार्चनमार्गे क्वचित् क्वचित् काचित् काचिन् मर्यादा स्थापितास्ति । ततस् तदुल्लङ्घने शास्त्रं प्रायश्चित्तम् उद्भावयति । तत उभयम् अपि नासमञ्जसम् इति तत्र तत्तदपेक्षा नास्ति । यथा श्रीराममन्त्रम् उद्दिश्य रामार्चनचन्द्रिकायां— वैष्णवेष्व् अपि मन्त्रेषु राममन्त्राः फलाधिकाः । गाणपत्यादिमन्त्रेभ्यः कोटिकोटिगुणाधिकाः ॥ विनैव दीक्षां विप्रेन्द्र पुरश्चर्यां विनैव हि । विनैव न्यासविधिना जपमात्रेण सिद्धिदाः ॥ इति । एवं साध्यत्वादिपरीक्षानपेक्षा च क्वचित् श्रूयते । यथोक्तं मन्त्रदेवप्रकाशिकायाम्— सौरमन्त्राश् च येऽपि स्युर् वैष्णवा नारसिंहकाः । साध्यसिद्धसुसिद्धारिविचारपरिवर्जिताः ॥ इति । तन्त्रान्तरे— नृसिंहार्कवराहाणां प्रसादप्रवणस्य च । वैदिकस्य च मन्त्रस्य सिद्धादीन् नैव शोधयेत् ॥ इति । सनत्कुमारसंहितायाम्— साध्यः सिद्धः सुसिद्धश् च अरिश् चैव च नारद । गोपालेषु न बोद्धव्यः स्वप्रकाशो यतः स्मृतः ॥ अन्यत्र— सर्वेषु वर्णेषु तथाश्रमेषु नारीषु नानाह्वयजन्मभेषु । दाता फलानाम् अभिवाञ्छितानां द्राग् एव गोपालकमन्त्र एषः ॥ इत्यादि । मर्यादा, यथा ब्रह्मयामले— श्रुतिस्मृतिपुराणादिपञ्चरात्रविधिं विना । ऐकान्तिकी हरेर् भक्तिर् उत्पातायैव कल्पते ॥ इत्थम् अभिप्रेतं श्रीपृथिव्या चतुर्थे— अस्मिन् लोकेऽथवामुष्मिन् मुनिभिस् तत्त्वदर्शिभिः । दृष्टा योगाः प्रयुक्ताश् च पुंसां श्रेयःप्रसिद्धये ॥ तान् आतिष्ठति यः सम्यग् उपायान् पूर्वदर्शितान् । अवरः श्रद्धयोपेत उपेयान् विन्दतेऽञ्जसा ॥ तान् अनादृत्य योऽविद्वान् अर्थान् आरभते स्वयम् । तस्य व्यभिचरन्त्य् अर्था आरब्धाश् च पुनः पुनः ॥ अत एवोक्तं पाद्मे श्रीनारायणनारदसंवादे— मद्भक्तो यो मदर्चां च करोति विधिवद् ऋषे । तस्यान्तरायाः स्वप्नेऽपि न भवन्त्य् अभयो हि सः ॥ इति । तद् एतदर्चनं द्विविधं—केवलं, कर्ममिश्रं च । तयोः पूर्वं निरपेक्षाणां श्रद्धावतां दर्शितम् आविर्होत्रेण, य आशु हृदयग्रन्थिम् इत्यादौ । उक्तं च श्रीनारदेन— यदा यस्यानुगृह्णाति भगवान् अत्मभावितः । स जहाति मतिं लोके वेदे च परिनिष्ठिताम् ॥ इति । अत्र श्रीमदगस्त्यसंहिता च— यथा विधिनिषेधौ च मुक्तं नैवोपसर्पतः । तथा न स्पृशतो रामोपासकं विधिपूर्वकम् ॥ इति । उत्तरं व्यवहारचेष्टातिशयवत्तायादृच्छिकभक्त्यनुष्ठानवत्तादिलक्षणलक्षितश्रद्धानां, तथा तद्वैपरीत्यलक्षितश्रद्धानाम् अपि प्रतिष्ठितानां तद्भक्तिवार्तानभिज्ञबुद्धिषु साधारणवैदिककर्मानुष्ठानलोपोऽपि माभूद् इति लोकसङ्ग्रहपराणां गृहस्थानां दर्शितम् । यथा न ह्य् अन्तोऽनन्तपारस्य इत्यादौ— सन्ध्योपास्त्यादिकर्माणि वेदेनाचोदितानि मे । पूजां तैः कल्पयेत् सम्यक्सङ्कल्पः कर्मपावनीम् ॥ इत्यादि । स्पष्टम् । ॥
nanu bhagavan-nāmātmakā eva mantrāḥ | tatra viśeṣeṇa namaḥ-śabdādy-alaṁkṛtāḥ śrī-bhagavatā śrīmad-ṛṣibhiś cāhita-śakti-viśeṣāḥ, śrī-bhagavatā samam ātma-sambandha-viśeṣa-pratipādakāś ca | tatra kevalāni śrī-bhagavan-nāmāny api nirapekṣāṇy eva parama-puruṣārtha-phala-paryanta-dāna-samarthāni | tato mantreṣu nāmato'py adhika-sāmarthye labdhe kathaṁ dīkṣādy-apekṣā? ucyate—yadyapi svarūpato nāsti, tathāpi prāyaḥ svabhāvato dehādi-sambandhena kadartha-śīlānāṁ vikṣipta-cittānāṁ janānāṁ tat-tat-saṁkocīkaraṇāya śrīmad-ṛṣi-prabhṛtibhir atrārcana-mārge kvacit kvacit kācit kācin maryādā sthāpitāsti | tatas tad-ullaṅghane śāstraṁ prāyaścittam udbhāvayati | tata ubhayam api nāsamañjasam iti tatra tat-tad-apekṣā nāsti | yathā śrī-rāma-mantram uddiśya rāmārcana-candrikāyāṁ— vaiṣṇaveṣv api mantreṣu rāma-mantrāḥ phalādhikāḥ | gāṇapaty-ādi-mantrebhyaḥ koṭi-koṭi-guṇādhikāḥ || vinaiva dīkṣāṁ viprendra puraścaryāṁ vinaiva hi | vinaiva nyāsa-vidhinā japa-mātreṇa siddhidāḥ || iti | evaṁ sādhyatvādi-parīkṣānapekṣā ca kvacit śrūyate | yathoktaṁ mantra-deva-prakāśikāyām— saura-mantrāś ca ye'pi syur vaiṣṇavā nārasiṁhakāḥ | sādhya-siddha-susiddhāri-vicāra-parivarjitāḥ || iti | tantrāntare— nṛsiṁhārka-varāhāṇāṁ prasāda-pravaṇasya ca | vaidikasya ca mantrasya siddhādīn naiva śodhayet || iti | sanat-kumāra-saṁhitāyām— sādhyaḥ siddhaḥ susiddhaś ca ariś caiva ca nārada | gopāleṣu na boddhavyaḥ sva-prakāśo yataḥ smṛtaḥ || anyatra— sarveṣu varṇeṣu tathāśrameṣu nārīṣu nānāhvaya-janmabheṣu | dātā phalānām abhivāñchitānāṁ drāg eva gopālaka-mantra eṣaḥ || ity-ādi | maryādā, yathā brahma-yāmale— śruti-smṛti-purāṇādi-pañcarātra-vidhiṁ vinā | aikāntikī harer bhaktir utpātāyaiva kalpate || ittham abhipretaṁ śrī-pṛthivyā caturthe— asmin loke'thavāmuṣmin munibhis tattva-darśibhiḥ | dṛṣṭā yogāḥ prayuktāś ca puṁsāṁ śreyaḥ-prasiddhaye || tān ātiṣṭhati yaḥ samyag upāyān pūrva-darśitān | avaraḥ śraddhayopeta upeyān vindate'ñjasā || tān anādṛtya yo'vidvān arthān ārabhate svayam | tasya vyabhicaranty arthā ārabdhāś ca punaḥ punaḥ || ata evoktaṁ pādme śrī-nārāyaṇa-nārada-saṁvāde— mad-bhakto yo mad-arcāṁ ca karoti vidhivad ṛṣe | tasyāntarāyāḥ svapne'pi na bhavanty abhayo hi saḥ || iti | tad etadarcanaṁ dvividhaṁ—kevalaṁ, karma-miśraṁ ca | tayoḥ pūrvaṁ nirapekṣāṇāṁ śraddhāvatāṁ darśitam āvirhotreṇa, ya āśu hṛdaya-granthim ity-ādau | uktaṁ ca śrī-nāradena— yadā yasyānugṛhṇāti bhagavān atma-bhāvitaḥ | sa jahāti matiṁ loke vede ca pariniṣṭhitām || iti | atra śrīmad-agastya-saṁhitā ca— yathā vidhi-niṣedhau ca muktaṁ naivopasarpataḥ | tathā na spṛśato rāmopāsakaṁ vidhi-pūrvakam || iti | uttaraṁ vyavahāra-ceṣṭātiśayavattā-yādṛcchika-bhakty-anuṣṭhānavattādi-lakṣaṇa-lakṣita-śraddhānāṁ, tathā tad-vaiparītya-lakṣita-śraddhānām api pratiṣṭhitānāṁ tad-bhakti-vārtānabhijña-buddhiṣu sādhāraṇa-vaidika-karmānuṣṭhāna-lopo'pi mābhūd iti loka-saṅgraha-parāṇāṁ gṛhasthānāṁ darśitam | yathā na hy anto'nanta-pārasya ity-ādau— sandhyopāsty-ādi-karmāṇi vedenācoditāni me | pūjāṁ taiḥ kalpayet samyak-saṅkalpaḥ karma-pāvanīm || ity-ādi | spaṣṭam | ||
Но ведь мантры и есть по сути имена Бхагавана; и особо — украшенные словом «намах» и прочим, несущие особую силу, вложенную шри Бхагаваном и шримад провидцами, и излагающие особую связь с самим шри Бхагаваном. А сами по себе имена шри Бхагавана ни в чём не нуждаются и способны дать всё вплоть до плода высшей человеческой цели. Раз так, у мантр способность больше, чем у имени, — зачем же нужда в посвящении и прочем? Говорится: по самой природе её нет; но обычно ради сужения того и того у людей, которые по природе, от связи с телом и прочим, склонны к низкому и рассеянны сознанием, шримад провидцами и прочими здесь, на пути почитания, кое-где установлена та и та граница; и за её преступление писание выставляет покаяние. Оттого и то и другое не несообразно, и там нужды в том и том нет. Как, имея в виду мантру шри Рамы, в Рамарчана-чандрике: «Даже среди вайшнавских мантр мантры Рамы больше по плоду; а мантр Ганапати и прочих больше в миллионы миллионов раз. И без посвящения, о владыка брахманов, и без пурашчараны, и без устава ньясы они дают совершенство одним лишь шептанием».
Так же кое-где слышится и ненужность испытания на садхью и прочее. Как сказано в Мантра-дева-пракашике: «И солнечные мантры, какие бы ни были, вайшнавские, нарасимховы, — свободны от рассмотрения садхьи, сиддхи, сусиддхи и ари». В иной тантре: «У мантр Нрисимхи, Солнца, Варахи, у склонного к милости и у ведической мантры пусть не проверяет сиддху и прочее». В Санат-кумара-самхите: «Садхья, сиддха, сусиддха и ари, о Нарада, в мантрах Гопалы разумению не подлежат, ибо он назван самосветящимся». В ином месте: «Во всех сословиях, в укладах, среди жён, в разных по именованию разрядах рождения — эта мантра Гопалы тотчас подаёт желанные плоды» и далее.
А граница — как в Брахма-ямале: «Без устава шрути, смрити, пуран и прочего и панчаратры безраздельная преданность Хари служит лишь к беде». Так подразумевается шри Землёю в четвёртой: «В этом мире или в том молчальниками, зрящими истину, узрены и применены сопряжения ради достижения блага людьми. Кто как должно держится их, средств, показанных прежде, — тот, будь он и низший, наделённый верою, легко обретает достигаемое. А кто, презрев их, несведущий, сам начинает дела, у того цели уклоняются, и начатые — снова и снова». Оттого и сказано в Падме, в беседе шри Нараяны и Нарады: «У того преданного мне, кто творит моё почитание по уставу, о провидец, помех не бывает и во сне: ведь он бесстрашен».
И почитание это двояко: чистое и смешанное с деянием. Первое показано Авирхотрою у ни в чём не нуждающихся, обладающих верою, — «кто скоро узел сердца» и далее. Сказано и шри Нарадою: «Когда Бхагаван, представляемый в себе, милует кого-либо, тот оставляет мысль, утверждённую в миру и в веде». И здесь шримад Агастья-самхита: «Как устав и запрет не подступают к освобождённому, так предписывающий устав не касается почитающего Раму». А второе показано у домохозяев, преданных поддержанию мира: у тех, чья вера обозначена обилием обиходных хлопот и случайным исполнением преданности и прочим, и у тех, чья вера обозначена противоположным, — утверждённых, — чтобы в разумениях людей, не знающих вести о той преданности, не упразднилось и исполнение обычного ведического деяния. Как в «Ведь нет конца у того, чей предел бесконечен» и далее: «Деяния — почитание сандхьи и прочее — предписаны мною через веду; пусть ими, с полным намерением, устроит почитание, очищающее деяние» и далее. Ясно.
8fd24ab775c7 · प्रकाशित 21 सित॰ 2026, 12:52:07 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Устав здесь не прибавляет силы мантре: он сужает человека, у которого рассеянность — единственная настоящая помеха.