ततश् च नरेष्व् अभीक्ष्णम् इत्यादिना तादृशस्वोपासनाविशेषस्य झटिति स्पर्धादिक्षयलक्षणं फलम् उक्त्वा, विसृज्य इत्यादिना, तथादृष्टसाधनं सर्वनमस्कारम् उपदिश्य, यावत् इत्यादिना, तादृशोपासनाया अवधिं च सर्वत्र स्वतः स्वस्फूर्तिम् उक्त्वा, सर्वं इत्यादिना— नव्यवद् धृदये यज्ज्ञो ब्रह्मैतद् ब्रह्मवादिभिः । न मुह्यन्ति न शोचन्ति न हृष्यन्ति यतो गताः ॥ इति प्रचेतसः प्रति श्रीभगवद्वाक्ये तट्टीकायां च तस्य भगवतः प्रतिपदनव्यस्फूर्तिर् एव ब्रह्मेतीति यद् उक्तं, तद् एव तत् फलम् इत्य् उक्त्वा, यद् वा, कथम् अस्यावतारस्य ब्रह्मता भवति? इति गोपालतापनीप्रसिद्धब्रह्मेत्यभिधाननराकृतिपरब्रह्मरूपस्फूर्तिस् तत्फलम् इत्य् उक्त्वा, तेनैव तादृशोपासनां सर्वोर्ध्वम् अपि प्रशंसति— अयं हि सर्वकल्पानां सध्रीचीनो मतो मम । मद्भावः सर्वभूतेषु मनोवाक्कायवृत्तिभिः ॥ सर्वकल्पानां सर्वोपायानां सध्रीचीनः समीचीनः । मद्भावो मम श्रीकृष्णरूपस्य भावना । एतच् च श्रीकृष्णभजनस्यान्तर्यामिभजनाद् अप्य् आधिक्यं श्रीगीतोपसंहारानुसारेण एवोक्तम्— ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥61 तम् एव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत । तत्प्रसादात् परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम् ॥62 इति ते ज्ञानम् आख्यातं गुह्याद् गुह्यतरं मया । विमृश्यैतद् अशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु ॥63 सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः । इष्टोऽसि मे दृढम् इति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ॥64 मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु । माम् एवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे ॥65 सर्वधर्मान् परित्यज्य माम् एकं शरणं व्रज । अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥ इति । अत्र च गुह्यं पूर्वाध्यायोक्तं ज्ञानम् । गुह्यतरम् अन्तर्यामिज्ञानम् । सर्वगुह्यतमं तन्मनस्त्वादिलक्षणं तदेकशरणत्वलक्षणं च तदुपासनम् इति समानम् । एवं श्रीगीतास्व् एव नवमाध्यायेऽपि— इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्य् अनसूयवे । ज्ञानं विज्ञानसहितं यज् ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥ राजविद्या राजगुह्यम् इत्यादिना वक्ष्यमानार्थं प्रशस्य श्रीकृष्णरूपस्वभजनश्रद्धाहीनान् निन्दंस् तच्छ्रद्धावतः प्रशस्तवान् स्वयम् एव । यथा— अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुम् आश्रितम् । परं भावम् अजानन्तो मम भूतमहेश्वरम् ॥ मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः । राक्षसीम् आसुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः ॥ महात्मानस् तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिम् आश्रिताः । भजन्त्य् अनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिम् अव्ययम् ॥ इति । मामवअनादरेण मानुषीं तनुम् आश्रितं जानन्ति इत्य् अर्थः । तस्मात् सर्वान्तर्यामिभजनाद् अप्य् उत्तमत्वेन तदनन्तरं च सर्वगुह्यतमम् इत्य् अत्र सर्वग्रहणात् सर्वत उत्तमत्वेन श्रीकृष्णभजने सिद्धे तदवतारभजनात् सुतराम् एवोत्तमता सिध्यति ।
tataś ca nareṣv abhīkṣṇam ity-ādinā tādṛśa-svopāsanā-viśeṣasya jhaṭiti spardhādi-kṣaya-lakṣaṇaṁ phalam uktvā, visṛjya ity-ādinā, tathā-dṛṣṭa-sādhanaṁ sarva-namaskāram upadiśya, yāvat ity-ādinā, tādṛśopāsanāyā avadhiṁ ca sarvatra svataḥ sva-sphūrtim uktvā, sarvaṁ ity-ādinā— navyavad dhṛdaye yaj-jño brahmaitad brahma-vādibhiḥ | na muhyanti na śocanti na hṛṣyanti yato gatāḥ || iti pracetasaḥ prati śrī-bhagavad-vākye taṭ-ṭīkāyāṁ ca tasya bhagavataḥ pratipada-navya-sphūrtir eva brahmetīti yad uktaṁ, tad eva tat phalam ity uktvā, yad vā, katham asyāvatārasya brahmatā bhavati? iti gopāla-tāpanī-prasiddha-brahmety-abhidhāna-narākṛti-para-brahma-rūpa-sphūrtis tat-phalam ity uktvā, tenaiva tādṛśopāsanāṁ sarvordhvam api praśaṁsati— ayaṁ hi sarva-kalpānāṁ sadhrīcīno mato mama | mad-bhāvaḥ sarva-bhūteṣu mano-vāk-kāya-vṛttibhiḥ || sarva-kalpānāṁ sarvopāyānāṁ sadhrīcīnaḥ samīcīnaḥ | mad-bhāvo mama śrī-kṛṣṇa-rūpasya bhāvanā | etac ca śrī-kṛṣṇa-bhajanasyāntaryāmi-bhajanād apy ādhikyaṁ śrī-gītopasaṁhārānusāreṇa evoktam— īśvaraḥ sarva-bhūtānāṁ hṛd-deśe'rjuna tiṣṭhati | bhrāmayan sarva-bhūtāni yantrārūḍhāni māyayā ||61 tam eva śaraṇaṁ gaccha sarva-bhāvena bhārata | tat-prasādāt parāṁ śāntiṁ sthānaṁ prāpsyasi śāśvatam ||62 iti te jñānam ākhyātaṁ guhyād guhyataraṁ mayā | vimṛśyaitad aśeṣeṇa yathecchasi tathā kuru ||63 sarva-guhyatamaṁ bhūyaḥ śṛṇu me paramaṁ vacaḥ | iṣṭo'si me dṛḍham iti tato vakṣyāmi te hitam ||64 man-manā bhava mad-bhakto mad-yājī māṁ namaskuru | mām evaiṣyasi satyaṁ te pratijāne priyo'si me ||65 sarva-dharmān parityajya mām ekaṁ śaraṇaṁ vraja | ahaṁ tvā sarva-pāpebhyo mokṣayiṣyāmi mā śucaḥ || iti | atra ca guhyaṁ pūrvādhyāyoktaṁ jñānam | guhyataram antaryāmi-jñānam | sarva-guhyatamaṁ tan-manastvādi-lakṣaṇaṁ tad-eka-śaraṇatva-lakṣaṇaṁ ca tad-upāsanam iti samānam | evaṁ śrī-gītāsv eva navamādhyāye'pi— idaṁ tu te guhyatamaṁ pravakṣyāmy anasūyave | jñānaṁ vijñāna-sahitaṁ yaj jñātvā mokṣyase'śubhāt || rāja-vidyā rāja-guhyam ity-ādinā vakṣyamānārthaṁ praśasya śrī-kṛṣṇa-rūpa-sva-bhajana-śraddhā-hīnān nindaṁs tac-chraddhāvataḥ praśastavān svayam eva | yathā— avajānanti māṁ mūḍhā mānuṣīṁ tanum āśritam | paraṁ bhāvam ajānanto mama bhūta-maheśvaram || moghāśā mogha-karmāṇo mogha-jñānā vicetasaḥ | rākṣasīm āsurīṁ caiva prakṛtiṁ mohinīṁ śritāḥ || mahātmānas tu māṁ pārtha daivīṁ prakṛtim āśritāḥ | bhajanty ananya-manaso jñātvā bhūtādim avyayam || iti | māmava-anādareṇa mānuṣīṁ tanum āśritaṁ jānanti ity arthaḥ | tasmāt sarvāntaryāmi-bhajanād apy uttamatvena tad-anantaraṁ ca sarva-guhyatamam ity atra sarva-grahaṇāt sarvata uttamatvena śrī-kṛṣṇa-bhajane siddhe tad-avatāra-bhajanāt sutarām evottamatā sidhyati |
И потому, сказав словами «в людях непрестанно» и далее о плоде такого особого почитания себя, признак которого — мгновенное истощение соперничества и прочего; преподав в «оставив» и далее видимое средство к тому — поклон всем; сказав в «покуда» и далее и о пределе такого почитания — том, что Он сам собою проявляется повсюду; и сказав в «всё» и далее — по речению шри Бхагавана Прачетасам «То, что знающий в сердце подобно новому, это знатоки брахмана зовут брахманом; ушедшие от него не морочатся, не скорбят, не ликуют», — и по его тике, где сказано, что брахман и есть ежемгновенно новое проявление того Бхагавана, — что это и есть тот плод; или же, сказав, что плод — проявление облика высшего брахмана в очертании человека, известного в Гопала-тапани под именем «брахман» (ибо: как быть брахманству у этого нисхождения?), — тем самым он восхваляет такое почитание как высшее всего: «Ведь это признано мною самым верным из всех способов: моё бытие во всех существах — действиями ума, речи и тела». «Всех способов» — всех средств; «самое верное» — правильное. «Моё бытие» — представление меня, имеющего облик шри Кришны.\n\nИ это превосходство почитания шри Кришны даже над почитанием внутреннего правителя сказано по заключению шри Гиты: «Владыка стоит в сердце всех существ, о Арджуна, вращая майею все существа, взошедшие на механизм. К нему одному иди в убежище всем существом, о Бхарата: его милостью ты обретёшь высший покой, вечную обитель. Так изложено тебе мною знание, тайнее тайного; рассудив это без остатка, поступай как желаешь. Снова слушай моё высшее речение, тайнейшее из всего: ты твёрдо желанен мне, потому изреку тебе благое. Будь занят умом мною, предан мне, жертвуй мне, поклоняйся мне; меня ты и достигнешь, истинно обещаю тебе, ибо дорог ты мне. Оставив все законы, иди в убежище ко мне единому; я освобожу тебя от всех грехов, не скорби».\n\nИ здесь «тайное» — знание, сказанное в прежней главе; «тайнее» — знание внутреннего правителя; «тайнейшее из всего» — Его почитание, признак которого — занятость умом Им и бытие Его единым убежищем; одно и то же. Так и в самой шри Гите, в девятой главе, восхвалив то, что будет сказано, словами «А это тайнейшее изреку тебе, независтливому, — знание вместе с постижением, узнав которое ты освободишься от неблагого» и «царь-знание, царь-тайна» и далее, он сам порицает лишённых веры в почитание себя в облике шри Кришны и восхваляет имеющих эту веру. Как: «Презирают меня глупцы, принявшего человеческое тело, не зная моего высшего бытия, великого Владыки существ. С тщетными надеждами, тщетными деяниями, тщетными знаниями, безумные, принявшие ракшасовскую и асурскую морочащую природу. А великие души, о Партха, принявшие божественную природу, чтут меня безраздельным умом, узнав нетленное начало существ». «Меня» с «прочь» — то есть знают, непочтительно, принявшего человеческое тело; таков смысл. Потому, раз почитание шри Кришны установлено как высшее почитания всеобщего внутреннего правителя, — сразу после него, и взятием слова «всего» в «тайнейшее из всего», как высшее всего, — тем более устанавливается его высшесть над почитанием Его нисхождений.
8e1bc29928c3 · प्रकाशित 21 सित॰ 2026, 12:52:07 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Тайнейшее названо там же, где сказано «дорог ты мне»: сокровенность здесь не в сокрытии сведений, а в том, что говорится только своему.