अथ यदि वैष्णवशास्त्रोक्तौ तौ, तर्हि विष्णुसन्तोषैकप्रयोजनाव् एव भवतः । तयोश् च तादृशत्वे श्रुते सति तदीयरागरुचिमतः स्वत एव प्रवृत्त्यप्रवृत्ती स्याताम् । तत्सन्तोषैकजीवनत्वात् प्रीतिजातेः । अत एव न तत्र स्वानुगम्यमानरागात्मकसिद्धभक्तविशेषेण कृतत्वाकृतत्वयोर् अनुसन्धानं चापेक्ष्यं स्यात्, किन्तु तत्कृतत्वे सति विशेषेणाग्रहो भवतीत्य् एव विशेषः । अत्र क्वचिच् छास्त्रोक्तक्रमविध्यपेक्षा च रागरुच्यैव प्रवर्तितेति रागानुगान्तःपात एव । ये च श्रीगोकुलादिविराजिरागात्मिकानुगास् तत्परास् ते तु श्रीकृष्णक्षेमतत्संसर्गान्तरायाभावादिकाम्यात्मकतदभिप्रायरीत्यैव वैष्णवलौकिकधर्मानुष्ठानं कुर्वन्ति । अत एव रागानुगायां रुचेर् एव सद्धर्मप्रवर्तकत्वात् श्रुतिस्मृती ममैवाज्ञे इत्य् एतद्वाक्यस्य न तद्वर्त्मभक्तिविषयत्वम्, अपि चेत् सुदुराचारः इत्यादिविरोधान् न च विधिवर्त्मविषयत्वम्, किन्तु बाह्यशास्त्रनिर्मितबुद्धर्षभदत्तात्रेयादिभजनवर्त्मविषयत्वम् एव । तथोक्तम्— वेदधर्मविरुद्धात्मा यदि देवं प्रपूजयेत् । स याति नरकं घोरं यावद् आहूतसम्प्लवम् ॥ इति । रागानुगायां विध्यप्रवर्तितायाम् अपि न वेदबाह्यत्वम्, वेदवैदिकप्रसिद्धैव सा तत्र तत्र रुचित्वात् । वेदेषु बुद्धादीनां तु वर्णनं वेदबाह्यं विरुद्धत्वेनैव यथा— ततः कलौ सम्प्रवृत्ते सम्मोहाय सुरद्विषाम् । बुद्धो नाम्नाञ्जनसुतः कीकटेषु भविष्यति ॥ इत्यादि । तस्माद् भवत्य् एव रागानुगा समीचीना । तथा वैधीतोऽप्य् अतिशयवती च । मर्यादावचनं ह्य् आवेशार्थम् एवेति दर्शितम् । स पुनर् आवेशो यथा रुचिविशेषलक्षणमानसभावेन स्यात्, न तथा विधिप्रेरणया, स्वारसिकमनोधर्मत्वात् तस्य । तत्र चास्तां तावदनुकूलभावः, परमनिषिद्धेन प्रतिकूलभावेनाप्यावेशो झटिति स्यात् । तदावेशसामर्थ्येन प्रतिकूलदोषहानिः स्यात् । सर्वानर्थनिवृत्तिश् च स्याद् इति भावमार्गस्य बलवत्त्वे दृष्टान्तोऽपि दृश्यते । तत्र यद्य् अनुकूलभावः स्यात्, तदा परमैकान्तिसाध्य एवासौ । अथ भावमार्गसामान्यस्य बलवत्त्वं दर्शयितुं प्रकरणम् उत्थाप्यते । श्रीयुधिष्ठिर उवाच— अहो अत्यद्भुतं ह्य् एतद् दुर्लभैकान्तिनाम् अपि । वासुदेवे परे तत्त्वे प्राप्तिश् चैद्यस्य विद्विषः ॥ एकान्तिनां परमज्ञानिनाम् अपि ।
atha yadi vaiṣṇava-śāstroktau tau, tarhi viṣṇu-santoṣaika-prayojanāv eva bhavataḥ | tayoś ca tādṛśatve śrute sati tadīya-rāga-rucimataḥ svata eva pravṛtty-apravṛttī syātām | tat-santoṣaika-jīvanatvāt prīti-jāteḥ | ata eva na tatra svānugamyamāna-rāgātmaka-siddha-bhakta-viśeṣeṇa kṛtatvākṛtatvayor anusandhānaṁ cāpekṣyaṁ syāt, kintu tat-kṛtatve sati viśeṣeṇāgraho bhavatīty eva viśeṣaḥ | atra kvacic chāstrokta-krama-vidhy-apekṣā ca rāga-rucyaiva pravartiteti rāgānugāntaḥpāta eva | ye ca śrī-gokulādi-virāji-rāgātmikānugās tat-parās te tu śrī-kṛṣṇa-kṣema-tat-saṁsargāntarāyābhāvādi-kāmyātmaka-tad-abhiprāya-rītyaiva vaiṣṇava-laukika-dharmānuṣṭhānaṁ kurvanti | ata eva rāgānugāyāṁ rucer eva sad-dharma-pravartakatvāt śruti-smṛtī mamaivājñe ity etad-vākyasya na tad-vartma-bhakti-viṣayatvam, api cet sudurācāraḥ ity-ādi-virodhān na ca vidhi-vartma-viṣayatvam, kintu bāhya-śāstra-nirmita-buddha-rṣabha-dattātreyādi-bhajana-vartma-viṣayatvam eva | tathoktam— veda-dharma-viruddhātmā yadi devaṁ prapūjayet | sa yāti narakaṁ ghoraṁ yāvad āhūta-samplavam || iti | rāgānugāyāṁ vidhy-apravartitāyām api na veda-bāhyatvam, veda-vaidika-prasiddhaiva sā tatra tatra rucitvāt | vedeṣu buddhādīnāṁ tu varṇanaṁ veda-bāhyaṁ viruddhatvenaiva yathā— tataḥ kalau sampravṛtte sammohāya sura-dviṣām | buddho nāmnāñjana-sutaḥ kīkaṭeṣu bhaviṣyati || ity-ādi | tasmād bhavaty eva rāgānugā samīcīnā | tathā vaidhīto'py atiśayavatī ca | maryādā-vacanaṁ hy āveśārtham eveti darśitam | sa punar āveśo yathā ruci-viśeṣa-lakṣaṇa-mānasa-bhāvena syāt, na tathā vidhi-preraṇayā, svārasika-mano-dharmatvāt tasya | tatra cāstāṁ tāvad-anukūla-bhāvaḥ, parama-niṣiddhena pratikūla-bhāvenāpyāveśo jhaṭiti syāt | tad-āveśa-sāmarthyena pratikūla-doṣa-hāniḥ syāt | sarvānartha-nivṛttiś ca syād iti bhāva-mārgasya balavattve dṛṣṭānto'pi dṛśyate | tatra yady anukūla-bhāvaḥ syāt, tadā paramaikānti-sādhya evāsau | atha bhāva-mārga-sāmānyasya balavattvaṁ darśayituṁ prakaraṇam utthāpyate | śrī-yudhiṣṭhira uvāca— aho atyadbhutaṁ hy etad durlabhaikāntinām api | vāsudeve pare tattve prāptiś caidyasya vidviṣaḥ || ekāntināṁ parama-jñāninām api |
Затем: если те обязательное действие и запрет сказаны вайшнавским писанием, то они имеют единственною целью удовлетворение Вишну. И когда услышано, что они таковы, у имеющего вкус к той раге движение и недвижение возникали бы сами собою, ибо род любви живёт одним Его удовлетворением. Оттого там и не понадобилось бы исследовать, совершено или не совершено это тем особым достигшим рагатмака-преданным, за которым он следует; отличие лишь в том, что, если совершено им, возникает особое настояние. И если кое-где здесь требуется устав порядка, сказанный писанием, то он движим самим вкусом раги — и, значит, входит именно в раганугу. А те, кто следует рагатмике, сияющей в шри Гокуле и прочем, и предан ей, — они исполняют вайшнавский и мирской закон именно в духе её намерения: желая благополучия шри Кришны и отсутствия помех общению с Ним.\n\nОттого же, поскольку в рагануге благой закон движим именно вкусом, речение «Шрути и смрити — мои повеления» не имеет предметом преданность того пути; и, по противоречию с «даже если он весьма дурного поведения» и далее, не имеет предметом и путь устава, — но имеет предметом именно путь почитания Будды, Ришабхи, Даттатреи и прочих, устроенный внешним писанием. Так и сказано: «Если тот, чьё существо противно закону веды, почитает бога, — он идёт в страшный ад, покуда не призван потоп». А рагануга, хотя и не движима уставом, веде не внешня: она там и там признана ведою и ведическим — как вкус. А описание Будды и прочих в Ведах внешне веде именно по своей противности ей, как: «Затем, когда настанет кали, для обморочения ненавистников богов родится в Кикатах сын Анджаны по имени Будда» и далее.\n\nПотому рагануга и правильна, и превосходит уставную. Ибо показано, что речение о границе — лишь ради вхождения. А вхождение бывает таким, как от умственного настроения, имеющего признаком особый вкус, и не таким — от побуждения устава, ибо оно самопроизвольное свойство ума. И там — пусть сперва будет благоприятное настроение; но вхождение мгновенно бывает и от настроения враждебного, высше запрещённого. Силою того вхождения утрачивается порок враждебности и прекращаются все беды, — и это видится примером силы пути настроения. А если там настроение благоприятное, — то оно есть достигаемое высше безраздельных. И затем, чтобы показать силу пути настроения вообще, поднимается раздел. Шри Юдхиштхира сказал: «О, весьма дивно это, труднодостижимое и для безраздельных: обретение Васудевы, высшей истины, у Чайдьи, ненавистника». «Безраздельных» — и высших знающих.
4664e22344ea · प्रकाशित 21 सित॰ 2026, 12:52:07 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Довод о силе настроения берут с обратного края: если даже вражда вводит мгновенно, то мерою служит не правильность чувства, а его неотступность.