इयम् अकिञ्चनाख्या भक्तिर् एव जीवानां स्वभावत उचिता । स्वाभाविकतदाश्रया हि जीवाः, स कारणं कारणाधिपाधिपः इति श्रुतेः । अंशत्वेऽपि बहिरङ्गत्वस्वीकारात् तदाश्रयत्वं सूर्यमण्डलबहिरातपपरमाणूनाम् इव । अत एव पाद्मोत्तरखण्डे प्रणवव्याख्याने— अकारश् चाप्य् उकारश् च मकारश् च ततः परम् । वेदत्रयात्मकं प्रोक्तं प्रणवं ब्रह्मणः पदम् ॥ अकारेणोच्यते विष्णुः श्रीर् उकारेण चोच्यते । मकारस् त्व् अनयोर् दासः पञ्चविंशः प्रकीर्तितः ॥ अन्ते च—भगवच्छेषरूपोऽसौ मकाराख्यः सचेतनःइति । तथा— अवधारणवाच्य् एवम् उकारः कैश्चिद् उच्यते । श्रीश् च तत्पक्षपातित्वाद् अकारेणैव चोच्यते । भास्करस्य प्रभा यद्वत् तस्य नित्यानपायिनी ॥ इत्यादि । अत एव श्रीवैष्णवानां प्रणव एव महावाक्यम् इति स्थितम् । तथाष्टादशाक्षरव्याख्याने— श्रीमते विष्णवे तस्मै दास्यं सर्वं करोम्य् अहम् । देशकालाद्यवस्थासु सर्वासु कमलापतेः ॥ इति स्वरूपसंसिद्धं मुख्यं दास्यम् अवाप्नुयात् । एवं विदित्वा मन्त्रार्थं तद् वृत्तिं सम्यग् आचरेत् ॥ दासभूतम् इदं तस्य जगत् स्थावरजङ्गमम् । श्रीमन्नारायणः स्वामी जगतां प्रभुर् ईश्वरः ॥ इति । तद् एतद् आहुः— स्वकृतपुरेष्व् अमीष्व् अबहिरन्तरसंवरणं तव पुरुषं वदन्त्य् अखिलशक्तिधृतोऽंशकृतम् । इति नृगतिं विविच्य कवयो निगमावपनं भवत उपासतेऽङ्घ्रिम् अभवं भुवि विश्वसिताः ॥ स्वेन त्वया कृतेषु पुरेषु देहेषु वर्तमानं तव पुरुषं जनं तवैवांशरूपेण त्वदीयस्वरूपेण कृतं नित्यसिद्धं वदन्ति । तत्र अखिलशक्तिधृतस्तव इत्य् उक्त्वा त्वदखिलशक्तिगणान्तःपातिजीवाख्यतटस्थशक्तिविशिष्टस्यैव तवांशः, न तु स्वरूपशक्तिविशिष्टस्य केवलस्वरूपस्येत्य् आयातम् । ततो मूलमण्डलस्थानीयत्वदाश्रयकरश्मिपरमाणुस्थानीया जीवा इति भावः । अंशत्वे हेतुः—अबहिरन्तरसंवरणं बहिर् अन्तश् च यस्य संवरणं नास्ति, किन्तु तैस् तैर् उपाधिभिः संवरणम् एवास्तीत्य् अर्थः । अतः संवरणहीनस्य तवायम् अंश एवेति भावः । इति एतत्प्रकारां नुर् जीवस्य गतिं स्वभावत एव त्वदाश्रयकस् त्वदेकजीवनश् चासौ जीव इति तत्त्वं विविच्य ज्ञात्वा कवयः पण्डिताः विश्वसिताः श्रद्दधाना भवत एवाङ्घ्रिमुपासते । विश्वासे हेतुः—निगमावपनं सकलवेदबीजोज्जीवनैकाश्रयक्षेत्रं शास्त्रयोनिम् इत्य् अर्थः । अतो नित्यत्वदाश्रयैकजीवनानाम् अपि तेषां त्वद्वैमुख्येन यत् संसारदुःखं भवति, तद् अपि साम्मुख्येन स्वयम् एव पलायत इत्य् आहुः—अभवम् इति, न विद्यते भवः संसारो यत्रेति । अथवा, भजनीयस्य नित्यत्वेन भक्तेर् अप्य् अनश्वरत्वं प्रतिपादयन्ति—अभवं जन्मरहितम् अङ्घ्रिम् इति । तस्माद् अकिञ्चानाख्या भक्तिर् एव सर्वोर्ध्वम् अभिधेया ॥ ॥
iyam akiñcanākhyā bhaktir eva jīvānāṁ svabhāvata ucitā | svābhāvika-tad-āśrayā hi jīvāḥ, sa kāraṇaṁ kāraṇādhipādhipaḥ iti śruteḥ | aṁśatve'pi bahiraṅgatva-svīkārāt tad-āśrayatvaṁ sūrya-maṇḍala-bahir-ātapa-paramāṇūnām iva | ata eva pādmottara-khaṇḍe praṇava-vyākhyāne— a-kāraś cāpy u-kāraś ca ma-kāraś ca tataḥ param | veda-trayātmakaṁ proktaṁ praṇavaṁ brahmaṇaḥ padam || a-kāreṇocyate viṣṇuḥ śrīr u-kāreṇa cocyate | ma-kāras tv anayor dāsaḥ pañcaviṁśaḥ prakīrtitaḥ || ante ca—bhagavac-cheṣa-rūpo'sau ma-kārākhyaḥ sa-cetanaḥiti | tathā— avadhāraṇa-vācy evam u-kāraḥ kaiścid ucyate | śrīś ca tat-pakṣa-pātitvād a-kāreṇaiva cocyate | bhāskarasya prabhā yadvat tasya nityānapāyinī || ity-ādi | ata eva śrī-vaiṣṇavānāṁ praṇava eva mahā-vākyam iti sthitam | tathāṣṭādaśākṣara-vyākhyāne— śrīmate viṣṇave tasmai dāsyaṁ sarvaṁ karomy aham | deśa-kālādy-avasthāsu sarvāsu kamalā-pateḥ || iti svarūpa-saṁsiddhaṁ mukhyaṁ dāsyam avāpnuyāt | evaṁ viditvā mantrārthaṁ tad vṛttiṁ samyag ācaret || dāsa-bhūtam idaṁ tasya jagat sthāvara-jaṅgamam | śrīman-nārāyaṇaḥ svāmī jagatāṁ prabhur īśvaraḥ || iti | tad etad āhuḥ— sva-kṛta-pureṣv amīṣv abahir-antar-asaṁvaraṇaṁ tava puruṣaṁ vadanty akhila-śakti-dhṛto'ṁśa-kṛtam | iti nṛ-gatiṁ vivicya kavayo nigamāvapanaṁ bhavata upāsate'ṅghrim abhavaṁ bhuvi viśvasitāḥ || svena tvayā kṛteṣu pureṣu deheṣu vartamānaṁ tava puruṣaṁ janaṁ tavaivāṁśa-rūpeṇa tvadīya-svarūpeṇa kṛtaṁ nitya-siddhaṁ vadanti | tatra akhila-śakti-dhṛtastava ity uktvā tvad-akhila-śakti-gaṇāntaḥ-pāti-jīvākhya-taṭastha-śakti-viśiṣṭasyaiva tavāṁśaḥ, na tu svarūpa-śakti-viśiṣṭasya kevala-svarūpasyety āyātam | tato mūla-maṇḍala-sthānīya-tvad-āśrayaka-raśmi-paramāṇu-sthānīyā jīvā iti bhāvaḥ | aṁśatve hetuḥ—abahir-antar-asaṁvaraṇaṁ bahir antaś ca yasya saṁvaraṇaṁ nāsti, kintu tais tair upādhibhiḥ saṁvaraṇam evāstīty arthaḥ | ataḥ saṁvaraṇa-hīnasya tavāyam aṁśa eveti bhāvaḥ | iti etat-prakārāṁ nur jīvasya gatiṁ svabhāvata eva tvad-āśrayakas tvad-eka-jīvanaś cāsau jīva iti tattvaṁ vivicya jñātvā kavayaḥ paṇḍitāḥ viśvasitāḥ śraddadhānā bhavata evāṅghrimupāsate | viśvāse hetuḥ—nigamāvapanaṁ sakala-veda-bījojjīvanaikāśraya-kṣetraṁ śāstra-yonim ity arthaḥ | ato nitya-tvad-āśrayaika-jīvanānām api teṣāṁ tvad-vaimukhyena yat saṁsāra-duḥkhaṁ bhavati, tad api sāmmukhyena svayam eva palāyata ity āhuḥ—abhavam iti, na vidyate bhavaḥ saṁsāro yatreti | athavā, bhajanīyasya nityatvena bhakter apy anaśvaratvaṁ pratipādayanti—abhavaṁ janma-rahitam aṅghrim iti | tasmād akiñcānākhyā bhaktir eva sarvordhvam abhidheyā || ||
Именно эта бескорыстная преданность подобает живым по самой их природе: ведь живые по природе имеют его прибежищем, — «Он причина, владыка владык причин», говорит шрути. И хотя они его часть, они имеют его прибежищем, будучи приняты как внешнее, — подобно мельчайшим частицам зноя вне круга солнца. Оттого и в Уттара-кханде Падмы, в толковании пранавы: «Звук „а“, звук „у“ и затем звук „ма“ — пранава, названная состоящею из трёх Вед, стопа Брахмана. Звуком „а“ называется Вишну, звуком „у“ — Шри, а звук „ма“ — раб их обоих, названный двадцать пятым». И в конце: «Этот, зовущийся звуком „ма“, наделённый сознанием, есть по облику остаток Бхагавана». Так же: «Иные называют звук „у“ речением утверждения; а Шри, как держащаяся его стороны, называется и самим звуком „а“ — как сияние солнца, вечно от него неотлучное» и далее. Оттого у шри вайшнавов и установлено, что великое речение — именно пранава.
Так же и в толковании восемнадцатисложной: «Шримате Вишну, супругу Камалы, я совершаю всякое рабство — во всех состояниях места, времени и прочего»; и да обретёт он главное рабство, установленное самим своеобразием. «Познав так смысл мантры, пусть совершенно совершает подобающее ему поведение. Этот мир, неподвижный и движущийся, стал его рабом; шриман Нараяна — господин, владыка миров, Владыка».
Об этом и говорят: «Твоего человека, пребывающего в этих городах, тобою же сотворённых, — не покрываемого ни извне, ни изнутри, — называют сделанным частью тебя, владеющего всеми силами. Так различив состояние человека, мудрые, доверившиеся на земле, почитают твою стопу, небытийную, — засеянное поле Вед».
То есть: твоего человека, существо, пребывающее в городах — телах, сотворённых тобою самим, — называют сделанным как часть тебя, твоим своеобразием, вечно совершенным. И, сказав «твоего, владеющего всеми силами», он тем самым дал понять: это часть тебя, определяемого именно пограничною силою, зовущеюся живым и входящею в сонм всех твоих сил, — а не тебя, определяемого силою своеобразия, не одного лишь твоего своеобразия. Оттого живые подобны мельчайшим частицам луча, имеющим прибежищем тебя, подобного коренному кругу солнца. Причина того, что они часть: «не покрываемый ни извне, ни изнутри» — у кого нет покрова ни извне, ни изнутри, но есть покров из тех и этих придатков; и потому это часть тебя, лишённого покрова.
«Так» — то есть, различив и познав истину о таком состоянии человека, живого: что этот живой по самой природе имеет прибежищем тебя и живёт тобою одним, — мудрые, то есть учёные, доверившиеся, то есть верующие, почитают именно твою стопу. Причина доверия: «засеянное поле Вед» — поле, единственное прибежище оживления семени всех Вед, то есть лоно шастр. Оттого и говорят, что то страдание самсары, какое бывает у них, вечно имеющих прибежищем и единственною жизнью тебя, от отвращённости от тебя, — само убегает при обращённости: «небытийную» — ту, где нет бытия, самсары. Или же вечностью почитаемого они излагают и негибнущесть преданности: «небытийную» — стопу, лишённую рождения. Потому именно бескорыстная преданность есть предмет, стоящий выше всего.
eb3dafa515b8 · प्रकाशित 21 सित॰ 2026, 12:52:07 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Слуга назван в самой пранаве — третьим звуком; тем самым служение оказывается не выбором, а тем, что человек и есть по составу.