हरिं सम्प्राप्य कामेन ततो मुक्ता भवार्णवात् ॥ इति । अतः पुरुषेष्व् अपि स्त्रीभावेनोद्भवाद् भगवद्विषयत्वान् न प्राकृतकामदेवोद्भावितः प्राकृतः कामोऽसौ, किन्तु साक्षान् मन्मथमन्मथः इति श्रवणाद् आगमादौ तस्य कामत्वेनोपासनाच् च भगवदेकोद्भावितोऽप्राकृत एवासौ काम इति ज्ञेयम् । श्रीमदुद्धवादीनां परमभक्तानाम् अपि च तच्छ्लाघा श्रूयते—एताः परं तनुभृतो भुवि गोपवध्वः इत्यादौ । किं बहुना, श्रुतीनाम् अपि तद्भावो बृहद्वामने प्रसिद्धः, यतस् तत्र श्रुतयोऽपि नित्यसिद्धगोपिकाभावाभिलाषिण्यस् तद्रूपेणैव तद्गणान्तःपातिन्यो बभूवुर् इति प्रसिद्धिः । एतत् प्रसिद्धिसूचकम् एवैतद् उक्त ताभिर् एव— निभृतमरुन्मनोऽक्षदृढयोगयुजो हृदि यन् मुनय उपासते तद् अरयोऽपि ययुः स्मरणात् । स्त्रिय उरगेन्द्रभोगभुजदण्डविषक्तधियो वयम् अपि ते समाः समदृशोऽङ्घ्रिसरोजसुधाः ॥ इति । विस्पष्टश् चायम् अर्थः । यद् ब्रह्माख्यं तत्त्वं शास्त्रदृष्ट्या प्रयासबाहुल्येन मुनय उपासते तद् अरयोऽपि यस्य स्मरणात् तदुपासनं विनैव ययुः । तथा स्त्रियः श्रीगोपसुभ्रुवस् ते तव श्रीनन्दनन्दनरूपस्य उरुगेन्द्रदेहतुल्यौ यौ भुजदण्डौ तव विषक्तधियः सत्यस् तवैव अङ्घ्रिसरोजसुधास् तदीयस्पर्शविशेषजातिप्रेममाधुर्याणि ययुः । वयं श्रुतयोऽपि समदृशस् तत्तुल्यभावाः सत्यः समास् तादृशगोपिकात्वप्राप्त्या तत्साम्यम् आप्तास् ता एवाङ्घ्रिसरोजसुधां यातवत्य इत्य् अर्थः । अर्थवशाद् विभक्तिविपरिणामः । अङ्घ्रीति सादरोक्तिः । अत्र तदरयोऽपि ययुः स्मरणाद् इत्य् अनेन भावमार्गस्य झटित्य् अर्थसाधनत्वं दर्शितम् । समदृश इत्य् अनेन रागानुगाया एव तत्र साधकतमत्वं व्यञ्जितम् । अन्यथा सर्वसाधनसाध्यविदुष्यः श्रुतयोऽन्यत्रैव प्रवर्तेरन् । तथा स्मरणपरयुग्मद्वयेऽस्मिन् स्वस्वयुग्मे प्रथमस्य मुख्यत्वं द्वितीयस्य गौणत्वं दर्शितम् । उभयत्राप्य् अपिशब्दसाहित्येनोत्तरत्र पाठाद् एकार्थताप्राप्तेः । अतः स्त्रिय इति नित्याः श्रीगोपिका एव ता ज्ञेयाः । तथैव श्रुतिभिर् इति श्रीकृष्णनित्यधाम्नि ता दृष्टा इति बृहद्वामन एव प्रसिद्धम् । तद् एवं साधु व्याख्यातं कामाद् द्वेषात् इत्यादौ तदघं हित्वा इत्य् अत्र तेषु मध्ये द्वेषभययोर् यदघम् इत्यादि ॥
hariṁ samprāpya kāmena tato muktā bhavārṇavāt || iti | ataḥ puruṣeṣv api strī-bhāvenodbhavād bhagavad-viṣayatvān na prākṛta-kāma-devodbhāvitaḥ prākṛtaḥ kāmo'sau, kintu sākṣān manmatha-manmathaḥ iti śravaṇād āgamādau tasya kāmatvenopāsanāc ca bhagavad-ekodbhāvito'prākṛta evāsau kāma iti jñeyam | śrīmad-uddhavādīnāṁ parama-bhaktānām api ca tac-chlāghā śrūyate—etāḥ paraṁ tanu-bhṛto bhuvi gopa-vadhvaḥ ity-ādau | kiṁ bahunā, śrutīnām api tad-bhāvo bṛhad-vāmane prasiddhaḥ, yatas tatra śrutayo'pi nitya-siddha-gopikā-bhāvābhilāṣiṇyas tad-rūpeṇaiva tad-gaṇāntaḥ-pātinyo babhūvur iti prasiddhiḥ | etat prasiddhi-sūcakam evaitad ukta tābhir eva— nibhṛta-marun-mano-'kṣa-dṛḍha-yoga-yujo hṛdi yan munaya upāsate tad arayo'pi yayuḥ smaraṇāt | striya uragendra-bhoga-bhuja-daṇḍa-viṣakta-dhiyo vayam api te samāḥ sama-dṛśo'ṅghri-saroja-sudhāḥ || iti | vispaṣṭaś cāyam arthaḥ | yad brahmākhyaṁ tattvaṁ śāstra-dṛṣṭyā prayāsa-bāhulyena munaya upāsate tad arayo'pi yasya smaraṇāt tad-upāsanaṁ vinaiva yayuḥ | tathā striyaḥ śrī-gopa-subhruvas te tava śrī-nandanandana-rūpasya urugendra-deha-tulyau yau bhuja-daṇḍau tava viṣakta-dhiyaḥ satyas tavaiva aṅghri-saroja-sudhās tadīya-sparśa-viśeṣa-jāti-prema-mādhuryāṇi yayuḥ | vayaṁ śrutayo'pi samadṛśas tat-tulya-bhāvāḥ satyaḥ samās tādṛśa-gopikātva-prāptyā tat-sāmyam āptās tā evāṅghri-saroja-sudhāṁ yātavatya ity arthaḥ | artha-vaśād vibhakti-vipariṇāmaḥ | aṅghrīti sādaroktiḥ | atra tad-arayo'pi yayuḥ smaraṇād ity anena bhāva-mārgasya jhaṭity artha-sādhanatvaṁ darśitam | sama-dṛśa ity anena rāgānugāyā eva tatra sādhakatamatvaṁ vyañjitam | anyathā sarva-sādhana-sādhya-viduṣyaḥ śrutayo'nyatraiva pravarteran | tathā smaraṇa-para-yugma-dvaye'smin sva-sva-yugme prathamasya mukhyatvaṁ dvitīyasya gauṇatvaṁ darśitam | ubhayatrāpy api-śabda-sāhityenottaratra pāṭhād ekārthatā-prāpteḥ | ataḥ striya iti nityāḥ śrī-gopikā eva tā jñeyāḥ | tathaiva śrutibhir iti śrī-kṛṣṇa-nitya-dhāmni tā dṛṣṭā iti bṛhad-vāmana eva prasiddham | tad evaṁ sādhu vyākhyātaṁ kāmād dveṣāt ity-ādau tad-aghaṁ hitvā ity atra teṣu madhye dveṣa-bhayayor yad-agham ity-ādi ||
«Обретя Хари желанием, они тем освобождены от океана бытия». Отсюда: поскольку и в мужах оно возникло как женское настроение и имеет предметом Бхагавана, — это желание не природное, порождённое природным Кама-девою, но, по слышанному «непосредственно Манматха Манматхи» и по тому, что в агаме и прочем Он почитается как Кама, — надо знать, что это желание неприродно и порождено одним Бхагаваном. И у шримад Уддхавы и прочих, высших преданных, слышится их восхваление — «эти жёны пастухов, высшие среди несущих тело на земле» и далее. Да что много: то же настроение известно и у самих шрути — в Брихад-вамане, где известно, что и шрути, возжелав настроения вечно достигнутых гопи, самим их обликом вошли в их сонм. Указанием на эту известность и служит сказанное ими самими: «То, что молчальники, обуздав ветры, ум и чувства и соединившись твёрдым сопряжением, почитают в сердце, — того достигли памятованием даже враги. Жёны, чей разум прилепился к рукам-столпам, подобным телу владыки змеев, достигли нектара твоих стоп-лотосов; и мы, равные им, с тем же видением, — тоже». Смысл вполне ясен.\n\nТу истину, зовомую брахманом, которую молчальники почитают взглядом писания, с обилием усилий, — её достигли даже враги, одним памятованием о Нём, вовсе без того почитания. А «жёны» — прекраснобровые шри пастушки; «твои» — тебя, в облике сына Нанды; чей разум прилепился к твоим рукам-столпам, подобным телу владыки змеев, — они достигли нектара твоих стоп-лотосов, то есть сладостей любви особого рода, рождённых от Его касания. «Мы» — шрути; «с тем же видением» — имеющие равное им настроение; «равные» — обретшие равенство им обретением такого же бытия гопи, — и они-то и достигли нектара стоп-лотосов; таков смысл. Падеж изменён по силе смысла. «Стоп» — речение почтительное. Словами «того достигли памятованием даже враги» показано, что путь настроения достигает цели мгновенно; а словами «с тем же видением» явлено, что сильнейшее средство там — именно рагануга: иначе шрути, знающие все средства и достигаемое, двинулись бы иным путём. И в этой двоице двоиц, преданных памятованию, показана в каждой своей двоице главность первого и второстепенность второго, — ибо в обоих случаях сопутствие слова «также» и позднейшее чтение дают единосмысленность. Оттого «жёны» надо знать как вечных шри гопи; и так же известно в самой Брихад-вамане, что они были виданы шрути в вечной обители шри Кришны. Итак, хорошо истолковано в «от желания, от ненависти» и далее, где «оставив тот грех» значит: тот грех, что бывает среди них у ненависти и страха, и далее.
a3382f000516 · प्रकाशित 21 सित॰ 2026, 12:52:07 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Шрути, знающие все средства, выбирают не самое верное, а самое близкое: и это оказывается решающим доводом о рагануге.