तद् एवम् आरोपसिद्धा दर्शिता । अथ सङ्गसिद्धोदाहरणप्राप्ता मिश्रा भक्तिर् दर्श्यते । स्वरूपसिद्धासङ्गेन ह्य् अन्येषाम् अपि भक्तित्वं दर्शितम् । तत्र भागवतान् धर्मान् इत्यादिश्रीप्रबुद्धवाक्यप्रकरणे सर्वासङ्गदयामैत्र्यादीनाम् अपि भागवतधर्मत्वाभिधानात् । तत्र कर्ममिश्रा त्रिविधा सम्भवति—सकामा, कैवल्यकामा, भक्तिमात्रकामा च । यद्यपि कामकैवल्ये अपि— या वै साधनसम्पत्तिः पुरुषार्थचतुष्टये । तया विना तद् आप्नोति नरो नारायणाश्रयः ॥ इत्य् उक्तेः केवलयैव भक्त्या सम्भवतः, तथापि तत्तद्वासनानुसारेण तत्र तत्र रुचिर् जायते । इत्य् एवं तत्तदर्थं तन्मिश्रता तु जायत इत्य् अवगन्तव्यम् । ततः सकामा प्रायः कर्ममिश्रैव । तत्र कर्मशब्देन धर्म एव गृह्यते । तल्लक्षणं च यमदूतैः सामान्यत उक्तं, वेदप्रणिहितो धर्मः इति । वेदोऽत्र त्रैगुण्यविषयः, त्रैगुण्यविषया वेदाः इति श्रीगीतोक्तेः । तत्प्रवर्तनमात्रत्वेन सिद्धः, न तु भक्तिवद् अज्ञानेनापीत्य् अर्थः । श्रीगीतास्व् एवान्यत्र तस्य कर्मसंज्ञितत्वं चोक्तं—भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः इति । विसर्गो देवतोद्देशेन द्रव्यत्यागः । तदुपलक्षितः सर्वोऽपि धर्मः कर्मसंज्ञित इत्य् अर्थः । स च भूतानां प्राणिनां ये भावा वासनाः, तेषाम् उद्भवकर इति विशेषणाद् भगवद्भक्तिर् व्यावृत्ता । अथ भक्तिसङ्गाय धर्मस्य वैशिष्ट्यं चैकादशे श्रीभगवतोक्तं—धर्मो मद्भक्तिकृत् प्रोक्तः इति । भगवदर्पणेन भक्तिपरिकरीकृतत्वेन च भक्तिकृत्त्वम् उच्यते । तद् एवम् ईदृशेन कर्मणा मिश्रा सकामा भक्तिर् यथा— प्रजाः सृजेति भगवान् कर्दमो ब्रह्मणोदितः । सरस्वत्यां तपस् तेपे सहस्राणां समा दश ॥ ततः समाधियुक्तेन क्रियायोगेन कर्दमः । सम्प्रपेदे हरिं भक्त्या प्रपन्नवरदाशुषम् ॥ अत्र तद्दर्शनजातभगवदश्रुपातलिङ्गेन निष्कामस्याप्य् अस्य ब्रह्मादेशगौरवेणैव कामना ज्ञेया ॥ ॥
tad evam āropa-siddhā darśitā | atha saṅga-siddhodāharaṇa-prāptā miśrā bhaktir darśyate | svarūpa-siddhāsaṅgena hy anyeṣām api bhaktitvaṁ darśitam | tatra bhāgavatān dharmān ity-ādi-śrī-prabuddha-vākya-prakaraṇe sarvāsaṅga-dayā-maitry-ādīnām api bhāgavata-dharmatvābhidhānāt | tatra karma-miśrā trividhā sambhavati—sa-kāmā, kaivalya-kāmā, bhakti-mātra-kāmā ca | yadyapi kāma-kaivalye api— yā vai sādhana-sampattiḥ puruṣārtha-catuṣṭaye | tayā vinā tad āpnoti naro nārāyaṇāśrayaḥ || ity ukteḥ kevalayaiva bhaktyā sambhavataḥ, tathāpi tat-tad-vāsanānusāreṇa tatra tatra rucir jāyate | ity evaṁ tat-tad-arthaṁ tan-miśratā tu jāyata ity avagantavyam | tataḥ sa-kāmā prāyaḥ karma-miśraiva | tatra karma-śabdena dharma eva gṛhyate | tal-lakṣaṇaṁ ca yama-dūtaiḥ sāmānyata uktaṁ, veda-praṇihito dharmaḥ iti | vedo'tra traiguṇya-viṣayaḥ, traiguṇya-viṣayā vedāḥ iti śrī-gītokteḥ | tat-pravartana-mātratvena siddhaḥ, na tu bhaktivad ajñānenāpīty arthaḥ | śrī-gītāsv evānyatra tasya karma-saṁjñitatvaṁ coktaṁ—bhūta-bhāvodbhava-karo visargaḥ karma-saṁjñitaḥ iti | visargo devatoddeśena dravya-tyāgaḥ | tad-upalakṣitaḥ sarvo'pi dharmaḥ karma-saṁjñita ity arthaḥ | sa ca bhūtānāṁ prāṇināṁ ye bhāvā vāsanāḥ, teṣām udbhava-kara iti viśeṣaṇād bhagavad-bhaktir vyāvṛttā | atha bhakti-saṅgāya dharmasya vaiśiṣṭyaṁ caikādaśe śrī-bhagavatoktaṁ—dharmo mad-bhakti-kṛt proktaḥ iti | bhagavad-arpaṇena bhakti-parikarīkṛtatvena ca bhakti-kṛttvam ucyate | tad evam īdṛśena karmaṇā miśrā sa-kāmā bhaktir yathā— prajāḥ sṛjeti bhagavān kardamo brahmaṇoditaḥ | sarasvatyāṁ tapas tepe sahasrāṇāṁ samā daśa || tataḥ samādhi-yuktena kriyā-yogena kardamaḥ | samprapede hariṁ bhaktyā prapanna-varadāśuṣam || atra tad-darśana-jāta-bhagavad-aśru-pāta-liṅgena niṣkāmasyāpy asya brahmādeśa-gauraveṇaiva kāmanā jñeyā || ||
Итак, достигнутая наложением показана. Теперь показывается смешанная преданность, полученная как пример достигнутой соприкосновением. Ибо соприкосновением с достигнутою собственною природою показана преданность и у иных: в разделе речения шри Прабуддхи «там бхагаватские законы» и далее бхагаватскими законами названы и отрешённость от всего, милосердие, дружество и прочее. Смешанная с деянием бывает трояко: с желанием, с желанием кайвальи и с желанием одной преданности. И хотя желаемое и кайвалья достигаются одною преданностью, ибо сказано: «То богатство средств в четверице человеческих целей, — без него достигает того человек, нашедший прибежище в Нараяне», — всё же, следуя той и той склонности, вкус рождается там и там; так и надо понимать, что смешение с тем рождается ради того и того.
Потому с желанием она обычно смешана именно с деянием. Словом «деяние» здесь берётся именно закон. Определение его вообще сказано посланцами Ямы: «закон, установленный ведою». Веда здесь — та, предмет которой три гуны, по сказанному в шри Гите: «Веды имеют предметом три гуны». То есть он достигается лишь тем, что его вводят, а не так, как преданность, — даже по незнанию; таков смысл. И в другом месте той же шри Гиты сказано, что он именуется «деянием»: «Излияние, творящее возникновение состояний существ, именовано деянием». «Излияние» — отдача вещества с указанием на божество; им подразумевается и всякий закон, который именуется «деянием»; таков смысл. А уточнением «творящее возникновение состояний, то есть склонностей, дышащих существ» исключена преданность Бхагавану. Затем в одиннадцатой шри Бхагаваном сказана и особенность закона, ведущая к соприкосновению с преданностью: «Назван закон, творящий преданность мне». Творящим преданность он называется потому, что поднесён Бхагавану и сделан свитою преданности.
И вот преданность с желанием, смешанная с таким деянием: «„Твори потомство“, — так был поучён Брахмою бхагаван Кардама; на Сарасвати он совершал подвиг десять тысяч лет. Затем сопряжением действия, наделённым сосредоточением, Кардама преданностью достиг Хари, быстро дающего дары предавшимся». Здесь по признаку слёз, пролившихся у Бхагавана при виде его, надо знать, что желание у него, бесжеланного, было именно из почтения к повелению Брахмы.
634670534cc8 · प्रकाशित 21 सित॰ 2026, 12:52:07 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Смешение объяснено не слабостью, а склонностью: преданность одна довела бы и до кайвальи, но вкус ведёт туда, куда уже повёрнут человек.