षट्सन्दर्भ
Sandarbha Five — Bhakti: How He Is Reached5.298जीव गोस्वामी
914 / 1405
Linux
पन्ने पलटें
षट्सन्दर्भ · 5.298
॥
देवनागरी

यानि चात्र वैष्णवचिह्नानि निर्माल्यधारणचरणामृतपानादीन्य् अङ्गानि, तेषां च पृथक् पृथक् माहात्म्यवृन्दं शास्त्रसहस्रेष्व् अनुसन्धेयम् । अथार्चनाधिकारिनिर्णयः— एतद् वै सर्ववर्णानाम् आश्रमाणां च सम्मतम् । श्रेयसाम् उत्तमं मन्ये स्त्रीशूद्राणां च मानद ॥ सर्ववर्णानां त्रैवर्णिकानाम् । तथा च स्मृत्यर्थसारे पाद्मे च वैशाखमाहात्म्ये— आगमोक्तेन मार्गेण स्त्रीशूद्रैर् अपि पूजनम् । कर्तव्यं श्रद्धया विष्णोश् चिन्तयित्वा पतिं हृदि ॥ शूद्राणां चैव भवति नाम्ना वै देवतार्चनम् । सर्वेऽप्य् आगममार्गेण कुर्युर् वेदानुकारिणा ॥ स्त्रीणाम् अप्य् अधिकारोऽस्ति विष्णोर् आराधनादिषु । पतिप्रियरतानां च श्रुतिर् एषा सनातनी ॥ इति । विष्णुधर्मे— देवतायां च मन्त्रे च तथा मन्त्रप्रदे गुरौ । भक्तिर् अष्टविधा यस्य तस्य कृष्णः प्रसीदति ॥ तद्भक्तजनवात्सल्यं पूजायां चानुमोदनम् । सुमना अर्चयेन् नित्यं तदर्थे दम्भवर्जनम् ॥ तत्कथाश्रवणे रागस् तदर्थे चाङ्गविक्रिया । तदनुस्मरणं नित्यं यस् तन्नामोपजीवति ॥ भक्तिर् अष्टविधा ह्य् एषा यस्मिन् म्लेच्छेऽपि वर्तते । स मुनिः सत्यवादी च कीर्तिमान् स भवेन् नरः ॥ इति । किं च, तत्त्वसागरे— यथा काञ्चनतां याति कांस्यं रसविधानतः । तथा दीक्षाविधानेन द्विजत्वं जायते नॄणाम् ॥ इति । अथ कृते शुक्लश् चतुर्बाहुः इत्यादिना युगभेदे यश् चोपासनायाम् आविर्भावभेद उच्यते, स च प्रायिक एव । तेभ्यश् चतुर्भ्योऽन्येषाम् उपासनाशास्त्राद् एव । अन्यथेतरोपासनायाः कालासमावेशः स्यात् । श्रूयन्ते च सर्वत्र युगे सर्वोपासकास् तस्मात् सर्वैर् अपि सर्वदापि यथेच्छं सर्व एवाविर्भावाः पूज्या इति स्थितम् । अत एतद् वै सर्ववर्णानां इत्यादिकं सर्वसम्मतम् एव ॥ ॥

लिप्यंतरण (IAST)

yāni cātra vaiṣṇava-cihnāni nirmālya-dhāraṇa-caraṇāmṛta-pānādīny aṅgāni, teṣāṁ ca pṛthak pṛthak māhātmya-vṛndaṁ śāstra-sahasreṣv anusandheyam | athārcanādhikāri-nirṇayaḥ— etad vai sarva-varṇānām āśramāṇāṁ ca sammatam | śreyasām uttamaṁ manye strī-śūdrāṇāṁ ca māna-da || sarva-varṇānāṁ traivarṇikānām | tathā ca smṛty-artha-sāre pādme ca vaiśākha-māhātmye— āgamoktena mārgeṇa strī-śūdrair api pūjanam | kartavyaṁ śraddhayā viṣṇoś cintayitvā patiṁ hṛdi || śūdrāṇāṁ caiva bhavati nāmnā vai devatārcanam | sarve'py āgama-mārgeṇa kuryur vedānukāriṇā || strīṇām apy adhikāro'sti viṣṇor ārādhanādiṣu | pati-priya-ratānāṁ ca śrutir eṣā sanātanī || iti | viṣṇu-dharme— devatāyāṁ ca mantre ca tathā mantra-prade gurau | bhaktir aṣṭa-vidhā yasya tasya kṛṣṇaḥ prasīdati || tad-bhakta-jana-vātsalyaṁ pūjāyāṁ cānumodanam | sumanā arcayen nityaṁ tad-arthe dambha-varjanam || tat-kathā-śravaṇe rāgas tad-arthe cāṅga-vikriyā | tad-anusmaraṇaṁ nityaṁ yas tan-nāmopajīvati || bhaktir aṣṭa-vidhā hy eṣā yasmin mlecche'pi vartate | sa muniḥ satya-vādī ca kīrtimān sa bhaven naraḥ || iti | kiṁ ca, tattva-sāgare— yathā kāñcanatāṁ yāti kāṁsyaṁ rasa-vidhānataḥ | tathā dīkṣā-vidhānena dvijatvaṁ jāyate nṝṇām || iti | atha kṛte śuklaś catur-bāhuḥ ity-ādinā yuga-bhede yaś copāsanāyām āvirbhāva-bheda ucyate, sa ca prāyika eva | tebhyaś caturbhyo'nyeṣām upāsanā-śāstrād eva | anyathetaropāsanāyāḥ kālāsamāveśaḥ syāt | śrūyante ca sarvatra yuge sarvopāsakās tasmāt sarvair api sarvadāpi yathecchaṁ sarva evāvirbhāvāḥ pūjyā iti sthitam | ata etad vai sarva-varṇānāṁ ity-ādikaṁ sarva-sammatam eva || ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
यानिyāniКоторые
चात्रcātraже здесь
वैष्णवvaiṣṇavaвайшнавские
चिह्नानिcihnāniзнаки,
निर्माल्यnirmālyaнирмальи
धारणdhāraṇaношение,
चरणामृतcaraṇāmṛtaстоп нектара
पानादीन्य्pānādīnyпитие и прочие
अङ्गानिaṅgāniчлены, —
तेषांteṣāṁих
चcaже
पृथक्pṛthakотдельно
पृथक्pṛthakи отдельно
माहात्म्यmāhātmyaславы
वृन्दंvṛndaṁсонм
शास्त्रśāstraписаний
सहस्रेष्व्sahasreṣvв тысячах
अनुसन्धेयम्anusandheyamдолжно быть исследован.
अथार्चनाधिकारिathārcanādhikāriЗатем почитания правомочного
निर्णयःnirṇayaḥустановление:
एतद्etad«это
वैvaiвоистину
सर्वsarvaвсех
वर्णानाम्varṇānāmсословий,
आश्रमाणांāśramāṇāṁукладов
चcaже
सम्मतम्sammatamодобрено;
श्रेयसाम्śreyasāmиз благ
उत्तमंuttamaṁвысшим
मन्येmanyeсчитаю
स्त्रीstrīжён,
शूद्राणांśūdrāṇāṁшудр
चcaже,
मानmānaпочёт
दdaдающий».
सर्वsarva«Всех
वर्णानांvarṇānāṁсословий» —
त्रैवर्णिकानाम्traivarṇikānāmтрёх сословий.
तथाtathāТак
चcaже
स्मृत्य्smṛtyв Смрити-
अर्थarthaартха-
सारेsāreсаре
पाद्मेpādmeи в Падме
चcaже,
वैशाखvaiśākhaвайшакхи
माहात्म्येmāhātmyeво славе:
आगमोक्तेनāgamoktena«агамою сказанным
मार्गेणmārgeṇaпутём
स्त्रीstrīжёнами,
शूद्रैर्śūdrairшудрами
अपिapiтакже
पूजनम्pūjanamпочитание
कर्तव्यंkartavyaṁдолжно твориться
श्रद्धयाśraddhayāс верою
विष्णोश्viṣṇośВишну,
चिन्तयित्वाcintayitvāпомыслив
पतिंpatiṁмужа
हृदिhṛdiв сердце.
शूद्राणांśūdrāṇāṁУ шудр
चैवcaivaже именно
भवतिbhavatiбывает
नाम्नाnāmnāпо имени
वैvaiвоистину
देवतार्चनम्devatārcanamбожества почитание;
सर्वेऽप्य्sarve'pyвсе также
आगमāgamaагамы
मार्गेणmārgeṇaпутём
कुर्युर्kuryurда творят,
वेदानुकारिणाvedānukāriṇāведе следующим.
स्त्रीणाम्strīṇāmУ жён
अप्य्apyтакже
अधिकारोऽस्तिadhikāro'stiправо есть
विष्णोर्viṣṇorВишну
आराधनादिषुārādhanādiṣuна почитание и прочее,
पतिpatiмужу
प्रियpriyaприятным
रतानांratānāṁпреданных
चcaже;
श्रुतिर्śrutirшрути
एषाeṣāэта
सनातनीsanātanīвечная»
इतिitiтак.
विष्णुviṣṇuВ Вишну-
धर्मेdharmeдхарме:
देवतायांdevatāyāṁ«к божеству
चcaи
मन्त्रेmantreк мантре
चcaи,
तथाtathāтакже
मन्त्रmantraмантру
प्रदेpradeдающему
गुरौgurauгуру, —
भक्तिर्bhaktirпреданность
अष्टaṣṭaвосьми
विधाvidhāродов
यस्यyasyaу кого,
तस्यtasyaтому
कृष्णःkṛṣṇaḥКришна
प्रसीदतिprasīdatiблаговолит.
तद्tadЕму
भक्तbhaktaпреданным
जनjanaлюдям
वात्सल्यंvātsalyaṁласковость,
पूजायांpūjāyāṁв почитании
चानुमोदनम्cānumodanamже одобрение,
सुमनाsumanāблагомысленный
अर्चयेन्arcayenда почитает
नित्यंnityaṁвсегда,
तद्tadтого
अर्थेartheради
दम्भdambhaлицемерия
वर्जनम्varjanamотвержение,
तत्tatЕго
कथाkathāсказаний
श्रवणेśravaṇeв слушании
रागस्rāgasвлечение,
तद्tadтого
अर्थेartheради
चाङ्गcāṅgaже тела
विक्रियाvikriyāизменение,
तद्tadЕго
अनुस्मरणंanusmaraṇaṁпамятование
नित्यंnityaṁвсегда,
यस्yasкто
तन्tanЕго
नामोपजीवतिnāmopajīvatiименем не кормится, —
भक्तिर्bhaktirпреданность
अष्टaṣṭaвосьми
विधाvidhāродов
ह्य्hyведь
एषाeṣāэта;
यस्मिन्yasminв ком
म्लेच्छेऽपिmlecche'piво млеччхе даже
वर्ततेvartateпребывает, —
सsaтот
मुनिःmuniḥмолчальник,
सत्यsatyaправду
वादीvādīговорящий
चcaи,
कीर्तिमान्kīrtimānславный
सsaтот
भवेन्bhavenстал бы
नरःnaraḥчеловек»
इतिitiтак.
किंkiṁЧто
चcaже ещё —
तत्त्वtattvaв Таттва-
सागरेsāgareсагаре:
यथाyathā«как
काञ्चनतांkāñcanatāṁзолотистость
यातिyātiобретает
कांस्यंkāṁsyaṁбронза
रसrasaртути
विधानतःvidhānataḥустроением, —
तथाtathāтак
दीक्षाdīkṣāпосвящения
विधानेनvidhānenaустроением
द्विजत्वंdvijatvaṁдваждырождённость
जायतेjāyateрождается
नॄणाम्nṝṇāmу людей»
इतिitiтак.
अथathaЗатем,
कृतेkṛte«в крита
शुक्लश्śuklaśбелый,
चतुर्caturчетырёх-
बाहुःbāhuḥрукий»
इत्य्ityтак
आदिनाādināи прочим
युगyugaвеков
भेदेbhedeпри различии
यश्yaśкоторое
चोपासनायाम्copāsanāyāmже в почитании
आविर्भावāvirbhāvaявления
भेदbhedaразличие
उच्यतेucyateназывается, —
सsaоно
चcaже
प्रायिकprāyikaпо большей части
एवevaименно.
तेभ्यश्tebhyaśТех
चतुर्भ्योऽन्येषाम्caturbhyo'nyeṣāmчетырёх кроме иных
उपासनाupāsanāпочитание —
शास्त्राद्śāstrādиз писания
एवevaименно.
अन्यथेतरोपासनायाःanyathetaropāsanāyāḥИначе иного почитания
कालासमावेशःkālāsamāveśaḥвремени невместимость
स्यात्syātбыла бы.
श्रूयन्तेśrūyanteСлышатся
चcaже
सर्वत्रsarvatraво всяком
युगेyugeвеке
सर्वोपासकास्sarvopāsakāsвсе почитатели;
तस्मात्tasmātпотому
सर्वैर्sarvairвсеми
अपिapiтакже
सर्वदापिsarvadāpiвсегда также
यथेच्छंyathecchaṁпо желанию
सर्वsarvaвсе
एवाविर्भावाःevāvirbhāvāḥименно явления
पूज्याpūjyāпочитаемы —
इतिitiтак
स्थितम्sthitamустановлено.
अतataОттого
एतद्etad«это
वैvaiвоистину
सर्वsarvaвсех
वर्णानांvarṇānāṁсословий»
इत्य्ityтак
आदिकंādikaṁи прочее —
सर्वsarvaвсеми
सम्मतम्sammatamодобрено
एवevaименно.
अनुवाद

А те вайшнавские знаки, что здесь суть члены почитания, — ношение нирмальи, питие нектара со стоп и прочее, — сонм их славы надо исследовать порознь в тысячах писаний. Затем установление о том, кто правомочен на почитание: «Это одобрено воистину для всех сословий и укладов; и для жён и шудр, о дающий почёт, считаю это высшим из благ». «Всех сословий» — трёх сословий. И так в Смрити-артха-саре и в Падме, во славе вайшакхи: «Путём, сказанным в агаме, почитание Вишну должно твориться и жёнами и шудрами, с верою, помыслив мужа в сердце. У шудр почитание божества бывает по имени; но все пусть творят его путём агамы, следующим веде. И у жён есть право на почитание Вишну и прочее — у тех, что преданы приятному мужу; это вечное шрути».

В Вишну-дхарме: «У кого восьмивидная преданность божеству, мантре и гуру, дающему мантру, — тому благоволит Кришна. Ласковость к людям, преданным Ему, одобрение в почитании, всегда благомысленное почитание, отвержение лицемерия ради Него, влечение к слушанию Его сказаний, изменение тела ради Него, всегдашнее памятование о Нём и то, что он не кормится Его именем, — эта восьмивидная преданность; в ком она пребывает, будь он хоть млеччха, тот человек стал бы молчальником, говорящим правду и славным». И ещё, в Таттва-сагаре: «Как бронза обретает золотистость устроением ртути, так устроением посвящения у людей рождается дваждырождённость».

Затем то различие явлений в почитании, которое по различию веков называется в «в крита — белый, четырёхрукий» и далее, — оно по большей части. А почитание иных, кроме тех четырёх, — именно из писания; иначе для иного почитания не нашлось бы времени. И слышится, что во всяком веке есть все почитатели; потому установлено, что всеми и всегда, по желанию, почитаемы все явления. Оттого и «это воистину для всех сословий» и далее одобрено всеми.

संस्करण

1459b1f38337 · प्रकाशित 21 सित॰ 2026, 12:52:07 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से