तद् एवं श्रीभगवद्भक्तेर् एव सर्वोर्ध्वम् अभिधेयत्वं स्थितम्— तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः । कर्मिभ्यश् चाधिको योगी तस्माद् योगी भवार्जुन ॥ योगिनाम् अपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना । श्रद्धावान् भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः ॥ इति । अत्र योगिनाम् अपि सर्वेषाम् इति च पञ्चम्यर्थ एव षष्ठी । तपस्विभ्य इत्यादिना तथैवोपक्रमात्, भजतः सर्वाधिक्यम् एव विवक्षितं च। सर्वशब्दोऽत्र देवम् एवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते इत्यादिना पूर्वपूर्वोक्तान् सर्वान् उपायिनो गृह्णातीति ज्ञेयम् । तद् एवम् अभक्तनिन्दाश्रवणात् श्रीमद्भगवद्भक्तेः सर्वेषु नित्यत्वम् अपि सिद्धम् । उक्तं च श्रीभगवता उद्धवं प्रति—भिक्षोर् धर्मः शमोऽहिंसा तप ईक्षा वनौकसः इत्यादौ, सर्वेषां मदुपासनम् इति । तथा नारदेन च सार्ववर्णिकस्वधर्मकथने, श्रवणं कीर्तनं चास्य इत्यादि । अकरणे दोषश्रवणं चान्यत्र, मुखबाहूरुपादेभ्यः इत्यादि । तथा च महाभारते— मातृवत् परिरक्षन्तं सृष्टिसंहारकारकम् । यो नार्चयति देवेशं तं विद्याद् ब्रह्मघातकम् ॥ इत्यादि । श्रीगीतोपनिषत्सु— न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः । माययापहृतज्ञाना आसुरं भावम् आश्रिताः ॥ इत्यादि । आग्नेये विष्णुधर्मे च— द्विविधो भूतसर्गोऽयं दैव आसुर एव च । विष्णुभक्तिपरो दैव आसुरस् तद्विपर्ययः ॥ अन्यद् अप्य् उदाहृतम्—विप्राद् द्विषड्गुणयुताद् अरविन्दनाभपादारविन्दविमुखात् इति श्वपचोऽपि महीपालः इत्यादि च । तथा गारुडे— अन्तं गतोऽपि वेदानां सर्वशास्त्रार्थवेद्य् अपि । यो न सर्वेश्वरे भक्तस् तं विद्यात् पुरुषाधमम् ॥ बृहन्नारदीये— हरिपूजाविहीनाश् च वेदविद्वेषिणस् तथा । गोद्विजद्वेषनिरता राक्षसाः परिकीर्तिताः ॥ इति । अपरं च— येऽन्येऽरविन्दाक्ष विमुक्तमानिनस् त्वय्य् अस्तभावाद् अविशुद्धबुद्धयः । आरुह्य कृच्छ्रेण परं पदं ततः पतन्त्य् अधोऽनादृतयुष्मदङ्घ्रयः ॥ इति । प्रथमतस् तावत् त्वय्य् अस्तभावाद् अविशुद्धबुद्धयः— धर्मः सत्यदयोपेतो विद्या वा तपसान्विता । मद्भक्त्यापेतम् आत्मानं न सम्यक् प्रपुनाति हि ॥ इत्याद्युक्तेः । तथापि ज्ञानमार्गम् आश्रित्य विमुक्तमानिनो देहद्वयातिरिक्तत्वेनात्मानं भावयन्तः, ततः—क्लेशोऽधिकतरस् तेषाम् अव्यक्तासक्तचेतसाम् इत्याद्युक्तेः कृच्छ्रेणपरं पदंजीवन्मुक्तिरूपाम् आरुह्य प्राप्यापि, ततोऽधः पतन्ति भ्रश्यन्ति । कदेत्य् अपेक्षायाम् आह—अनादृतैति । यदीति शेषः । तेषां भक्तिप्रभावस्याननुवृत्तेर् अबुद्धिपूर्वकस्य त्वदनादरस्य निवर्तकाभावात्, तथापि दग्धानाम् अपि पापकर्मणां महाशक्तिश्रीभगवत्पादपद्मावज्ञया पुनर् विरोहात् । तथा च वासनाभाष्योत्थापितं भगवत्परिशिष्टवचनम्— जीवन्मुक्ता अपि पुनर् बन्धनं यान्ति कर्मभिः । यद्य् अचिन्त्यमहाशक्तौ भगवत्य् अपराधिनः ॥ अत एव तत्रैव— जीवन्मुक्ताः प्रपद्यन्ते क्वचित् संसारवासनाम् । योगिनो वै नो लिप्यन्ते कर्मभिर् भगवत्पराः ॥ इति । तथा रथयात्राप्रसङ्गे विष्णुभक्तिचन्द्रोदयादिधृतं पुराणान्तरवचनम्— नानुव्रजति यो मोहाद् व्रजन्तं परमेश्वरम् । ज्ञानाग्निदग्धकर्मापि स भवेद् ब्रह्मराक्षसः ॥ इति । एवम् एवोक्तं—यो नादृतो नरकभाग्भिर् असत्प्रसङ्गैः इति । अत एवोपदिष्टम्— तस्माज् ज्ञानेन सहितं ज्ञात्वा स्वात्मानम् उद्धव । ज्ञानविज्ञानसम्पन्नो भज मां भक्तिभावतः ॥ तस्मात् सुतराम् एव सर्वेषां श्रीहरिभक्तिर् नित्येत्य् आयातम् ॥ ॥
tad evaṁ śrī-bhagavad-bhakter eva sarvordhvam abhidheyatvaṁ sthitam— tapasvibhyo'dhiko yogī jñānibhyo'pi mato'dhikaḥ | karmibhyaś cādhiko yogī tasmād yogī bhavārjuna || yoginām api sarveṣāṁ mad-gatenāntarātmanā | śraddhāvān bhajate yo māṁ sa me yuktatamo mataḥ || iti | atra yoginām api sarveṣām iti ca pañcamy-artha eva ṣaṣṭhī | tapasvibhya ity-ādinā tathaivopakramāt, bhajataḥ sarvādhikyam eva vivakṣitaṁ ca| sarva-śabdo'tra devam evāpare yajñaṁ yoginaḥ paryupāsate ity-ādinā pūrva-pūrvoktān sarvān upāyino gṛhṇātīti jñeyam | tad evam abhakta-nindā-śravaṇāt śrīmad-bhagavad-bhakteḥ sarveṣu nityatvam api siddham | uktaṁ ca śrī-bhagavatā uddhavaṁ prati—bhikṣor dharmaḥ śamo'hiṁsā tapa īkṣā vanaukasaḥ ity-ādau, sarveṣāṁ mad-upāsanam iti | tathā nāradena ca sārvavarṇika-svadharma-kathane, śravaṇaṁ kīrtanaṁ cāsya ity-ādi | akaraṇe doṣa-śravaṇaṁ cānyatra, mukha-bāhūru-pādebhyaḥ ity-ādi | tathā ca mahābhārate— mātṛvat parirakṣantaṁ sṛṣṭi-saṁhāra-kārakam | yo nārcayati deveśaṁ taṁ vidyād brahma-ghātakam || ity-ādi | śrī-gītopaniṣatsu— na māṁ duṣkṛtino mūḍhāḥ prapadyante narādhamāḥ | māyayāpahṛta-jñānā āsuraṁ bhāvam āśritāḥ || ity-ādi | āgneye viṣṇu-dharme ca— dvividho bhūta-sargo'yaṁ daiva āsura eva ca | viṣṇu-bhakti-paro daiva āsuras tad-viparyayaḥ || anyad apy udāhṛtam—viprād dvi-ṣaḍ-guṇa-yutād aravinda-nābha-pādāravinda-vimukhāt iti śvapaco'pi mahīpālaḥ ity-ādi ca | tathā gāruḍe— antaṁ gato'pi vedānāṁ sarva-śāstrārtha-vedy api | yo na sarveśvare bhaktas taṁ vidyāt puruṣādhamam || bṛhan-nāradīye— hari-pūjā-vihīnāś ca veda-vidveṣiṇas tathā | go-dvija-dveṣa-niratā rākṣasāḥ parikīrtitāḥ || iti | aparaṁ ca— ye'nye'ravindākṣa vimukta-māninas tvayy asta-bhāvād aviśuddha-buddhayaḥ | āruhya kṛcchreṇa paraṁ padaṁ tataḥ patanty adho'nādṛta-yuṣmad-aṅghrayaḥ || iti | prathamatas tāvat tvayy asta-bhāvād aviśuddha-buddhayaḥ— dharmaḥ satya-dayopeto vidyā vā tapasānvitā | mad-bhaktyāpetam ātmānaṁ na samyak prapunāti hi || ity-ādy-ukteḥ | tathāpi jñāna-mārgam āśritya vimukta-mānino deha-dvayātiriktatvenātmānaṁ bhāvayantaḥ, tataḥ—kleśo'dhikataras teṣām avyaktāsakta-cetasām ity-ādy-ukteḥ kṛcchreṇaparaṁ padaṁjīvan-mukti-rūpām āruhya prāpyāpi, tato'dhaḥ patanti bhraśyanti | kadety apekṣāyām āha—anādṛta-iti | yadīti śeṣaḥ | teṣāṁ bhakti-prabhāvasyānanuvṛtter abuddhi-pūrvakasya tvad-anādarasya nivartakābhāvāt, tathāpi dagdhānām api pāpa-karmaṇāṁ mahā-śakti-śrī-bhagavat-pāda-padmāvajñayā punar virohāt | tathā ca vāsanā-bhāṣyotthāpitaṁ bhagavat-pariśiṣṭa-vacanam— jīvan-muktā api punar bandhanaṁ yānti karmabhiḥ | yady acintya-mahā-śaktau bhagavaty aparādhinaḥ || ata eva tatraiva— jīvan-muktāḥ prapadyante kvacit saṁsāra-vāsanām | yogino vai no lipyante karmabhir bhagavat-parāḥ || iti | tathā rathayātrā-prasaṅge viṣṇu-bhakti-candrodayādi-dhṛtaṁ purāṇāntara-vacanam— nānuvrajati yo mohād vrajantaṁ parameśvaram | jñānāgni-dagdha-karmāpi sa bhaved brahma-rākṣasaḥ || iti | evam evoktaṁ—yo nādṛto naraka-bhāgbhir asat-prasaṅgaiḥ iti | ata evopadiṣṭam— tasmāj jñānena sahitaṁ jñātvā svātmānam uddhava | jñāna-vijñāna-sampanno bhaja māṁ bhakti-bhāvataḥ || tasmāt sutarām eva sarveṣāṁ śrī-hari-bhaktir nityety āyātam || ||
Итак, установлено, что предметом — выше всего — является именно преданность шри Бхагавану: «Йогин выше подвижников, мыслится выше и знающих, и выше деятелей йогин; потому будь йогином, Арджуна. А из всех йогинов тот, кто, верующий, чтит меня, ушедши ко мне своим внутренним существом, — мыслится мною наисопряжённейшим». Здесь родительный «и всех йогинов» стоит в значении отложительного — ведь и зачин таков же: «подвижников» и далее; и имеется в виду именно превосходство чтущего над всеми. А слово «все» берёт здесь всех имеющих то или иное средство, названных прежде и прежде — от «иные йогины почитают бога как жертву» и далее. Так надо знать.
Итак, из осуждения непреданных установлена и непременность преданности шримад Бхагавану для всех. И сказано шри Бхагаваном Уддхаве — в «Закон нищего — покой, невреждение; подвижничество, созерцание — лесного жителя» и далее: «у всех — почитание меня». Так же и Нарадою, при изложении своего закона для всех варн: «слушание, воспевание его» и далее. И о том, что при несовершении бывает изъян, слышно в другом месте: «из уст, рук, бёдер и стоп» и далее. Так же и в Махабхарате: «Кто не почитает владыку богов, оберегающего, как мать, и совершающего творение и разрушение, — того да знают убийцею брахмана» и далее. В шри Гите-упанишадах: «Не приходят ко мне злодеи, глупцы, низшие из людей, чьё знание похищено майей, принявшие асурское настроение» и далее. В Агнейе и Вишну-дхарме: «Двояко это творение существ — божеское и асурское; у кого преданность Вишну превыше всего — божеское, а асурское — противоположность тому». Приведено и иное: «Випры, наделённого двенадцатью качествами, но отвратившегося от лотосных стоп того, у кого лотос на пупе» и «Даже пёс варящий, о хранитель земли» и далее. Так же в Гаруде: «Даже достигший конца Вед и ведающий смысл всех шастр, если не предан Владыке всех, — того да знают низшим из людей». В большой Нарадии: «Лишённые почитания Хари, а также ненавидящие Веду и преданные ненависти к коровам и дваждырождённым — названы ракшасами».
И ещё: «Те иные, о лотосоокий, что мнят себя освобождёнными, но разум их не вполне чист, ибо настроение к тебе отброшено, — взойдя с трудом на высшее место, падают оттуда вниз, не почтив твоих стоп». Сперва — «разум их не вполне чист, ибо настроение к тебе отброшено», по сказанному «Ни закон, наделённый правдою и состраданием, ни ведение, сопровождаемое подвижничеством, не очищает совершенно того, кто лишён преданности мне» и далее. И всё же, приняв прибежищем путь знания, мня себя освобождёнными, помышляя себя отличным от двух тел, — они, по сказанному «Труд тяжелее у тех, чьё сознание привязано к непроявленному» и далее, с трудом взойдя и даже достигнув высшего места, имеющего облик освобождения при жизни, падают оттуда вниз, отпадают. На вопрос «когда же?» он говорит: «не почтив»; подразумевая «если». Ибо у них, не следующих силе преданности, нет того, что устранило бы небрежение к тебе, совершённое по неразумию; и всё же — оттого, что даже сожжённые греховные деяния снова прорастают от презрения к лотосам стоп шри Бхагавана, чья сила велика.
Так и речение Бхагавата-паришишты, приведённое в «Васана-бхашье»: «Даже освобождённые при жизни снова идут в узы деяний, если стали оскорбителями Бхагавана, чья великая сила непомыслима». Оттого там же: «Освобождённые при жизни иногда впадают во впечатления самсары; йогины же, у которых Бхагаван превыше всего, деяниями не пятнаются». Так же, по поводу колесничного шествия, речение иной пураны, приводимое в «Вишну-бхакти-чандродае» и прочих: «Кто от помрачения не идёт вслед за шествующим высшим Владыкою, — тот, хотя бы деяния его сожжены огнём знания, станет брахма-ракшасом». Так же именно сказано: «Кто не почтён причастными аду, держащимися неистинного общения». Оттого и преподано: «Потому, познав себя самого вместе со знанием, о Уддхава, — наделённый знанием и ведением, чти меня с настроением преданности». Потому тем более выходит, что преданность шри Хари непременна для всех.
e97927a2bc54 · प्रकाशित 21 सित॰ 2026, 12:52:07 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Сила преданности названа здесь и обратной стороной: то, что она сжигает, может прорасти вновь — если презрены те самые стопы. Оттого и падение с высшей ступени объяснено не слабостью, а небрежением.