अत एवाह— नालं द्विजत्वं देवत्वम् ऋषित्वं वासुरात्मजाः । प्रीणनाय मुकुन्दस्य न वृत्तं न बहुज्ञता ॥ न दानं न तपो नेज्या न शौचं न व्रतानि च । प्रीयतेऽमलया भक्त्या हरिर् अन्यद् विडम्बनम् ॥ अमलया निष्कामया । विडम्बनं नटनमात्रम् । अतः सकामभक्तस्यापि भक्तेर् नटनमात्रतात्पर्येण भक्त्यनुकरणमात्रत्वात् । यथा परेषाम् अपि नटानां क्वचित् तदनुकरणं तथैवेति । तत्र सकामत्वम् ऐहिकं पारलौकिकं चेति द्विविधम्। तत् सर्वम् एव निषिध्यते श्रीनागपत्नीवचनादौ—न पारमेष्ठ्यं न महेन्द्रधिष्ण्यम् इत्यादिना । तस्माद् वैवस्वतमनुपुत्रस्य पृषध्रस्य तु मुमुक्षोर् अपि एकान्तित्वव्यपदेशो गौण एव बोद्धव्यः । मा मां प्रलोभयोत्पत्त्या सक्तंकामेषु तैर् वरैः । तत्सङ्गभीतो निर्विण्णो मुमुक्षुस् त्वाम् उपाश्रितः ॥ इत्य् अत्र श्रीप्रह्लादवाक्ये मुमुक्षा तु कामत्यागेच्छैव । यदि दास्यसि मे कामान् वरांस् त्वं वरदर्षभ । कामानां हृद्य् असंरोहं भवतस् तु वृणे वरम् ॥ इति वक्षमाणात् । भक्तियोगस्य तत् सर्वम् अन्तरायतयार्भकः इति श्रीनारदेन प्राग् उक्तत्वाच् च । एवं श्रीमदम्बरीषस्य यज्ञविधानम् अपि लोकसङ्ग्रहार्थकम् एव ज्ञेयम् । तम् उद्दिश्याप्य् एकान्तभक्तिभावेनेत्य् उक्तम् अस्ति । तत्र चैहिकं निष्कामत्वं भक्त्या जीविकाप्रतिष्ठाद्युपार्जनं यत् तदभावमयम् अपि बोद्धव्यम् । विष्णुं यो नोपजीवति इति गारुडे शुद्धभक्तलक्षणात् । मौनव्रतश्रुततपोऽध्ययनस्वधर्म व्याख्यारहोजपसमाधय आपवर्ग्याः । प्रायः परं पुरुष ते त्व् अजितेन्द्रियाणां वार्ता भवन्त्य् उत न वात्र तु दाम्भिकानाम् ॥ इति श्रीप्रह्लादवाक्यवत् । मौनादय एवाजितेन्द्रियाणां वार्ता जीवनोपाया भवन्ति । दाम्भिकानां तु वार्ता अपि भवन्ति न वा दम्भस्यानियतफलत्वाद् इत्य् अर्थः । अत एवोक्तं— आराधनं भगवत ईहमाना निराशिषः । ये तु नेच्छन्त्य् अपि परं ते स्वार्थकुशलाः स्मृताः ॥ इति । परं मोक्षम् अपि इति टीका च । तस्मात् साधूक्तं—नालं द्विजत्वम् इत्यादि ॥ ॥
ata evāha— nālaṁ dvijatvaṁ devatvam ṛṣitvaṁ vāsurātmajāḥ | prīṇanāya mukundasya na vṛttaṁ na bahu-jñatā || na dānaṁ na tapo nejyā na śaucaṁ na vratāni ca | prīyate'malayā bhaktyā harir anyad viḍambanam || amalayā niṣkāmayā | viḍambanaṁ naṭana-mātram | ataḥ sakāma-bhaktasyāpi bhakter naṭana-mātra-tātparyeṇa bhakty-anukaraṇa-mātratvāt | yathā pareṣām api naṭānāṁ kvacit tad-anukaraṇaṁ tathaiveti | tatra sakāmatvam aihikaṁ pāralaukikaṁ ceti dvividham| tat sarvam eva niṣidhyate śrī-nāgapatnī-vacanādau—na pārameṣṭhyaṁ na mahendra-dhiṣṇyam ity-ādinā | tasmād vaivasvata-manu-putrasya pṛṣadhrasya tu mumukṣor api ekāntitva-vyapadeśo gauṇa eva boddhavyaḥ | mā māṁ pralobhayotpattyā saktaṁkāmeṣu tair varaiḥ | tat-saṅga-bhīto nirviṇṇo mumukṣus tvām upāśritaḥ || ity atra śrī-prahlāda-vākye mumukṣā tu kāma-tyāgecchaiva | yadi dāsyasi me kāmān varāṁs tvaṁ varadarṣabha | kāmānāṁ hṛdy asaṁrohaṁ bhavatas tu vṛṇe varam || iti vakṣamāṇāt | bhakti-yogasya tat sarvam antarāyatayārbhakaḥ iti śrī-nāradena prāg uktatvāc ca | evaṁ śrīmad-ambarīṣasya yajña-vidhānam api loka-saṅgrahārthakam eva jñeyam | tam uddiśyāpy ekānta-bhakti-bhāvenety uktam asti | tatra caihikaṁ niṣkāmatvaṁ bhaktyā jīvikā-pratiṣṭhādy-upārjanaṁ yat tad-abhāva-mayam api boddhavyam | viṣṇuṁ yo nopajīvati iti gāruḍe śuddha-bhakta-lakṣaṇāt | mauna-vrata-śruta-tapo-'dhyayana-sva-dharma- vyākhyā-raho-japa-samādhaya āpavargyāḥ | prāyaḥ paraṁ puruṣa te tv ajitendriyāṇāṁ vārtā bhavanty uta na vātra tu dāmbhikānām || iti śrī-prahlāda-vākyavat | maunādaya evājitendriyāṇāṁ vārtā jīvanopāyā bhavanti | dāmbhikānāṁ tu vārtā api bhavanti na vā dambhasyāniyata-phalatvād ity arthaḥ | ata evoktaṁ— ārādhanaṁ bhagavata īhamānā nirāśiṣaḥ | ye tu necchanty api paraṁ te svārtha-kuśalāḥ smṛtāḥ || iti | paraṁ mokṣam api iti ṭīkā ca | tasmāt sādhūktaṁ—nālaṁ dvijatvam ity-ādi || ||
Оттого он и говорит: «Не довольно для удовлетворения Мукунды ни дваждырождённости, ни божественности, ни звания риши, о сыны асуров; ни поведения, ни многознания; ни дарения, ни подвижничества, ни жертвы, ни чистоты, ни обетов: Хари радуется незапятнанною преданностью, а иное — лицедейство». «Незапятнанною» — бескорыстною. «Лицедейство» — одно представление; ибо и у преданного с желаниями преданность устремлена лишь к представлению и есть лишь подражание преданности — как и у прочих лицедеев кое-где бывает такое подражание.
Желания при этом двояки: здешние и потусторонние; и всё это отвергается в речении шри жён нагов и прочем — «Ни сана Парамештхина, ни обители великого Индры» и далее. Потому и именование Пришадхры, сына Вайвасваты Ману, исключительным — при том что он жаждал освобождения — надо понимать переносно. А в речении шри Прахлады «Не прельщай меня, привязанного к желаниям, теми дарами рождения: я, боясь общения с ними, отвратившись, жаждая освобождения, прибег к тебе» жажда освобождения есть именно желание оставить желания, — как видно из того, что будет сказано: «Если дашь мне желания и дары, о бык среди дарителей, — я избираю даром непрорастание желаний в сердце»; и потому, что шри Нарада прежде сказал: «Всё это, дитя, препятствие сопряжению преданности».
Так же надо понимать, что и совершение жертвы шримад Амбаришею было лишь ради собирания мира; и о нём тоже сказано, что он совершал её с настроением исключительной преданности. А здешнее бескорыстие надо понимать и как полное отсутствие того добывания пропитания, положения и прочего преданностью, — по определению чистого преданного в Гаруде: «Кто не кормится Вишну». Как в речении шри Прахлады: «Молчание, обет, учёность, подвижничество, изучение, толкование своего закона, уединённый шёпот, сосредоточения — они ведут к избавлению; но большею частью, о Пуруша, они у не победивших чувства становятся промыслом; а у лицемеров, пожалуй, и промыслом не становятся». То есть: молчание и прочее у не победивших чувства становятся промыслом, средством к жизни; а у лицемеров бывают промыслом или не бывают — ибо плод лицемерия ненадёжен.
Оттого и сказано: «Те, кто ищет почитания Бхагавана без всяких благословений и не желает даже высшего, — те помнятся искусниками в своей цели»; «высшего» — даже освобождения, говорит тика. Потому хорошо сказано: «Не довольно дваждырождённости» и далее.
c5cf074cb0c4 · प्रकाशित 21 सित॰ 2026, 12:52:07 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Строже всего сказано не о желании небес, а о самом простом: о том, чтобы кормиться преданностью. Это и есть здешнее корыстие.