गृह्णीयाद् वैष्णवं मन्त्रं दीक्षापूर्वं विधानतः ॥ इत्य् आगमात् । दिव्यं ज्ञानं ह्य् अत्र श्रीमति मन्त्रे भगवत्स्वरूपज्ञानं, तेन भगवता सम्बन्धविशेषज्ञानं च । यथा पाद्मोत्तरखण्डादाव् अष्टाक्षरादिकम् अधिकृत्य विवृतम् अस्ति । ये तु सम्पत्तिमन्तो गृहस्थास् तेषां त्व् अर्चनमार्ग एव मुख्यः । यथोक्तं श्रीवासुदेवं प्रति मुनिभिः— अयं स्वस्त्ययनः पन्था द्विजातेर् गृहमेधिनः । यच् छ्रद्धयाप्तवित्तेन शुक्लेनेज्येत पूरुषः ॥ इति । तद् अकृत्वा हि निष्किञ्चनवत् केवलस्मरणादिनिष्ठत्वे वित्तशाठ्यविप्रतिपत्तिः स्यात् । परद्वारा तत्सम्पादनं व्यवहारनिष्ठत्वस्यालसत्वस्य वा प्रतिपादकम् । ततोऽश्रद्धामयत्वाद् धीनम् एव तत् । ततश् च योऽमायया सततयानुवृत्त्या इत्याद्युपदेशाद् भ्रश्येत् । किं च, गृहस्थानां परिचर्यामार्गे द्रव्यसाध्यतयार्चनमार्गाद् अविशेषेण प्राप्तेऽप्य् अर्चनमार्गस्यैव प्राधान्यम् अत्यन्तविधिसापेक्षत्वात् तेषाम् । तथा गार्हस्थ्यधर्मस्य देवतायागस्य शाखापल्लवादिसेकस्थानीयस्य मूलसेकरूपं तदर्चनम् इत्य् अपि तदकरणे महान् दोषः । अतः स्कान्दे श्रीप्रह्लादवाक्यम्— केशवार्चा गृहे यस्य न तिष्ठति महीपते । तस्यान्नं नैव भोक्तव्यम् अभक्ष्येण समं स्मृतम् ॥ इति । दीक्षितानां तु सर्वेषां तदकरणे नरकपातः श्रूयते । यथा विष्णुधर्मोत्तरे— एककालं द्विकालं वा त्रिकालं पूजयेद् धरिम् । अपूज्यभोजनं कुर्वन् नरकाणि व्रजेन् नरः ॥ इत्यादि । अशक्तम् अयोग्यं प्रति च आग्नेये— पूजितं पूज्यमानं वा यः पश्येद् भक्तितो हरिम् । श्रद्धया मोदयेद् यस् तु सोऽपि योगफलं लभेत् ॥ इति । योगोऽत्र पञ्चरात्राद्युक्तः क्रियायोगः । क्वचिद् अत्र मानसपूजा च विहितास्ति । तथा च पाद्मोत्तरखण्डे—साधारणं हि सर्वेषां मानसेज्या नॄणां प्रिया इति । किं च, अस्मिन्न् अर्चनमार्गेऽवश्यं विधिर् अपेक्षणीयः । ततः पूर्वं दीक्षा कर्तव्या । अथ शास्त्रीयं विधानं च शिक्षणीयम् । दीक्षा यथागमे— द्विजानाम् अनुपेतानां स्वकर्माध्ययनादिषु । यथाधिकारो नास्तीह स्याच् चोपनयनाद् अनु ॥ तथात्रादीक्षितानां तु मन्त्रदेवार्चनादिषु । नाधिकारोऽस्त्य् अतः कुर्याद् आत्मानं शिवसंस्तुतम् ॥ इति । शास्त्रीयविधानं च, यथा विष्णुरहस्ये— अविज्ञाय विधानोक्तां हरिपूजाविधिक्रियाम् । कुर्वन् भक्त्या समाप्नोति शतभागं विधानतः ॥ इति । भक्त्या परमादरेणैव शतभागं प्राप्नोति । अन्यथा ताव् अन्तम् अपि नेत्य् अर्थः । विधौ तु वैष्णवसम्प्रदायानुसार एव प्रमाणम् । यतो विष्णुरहस्ये— अर्चयन्ति सदा विष्णुं मनोवाक्कायकर्मभिः । तेषां हि वचनं ग्राह्यं ते हि विष्णुसमा मताः ॥ कौर्मे— संपृष्ट्वा वैष्णवान् विप्रान् विष्णुशास्त्रविशारदान् । चीर्णव्रतान् सदाचारान् तद् उक्तं यत्नतश् चरेत् ॥ वैष्णवतन्त्रे— येषां गुरौ च जप्ये च विष्णौ च परमात्मनि । नास्ति भक्तिः सदा तेषां वचनं परिवर्जयेत् ॥ इति । तथाह— एवं सदा इत्यादौ तन्निष्ठविप्राभिहितः शशास ह इति । अम्बरीष इति प्रकरणलब्धम् ॥ ॥
gṛhṇīyād vaiṣṇavaṁ mantraṁ dīkṣāpūrvaṁ vidhānataḥ || ity āgamāt | divyaṁ jñānaṁ hy atra śrīmati mantre bhagavat-svarūpa-jñānaṁ, tena bhagavatā sambandha-viśeṣa-jñānaṁ ca | yathā pādmottara-khaṇḍādāv aṣṭākṣarādikam adhikṛtya vivṛtam asti | ye tu sampattimanto gṛhasthās teṣāṁ tv arcana-mārga eva mukhyaḥ | yathoktaṁ śrī-vāsudevaṁ prati munibhiḥ— ayaṁ svasty-ayanaḥ panthā dvi-jāter gṛha-medhinaḥ | yac chraddhayāpta-vittena śuklenejyeta pūruṣaḥ || iti | tad akṛtvā hi niṣkiñcanavat kevala-smaraṇādi-niṣṭhatve vitta-śāṭhya-vipratipattiḥ syāt | para-dvārā tat-sampādanaṁ vyavahāra-niṣṭhatvasyālasatvasya vā pratipādakam | tato'śraddhā-mayatvād dhīnam eva tat | tataś ca yo'māyayā satatayānuvṛttyā ity-ādy-upadeśād bhraśyet | kiṁ ca, gṛhasthānāṁ paricaryā-mārge dravya-sādhyatayārcana-mārgād aviśeṣeṇa prāpte'py arcana-mārgasyaiva prādhānyam atyanta-vidhi-sāpekṣatvāt teṣām | tathā gārhasthya-dharmasya devatā-yāgasya śākhā-pallavādi-seka-sthānīyasya mūla-seka-rūpaṁ tad-arcanam ity api tad-akaraṇe mahān doṣaḥ | ataḥ skānde śrī-prahlāda-vākyam— keśavārcā gṛhe yasya na tiṣṭhati mahīpate | tasyānnaṁ naiva bhoktavyam abhakṣyeṇa samaṁ smṛtam || iti | dīkṣitānāṁ tu sarveṣāṁ tad-akaraṇe naraka-pātaḥ śrūyate | yathā viṣṇu-dharmottare— eka-kālaṁ dvi-kālaṁ vā tri-kālaṁ pūjayed dharim | apūjyabhojanaṁ kurvan narakāṇi vrajen naraḥ || ity-ādi | aśaktam ayogyaṁ prati ca āgneye— pūjitaṁ pūjyamānaṁ vā yaḥ paśyed bhaktito harim | śraddhayā modayed yas tu so'pi yoga-phalaṁ labhet || iti | yogo'tra pañcarātrādy-uktaḥ kriyā-yogaḥ | kvacid atra mānasa-pūjā ca vihitāsti | tathā ca pādmottara-khaṇḍe—sādhāraṇaṁ hi sarveṣāṁ mānasejyā nṝṇāṁ priyā iti | kiṁ ca, asminn arcana-mārge'vaśyaṁ vidhir apekṣaṇīyaḥ | tataḥ pūrvaṁ dīkṣā kartavyā | atha śāstrīyaṁ vidhānaṁ ca śikṣaṇīyam | dīkṣā yathāgame— dvijānām anupetānāṁ sva-karmādhyayanādiṣu | yathādhikāro nāstīha syāc copanayanād anu || tathātrādīkṣitānāṁ tu mantra-devārcanādiṣu | nādhikāro'sty ataḥ kuryād ātmānaṁ śiva-saṁstutam || iti | śāstrīya-vidhānaṁ ca, yathā viṣṇu-rahasye— avijñāya vidhānoktāṁ hari-pūjā-vidhi-kriyām | kurvan bhaktyā samāpnoti śata-bhāgaṁ vidhānataḥ || iti | bhaktyā paramādareṇaiva śata-bhāgaṁ prāpnoti | anyathā tāv antam api nety arthaḥ | vidhau tu vaiṣṇava-sampradāyānusāra eva pramāṇam | yato viṣṇu-rahasye— arcayanti sadā viṣṇuṁ mano-vāk-kāya-karmabhiḥ | teṣāṁ hi vacanaṁ grāhyaṁ te hi viṣṇu-samā matāḥ || kaurme— saṁpṛṣṭvā vaiṣṇavān viprān viṣṇu-śāstra-viśāradān | cīrṇa-vratān sadācārān tad uktaṁ yatnataś caret || vaiṣṇava-tantre— yeṣāṁ gurau ca japye ca viṣṇau ca paramātmani | nāsti bhaktiḥ sadā teṣāṁ vacanaṁ parivarjayet || iti | tathāha— evaṁ sadā ity-ādau tan-niṣṭha-viprābhihitaḥ śaśāsa ha iti | ambarīṣa iti prakaraṇa-labdham || ||
«…да примет по уставу вайшнавскую мантру, предваряемую посвящением» — так из агамы. «Божественное знание» здесь — знание природы Бхагавана в шримат мантре и знание особой связи с тем Бхагаваном; как раскрыто в последней части Падмы и прочем, применительно к восьмисложной и прочим.
А у домохозяев с достатком главным является именно путь почитания. Как сказано молчальниками шри Васудеве: «Вот благой путь дваждырождённого, жертвующего домом: чтобы человек с верою чтил Мужа достоянием, добытым чисто». Ибо, не делая этого и держась, подобно нестяжателю, одного памятования и прочего, он навлёк бы подозрение в скупости на достояние. А устроение этого чужими руками — показатель либо привязанности к обиходу, либо лености; и оттого, будучи порождением неверия, это низко, и он отпал бы от наставления «кто нелукаво, постоянным следованием» и далее. И ещё: хотя у домохозяев путь прислуживания и путь почитания равно получены как достигаемые веществом, главным остаётся именно путь почитания, ибо у них он крайне требователен к уставу. Так же: домохозяйский закон, жертва божествам, подобна поливанию ветвей и побегов, а почитание Его есть поливание корня; и потому в несовершении его великий порок. Оттого в Сканде речение шри Прахлады: «У кого в доме не стоит изображение Кешавы, о владыка земли, пищу того вкушать не должно: она названа равной несъедобному».
А у всех посвящённых при несовершении его слышится падение в ад. Как в Вишну-дхармоттаре: «Пусть чтит Хари раз, или дважды, или трижды в день; а кто вкушает, не почтив, тот человек пойдёт в ады» и далее. А о неспособном и непригодном — в Агнее: «Кто с преданностью видел бы Хари почтённым или почитаемым и с верою радовался бы, — и тот обрёл бы плод сопряжения». «Сопряжение» здесь — сопряжение действия, сказанное в панчаратре и прочем. И кое-где здесь предписано умственное почитание; так в последней части Падмы: «Ведь умственное почитание — общее для всех и любезно людям».
И ещё: на этом пути почитания устав непременно требуется. Потому сперва надо совершить посвящение, а затем изучить установление писания. Посвящение — как в агаме: «Как у дваждырождённых, не получивших упанаяны, нет права на свои дела, изучение и прочее, а оно является вслед за упанаяною, — так и здесь у непосвящённых нет права на мантру, почитание божества и прочее; потому пусть сделает себя восхваляемым как благой». А установление писания — как в Вишну-рахасье: «Кто, не познав сказанного уставом действия по уставу почитания Хари, творит его с преданностью, обретает сотую часть уставного». «С преданностью» — именно с высшим почтением обретает сотую часть; иначе нет и столь малого; таков смысл. А в уставе свидетельство — именно следование вайшнавской преемственности. Ибо в Вишну-рахасье: «Кто всегда почитает Вишну делами ума, речи и тела, — их речение должно приниматься: они признаны равными Вишну». В Курме: «Спросив вайшнавов-брахманов, знающих писание Вишну, исполнивших обеты, благого поведения, — пусть с усердием исполняет сказанное ими». В вайшнавской тантре: «У кого нет преданности гуру, шептаемому, Вишну, Параматману, — их речение пусть отвергает всегда». Так же говорит: «так всегда» и далее — «наставленный брахманами, стойкими в том, он правил»; а что это Амбариша, получено из раздела.
da45e5d4c241 · प्रकाशित 25 सित॰ 2026, 11:47:45 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Достаток здесь не преимущество, а обязанность: у кого есть чем служить, тому одно памятование зачтётся скупостью.