षट्सन्दर्भ
Sandarbha Five — Bhakti: How He Is Reached5.265.3जीव गोस्वामी
878 / 1405
Linux
पन्ने पलटें
षट्सन्दर्भ · 5.265.3
॥
देवनागरी

अथ धर्मव्रतत्यागः इति धर्मादिभिः साम्यमननम् अपि प्रमादः, अपराधो भवतीत्य् अर्थः । अत एव च— वेदाक्षराणि यावन्ति पठितानि द्विजातिभिः । तावन्ति हरिनामानि कीर्तितानि न संशयः ॥ इत्य् अतिदेशेनापि नाम्न एव माहात्म्यम् आयाति । उक्तं हि—मधुरमधुरम् एतन् मङ्गलं मङ्गलानां सकलनिगमवल्लीसत्फलं चित्स्वरूपम् इति । तथा श्रीविष्णुधर्मे— ऋग्वेदो हि यजुर्वेदः सामवेदोऽप्य् अथर्वणः । अधीतास् तेन येनोक्तं हरिर् इत्य् अक्षरद्वयम् ॥ स्कान्दे पार्वत्युक्तौ— मा ऋचो मा यजुस् तात मा साम पठ किञ्चन । गोविन्देति हरेर् नाम गेयं गायस्व नित्यशः ॥ पाद्मे श्रीरामाष्टोत्तरशतनामस्तोत्रे— विष्णोर् एकैकनामैव सर्ववेदाधिकं मतम् इति । अथ अश्रद्दधाने इत्यादिनोपदेष्टुर् अपराधं दर्शयित्वोपदेशस्याह—श्रुत्वेति । यतः अहंममादिपरमः अहन्ताममताद्येकतात्पर्येण तस्मिन्न् अनादरवान् इत्य् अर्थः । नामैकं यस्य वाचि स्मरणपथगतम् इत्यादौ देहद्रविणादिनिमित्तकपाषण्डशब्देनन् च दशापराधा लक्ष्यन्ते पाषण्डमयत्वात् तेषाम् । तथा तद्विधानाम् एवापराधान्तरम् उक्तं पाद्मवैशाखमाहात्म्ये— अवमन्य प्रयान्ति ये भगवत्कीर्तनं नराः । ते यान्ति नरकं घोरं तेन पापेन कर्मणा ॥ इति । एषां चापराधानाम् अनन्यप्रायश्चित्तत्वम् एवोक्तं तत्रैव— नामापराधयुक्तानां नामान्य् एव हरन्त्य् अघम् । अविश्रान्तप्रयुक्तानि तान्य् एवार्थकराणि च ॥ इति । अत्र सत्प्रभृतिष्व् अपराधे तु तत्सन्तोषार्थम् एव सन्ततनामकीर्तनादिकं समुचितम् । अम्बरीषचरितादौ तदेकक्षम्यत्वेनापराधानां दर्शनात् । उक्तं च नामकौमुद्याम्—महदपराधस्य भोग एव निवर्तकः तदनुग्रहो वा इति । तस्माद् अगत्यन्तराभावात् साधूक्तं एतन्निर्विद्यमानानाम् इति । एवं श्रीनारदेनोक्तं बृहन्नारदीये— महिम्नाम् अपि यन्नाम्नः पारं गन्तुम् अनीश्वराः । मनवोऽपि मुनीन्द्राश् च कथं तं क्षुण्णधीर् भजे ॥ इति ॥ ॥

लिप्यंतरण (IAST)

atha dharma-vrata-tyāgaḥ iti dharmādibhiḥ sāmya-mananam api pramādaḥ, aparādho bhavatīty arthaḥ | ata eva ca— vedākṣarāṇi yāvanti paṭhitāni dvijātibhiḥ | tāvanti hari-nāmāni kīrtitāni na saṁśayaḥ || ity atideśenāpi nāmna eva māhātmyam āyāti | uktaṁ hi—madhura-madhuram etan maṅgalaṁ maṅgalānāṁ sakala-nigama-vallī-sat-phalaṁ cit-svarūpam iti | tathā śrī-viṣṇu-dharme— ṛg-vedo hi yajur-vedaḥ sāma-vedo'py atharvaṇaḥ | adhītās tena yenoktaṁ harir ity akṣara-dvayam || skānde pārvaty-uktau— mā ṛco mā yajus tāta mā sāma paṭha kiñcana | govindeti harer nāma geyaṁ gāyasva nityaśaḥ || pādme śrī-rāmāṣṭottara-śata-nāma-stotre— viṣṇor ekaika-nāmaiva sarva-vedādhikaṁ matam iti | atha aśraddadhāne ity-ādinopadeṣṭur aparādhaṁ darśayitvopadeśasyāha—śrutveti | yataḥ ahaṁ-mamādi-paramaḥ ahantā-mamatādy-eka-tātparyeṇa tasminn anādaravān ity arthaḥ | nāmaikaṁ yasya vāci smaraṇa-patha-gatam ity-ādau deha-draviṇādi-nimittaka-pāṣaṇḍa-śabdenan ca daśāparādhā lakṣyante pāṣaṇḍa-mayatvāt teṣām | tathā tad-vidhānām evāparādhāntaram uktaṁ pādma-vaiśākha-māhātmye— avamanya prayānti ye bhagavat-kīrtanaṁ narāḥ | te yānti narakaṁ ghoraṁ tena pāpena karmaṇā || iti | eṣāṁ cāparādhānām ananya-prāyaścittatvam evoktaṁ tatraiva— nāmāparādha-yuktānāṁ nāmāny eva haranty agham | aviśrānta-prayuktāni tāny evārtha-karāṇi ca || iti | atra sat-prabhṛtiṣv aparādhe tu tat-santoṣārtham eva santata-nāma-kīrtanādikaṁ samucitam | ambarīṣa-caritādau tad-eka-kṣamyatvenāparādhānāṁ darśanāt | uktaṁ ca nāma-kaumudyām—mahad-aparādhasya bhoga eva nivartakaḥ tad-anugraho vā iti | tasmād agaty-antarābhāvāt sādhūktaṁ etannirvidyamānānām iti | evaṁ śrī-nāradenoktaṁ bṛhan-nāradīye— mahimnām api yan-nāmnaḥ pāraṁ gantum anīśvarāḥ | manavo'pi munīndrāś ca kathaṁ taṁ kṣuṇṇa-dhīr bhaje || iti || ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
अथathaЗатем
धर्मdharma«закона,
व्रतvrataобета,
त्यागःtyāgaḥотречения»
इतिitiтак —
धर्मादिभिःdharmādibhiḥс законом и прочим
साम्यsāmyaравенства
मननम्mananamмышление
अपिapiтакже
प्रमादःpramādaḥоплошность,
अपराधोaparādhoоскорблением
भवतीत्य्bhavatītyбывает — таков
अर्थःarthaḥсмысл.
अतataОттого
एवevaименно
चcaже:
वेदाक्षराणिvedākṣarāṇi«Веды слогов
यावन्तिyāvantiсколько
पठितानिpaṭhitāniпрочитано
द्विजातिभिःdvijātibhiḥдваждырождёнными, —
तावन्तिtāvantiстолько
हरिhariХари
नामानिnāmāniимён
कीर्तितानिkīrtitāniвоспето,
नnaнет
संशयःsaṁśayaḥсомнения»
इत्य्ityтак —
अतिदेशेनापिatideśenāpiпереносом также
नाम्नnāmnaимени
एवevaименно
माहात्म्यम्māhātmyamслава
आयातिāyātiвыходит.
उक्तंuktaṁСказано
हिhiведь:
मधुरmadhura«сладкого
मधुरम्madhuramсладчайшее
एतन्etanэто,
मङ्गलंmaṅgalaṁблагое
मङ्गलानांmaṅgalānāṁиз благих,
सकलsakalaвсей
निगमnigamaведы
वल्लीvallīлианы
सत्satистинный
फलंphalaṁплод,
चित्citсознания
स्वरूपम्svarūpamприроду имеющее»
इतिitiтак.
तथाtathāТак же
श्रीśrīв шри
विष्णुviṣṇuВишну-
धर्मेdharmeдхарме:
ऋग्ṛg«Риг-
वेदोvedoведа
हिhiведь,
यजुर्yajurЯджур-
वेदःvedaḥведа,
सामsāmaСама-
वेदोऽप्य्vedo'pyведа также,
अथर्वणःatharvaṇaḥАтхарваны, —
अधीतास्adhītāsизучены
तेनtenaтем,
येनोक्तंyenoktaṁкем сказаны
हरिर्harir«Хари»
इत्य्ityтак
अक्षरakṣaraслога
द्वयम्dvayamдва».
स्कान्देskāndeВ Сканде,
पार्वत्य्pārvatyПарвати
उक्तौuktauв сказанном:
माmā«не
ऋचोṛcoричи,
माmāне
यजुस्yajusяджус,
तातtātaдитя,
माmāне
सामsāmaсаман
पठpaṭhaчитай
किञ्चनkiñcanaкакой-либо;
गोविन्देतिgovindeti«Говинда» — так
हरेर्harerХари
नामnāmaимя
गेयंgeyaṁвоспеваемое
गायस्वgāyasvaпой
नित्यशःnityaśaḥвсегда».
पाद्मेpādmeВ Падме,
श्रीśrīшри
रामाष्टोत्तरrāmāṣṭottaraРамы ста восьми
शतśataимён
नामnāmaимён
स्तोत्रेstotreв гимне:
विष्णोर्viṣṇor«Вишну
एकैकekaikaкаждое одно
नामैवnāmaivaимя именно
सर्वsarvaвсех
वेदाधिकंvedādhikaṁВед выше
मतम्matamпризнано»
इतिitiтак.
अथathaЗатем
अश्रद्दधानेaśraddadhāne«неверующему»
इत्य्ityтак
आदिनोपदेष्टुर्ādinopadeṣṭurи прочим наставляющего
अपराधंaparādhaṁоскорбление
दर्शयित्वोपदेशस्याहdarśayitvopadeśasyāhaпоказав, о наставлении говорит:
श्रुत्वेतिśrutveti«услышав» так.
यतःyataḥИбо
अहंahaṁ«„я“,
ममादिmamādi„моё“ и прочее
परमःparamaḥвысшим имеющий» —
अहन्ताahantā«я»-мыслью,
ममताद्य्mamatādy«моё»-мыслью и прочим
एकekaединственно
तात्पर्येणtātparyeṇaзанятый,
तस्मिन्न्tasminnк нему
अनादरवान्anādaravānнепочтителен —
इत्य्ityтаков
अर्थःarthaḥсмысл.
नामैकंnāmaikaṁ«Имя одно
यस्यyasyaу кого
वाचिvāciв речи,
स्मरणsmaraṇaпамятования
पथpathaпути
गतम्gatamдостигшее»
इत्य्ityтак
आदौādauи далее,
देहdehaтелом,
द्रविणादिdraviṇādiимуществом и прочим
निमित्तकnimittakaобусловленным
पाषण्डpāṣaṇḍa«еретик»
शब्देनन्śabdenanсловом
चcaже
दशापराधाdaśāparādhāдесять оскорблений
लक्ष्यन्तेlakṣyanteобозначаются,
पाषण्डpāṣaṇḍaереси
मयत्वात्mayatvātсостоящестью
तेषाम्teṣāmих.
तथाtathāТак же
तद्tadтого
विधानाम्vidhānāmрода
एवापराधान्तरम्evāparādhāntaramименно иное оскорбление
उक्तंuktaṁсказано
पाद्मpādmaв Падмы
वैशाखvaiśākhaвайшакхи
माहात्म्येmāhātmyeславе:
अवमन्यavamanya«презрев
प्रयान्तिprayāntiуходят
येyeкоторые
भगवत्bhagavatБхагавана
कीर्तनंkīrtanaṁвоспевание
नराःnarāḥлюди, —
तेteте
यान्तिyāntiидут
नरकंnarakaṁв ад
घोरंghoraṁстрашный
तेनtenaтем
पापेनpāpenaгреховным
कर्मणाkarmaṇāдеянием»
इतिitiтак.
एषांeṣāṁУ этих
चापराधानाम्cāparādhānāmже оскорблений
अनन्यananyaиного
प्रायश्चित्तत्वम्prāyaścittatvamпокаяния небытие
एवोक्तंevoktaṁименно сказано
तत्रैवtatraivaтам же именно:
नामापराधnāmāparādha«имени оскорблением
युक्तानांyuktānāṁнаделённых
नामान्य्nāmānyимена
एवevaименно
हरन्त्य्harantyуносят
अघम्aghamгрех;
अविश्रान्तaviśrāntaнеустанно
प्रयुक्तानिprayuktāniприменяемые,
तान्य्tānyони
एवार्थevārthaименно цель
कराणिkarāṇiтворящие
चcaже»
इतिitiтак.
अत्रatraЗдесь
सत्satк благим
प्रभृतिष्व्prabhṛtiṣvи прочим
अपराधेaparādheпри оскорблении
तुtuже
तत्tatих
सन्तोषार्थम्santoṣārthamудовлетворения ради
एवevaименно
सन्ततsantataпостоянное
नामnāmaимени
कीर्तनादिकंkīrtanādikaṁвоспевание и прочее
समुचितम्samucitamуместно.
अम्बरीषambarīṣaАмбариши
चरितादौcaritādauв житии и прочем
तद्tadтем
एकekaодним
क्षम्यत्वेनापराधानांkṣamyatvenāparādhānāṁпрощаемостью оскорблений
दर्शनात्darśanātвидением.
उक्तंuktaṁСказано
चcaже
नामnāmaв Нама-
कौमुद्याम्kaumudyāmкаумуди:
महद्mahad«великого
अपराधस्यaparādhasyaоскорбления
भोगbhogaвкушение
एवevaименно
निवर्तकःnivartakaḥустранитель,
तद्tadего
अनुग्रहोanugrahoмилость
वाvāили»
इतिitiтак.
तस्माद्tasmādПотому,
अगत्य्agatyиного пути
अन्तराभावात्antarābhāvātотсутствием,
साधूक्तंsādhūktaṁхорошо сказано:
एतन्etan«это
निर्विद्यमानानाम्nirvidyamānānāmдля отрешающихся»
इतिitiтак.
एवंevaṁТак
श्रीśrīшри
नारदेनोक्तंnāradenoktaṁНарадою сказано
बृहन्bṛhanв Брихан-
नारदीयेnāradīyeнарадии:
महिम्नाम्mahimnām«величий
अपिapiдаже
यन्yanчьего
नाम्नःnāmnaḥимени
पारंpāraṁпредела
गन्तुम्gantumдостичь
अनीश्वराःanīśvarāḥнеспособны
मनवोऽपिmanavo'piМану также
मुनीन्द्राश्munīndrāśи владыки молчальников
चcaже, —
कथंkathaṁкак
तंtaṁего
क्षुण्णkṣuṇṇaпритуплённый
धीर्dhīrразум имеющий
भजेbhajeвоспою я?»
इतिitiтак.
अनुवाद

Затем «закона, обета, отречения»: считать его равным закону и прочему — тоже оплошность, то есть оскорбление; таков смысл. Оттого и переносом: «Сколько слогов Веды прочитано дваждырождёнными, столько воспето имён Хари, нет сомнения», — и отсюда выходит слава именно имени. Ибо сказано: «Оно слаще сладкого, благое из благих, истинный плод лианы всей веды, чья природа — сознание». Так же в шри Вишну-дхарме: «Ригведа, Яджурведа, Самаведа и Атхарваны — изучены тем, кем сказаны два слога: „Хари“». В Сканде, в сказанном Парвати: «Не читай, дитя, ни ричей, ни яджуса, ни самана; пой всегда воспеваемое имя Хари — „Говинда“». В Падме, в гимне ста восьми имён шри Рамы: «Каждое одно имя Вишну признано выше всех Вед».

Затем, показав словами «неверующему» и далее оскорбление наставляющего, он говорит о самом наставлении: «услышав». Ибо «для кого выше всего „я“ и „моё“» — то есть занятый единственно мыслью «я» и «моё» и потому непочтительный к нему; таков смысл. И в «У кого одно имя в речи, достигшее пути памятования» и далее словом «еретик», обусловленным телом, имуществом и прочим, обозначаются десять оскорблений, ибо они состоят из ереси. Так же иное оскорбление того же рода сказано в славе вайшакхи из Падмы: «Люди, что уходят, презрев воспевание Бхагавана, идут этим греховным деянием в страшный ад». И там же сказано, что у этих оскорблений нет иного покаяния: «У наделённых оскорблением имени грех уносят именно имена; неустанно применяемые, они же и творят цель». А при оскорблении благих и прочих уместно постоянное воспевание имени и прочее именно ради их удовлетворения: в житии Амбариши и прочем видно, что оскорбления прощаются только этим. Сказано и в Нама-каумуди: «Великое оскорбление устраняется лишь вкушением его или его милостью». Потому, за отсутствием иного пути, хорошо сказано: «Это — для отрешающихся». Так сказано шри Нарадою в Брихан-нарадии: «Даже Ману и владыки молчальников не способны достичь предела величий Его имени; как же воспою его я, чей разум притуплён?»

संस्करण

a5931389b568 · प्रकाशित 21 सित॰ 2026, 12:52:07 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से