अत्र चैवं विवेचनीयम् । तत्तन्मार्गे सिद्धा महान्तो द्विविधा दर्शिताः । अत्र च ज्ञानसिद्धाः—देहं च नश्वरम् अवस्थितम् उत्थितं वा सिद्धो न पश्यति यतोऽध्यगमत् स्वरूपम् इत्यादौ वर्णिताः । अत्र भक्तिसिद्धास् त्रिविधाः—प्राप्तभगवत्पार्षददेहाः, निर्धूतकषायाः, मूर्च्छितकषायाश् च । यथा श्रीनारदादयः, श्रीशुकदेवादयः, प्राग्जन्मगतनारदादयश् च— प्रयुज्यमाने मयि तां शुद्धां भागवतीं तनुम् । प्रारब्धकर्मनिर्वाणो न्यपतत् पाञ्चभौतिकः ॥ इत्यादौ । स्वसुखनिभृतचेतास् तद्व्युदस्तान्यभावोऽप्य् अजितरुचिरलीलाकृष्टसारः इत्यादौ । हन्तास्मिन् जन्मनि भवान् मा मां द्रष्टुम् इहार्हति । अविपक्वकषायाणां दुर्दर्शोऽहं कुयोगिनाम् ॥ इत्यादौ च प्रसिद्धेः । श्रीनारदस्य पूर्वजन्मनि स्थितकषायस्य प्रेम वर्णितं स्वयम् एव— प्रेमातिभरनिर्भिन्नपुलकाङ्गोऽतिनिर्वृतः । आनन्दसम्प्लवे लीनो नापश्यम् उभयं मुने ॥ इत्यादौ । श्रीभरत एवात्रोदाहरणीयः । तस्य च भूतपिपालयिषारूपः प्रारब्धालम्बनः सात्त्विककषायो निगूढ आसीत्, प्रेमा च वर्णित इति । तद् एवं समानप्रेम्णि त्रिविधे पूर्वपूर्वाधिक्यं ज्ञेयम् । क्वचित् स्थितेऽपि , तदा प्रेमाधिक्येनैवाधिक्यं ज्ञेयम् । तच् च भजनीयस्य भगवतोऽंशांशित्वभेदेन भजतश् च दास्यसख्यादिभेदेन स्वरूपाधिक्यं, प्रेमाङ्कुरप्रेमादिभेदेन परिमाणाधिक्यं च प्रीतिसन्दर्भे विवृत्य दर्शयिष्यामः । साक्षात्कारमात्रस्यापि यद्यपि पुरुषप्रयोजनत्वं, तथापि तस्मिन्न् अपि साक्षात्कारे यावान् यावान् श्रीभगवतः प्रियत्वधर्मानुभवः, तावांस् तावान् उत्कर्षः । निरुपाधिप्रीत्यास्पदतास्वभावस्य प्रियत्वधर्मानुभवं विना तु साक्षात्कारोऽप्य् असाक्षात्कार एव, माधुर्यं विना दुष्टजिह्वया खण्डस्येव । अत एवोक्तं श्रीऋषभदेवेन—प्रीतिर् न यावन् मयि वासुदेवे, न मुच्यते देहयोगेन तावत् इति । ततः प्रेमतारतम्येनैव भक्तमहत्त्वतारतम्यं मुख्यम् । अत एव मयीशे कृतसौहृदार्थाः इत्य् एव तल्लक्षणत्वेनोक्तम् । यत्र तु प्रेमाधिक्यं साक्षात्कारः, कषायादिराहित्यादिकम् अप्य् अस्ति, स परमो मुख्यः । तत्रैकैकाङ्गवैकल्ये न्यूनन्यून इति ज्ञेयम् । तद् एवं, ये वा मयीशे इत्यादिना ये उक्ताः, ते तु प्राप्तपार्षददेहा न भवन्ति, तथा विषयवैराग्येऽपि गूढंसंस्कारवन्तोऽपि सम्भवन्ति । ततस् तद्विवेचनाय प्रकरणान्तरम् उत्थाप्यते । यथा राजोवाच— अथ भागवतं ब्रूत यद्धर्मो यादृशो नृणाम् । यथाचरति यद् ब्रूते यैर् लिङ्गैर् भगवत्प्रियः ॥ अथ अनन्तरं भागवतं ब्रूत। तज्ज्ञानार्थं स च नॄणां मध्ये यद्धर्मो यत्स्वभावस् तं स्वभावं ब्रूत । यथा च स आचरति अनुतिष्ठति, तदनुष्ठानं ब्रूत । यद् ब्रूते तद्वचनं च ब्रूतेति मानसकायिकवाचिकलिङ्गपृच्छा । ननु पूर्वं शृण्वन् सुभद्राणि रथाङ्गपाणेः इत्यादिना ग्रन्थेन तत्तल्लिङ्गं श्रीकविनैवोक्तम्? सत्यम् । तथापि पुनस् तदनुवादेन तेषु लिङ्गेषु यैर् लिङ्गैर्स भगवत्प्रियोयादृश उत्तममध्यमतादिभेदविविक्तो भवति, तानि लिङ्गानि विविच्य ब्रूतेत्य् अर्थः ॥
atra caivaṁ vivecanīyam | tat-tan-mārge siddhā mahānto dvividhā darśitāḥ | atra ca jñāna-siddhāḥ—dehaṁ ca naśvaram avasthitam utthitaṁ vā siddho na paśyati yato'dhyagamat svarūpam ity-ādau varṇitāḥ | atra bhakti-siddhās trividhāḥ—prāpta-bhagavat-pārṣada-dehāḥ, nirdhūta-kaṣāyāḥ, mūrcchita-kaṣāyāś ca | yathā śrī-nāradādayaḥ, śrī-śukadevādayaḥ, prāg-janma-gata-nāradādayaś ca— prayujyamāne mayi tāṁ śuddhāṁ bhāgavatīṁ tanum | prārabdha-karma-nirvāṇo nyapatat pāñca-bhautikaḥ || ity-ādau | sva-sukha-nibhṛta-cetās tad-vyudastānya-bhāvo'py ajita-rucira-līlākṛṣṭa-sāraḥ ity-ādau | hantāsmin janmani bhavān mā māṁ draṣṭum ihārhati | avipakva-kaṣāyāṇāṁ durdarśo'haṁ kuyoginām || ity-ādau ca prasiddheḥ | śrī-nāradasya pūrva-janmani sthita-kaṣāyasya prema varṇitaṁ svayam eva— premātibhara-nirbhinna-pulakāṅgo'tinirvṛtaḥ | ānanda-samplave līno nāpaśyam ubhayaṁ mune || ity-ādau | śrī-bharata evātrodāharaṇīyaḥ | tasya ca bhūta-pipālayiṣā-rūpaḥ prārabdhālambanaḥ sāttvika-kaṣāyo nigūḍha āsīt, premā ca varṇita iti | tad evaṁ samāna-premṇi trividhe pūrva-pūrvādhikyaṁ jñeyam | kvacit sthite'pi , tadā premādhikyenaivādhikyaṁ jñeyam | tac ca bhajanīyasya bhagavato'ṁśāṁśitva-bhedena bhajataś ca dāsya-sakhyādi-bhedena svarūpādhikyaṁ, premāṅkura-premādi-bhedena parimāṇādhikyaṁ ca prīti-sandarbhe vivṛtya darśayiṣyāmaḥ | sākṣātkāra-mātrasyāpi yadyapi puruṣa-prayojanatvaṁ, tathāpi tasminn api sākṣātkāre yāvān yāvān śrī-bhagavataḥ priyatva-dharmānubhavaḥ, tāvāṁs tāvān utkarṣaḥ | nirupādhi-prīty-āspadatā-svabhāvasya priyatva-dharmānubhavaṁ vinā tu sākṣātkāro'py asākṣātkāra eva, mādhuryaṁ vinā duṣṭa-jihvayā khaṇḍasyeva | ata evoktaṁ śrī-ṛṣabha-devena—prītir na yāvan mayi vāsudeve, na mucyate deha-yogena tāvat iti | tataḥ prema-tāratamyenaiva bhakta-mahattva-tāratamyaṁ mukhyam | ata eva mayīśe kṛta-sauhṛdārthāḥ ity eva tal-lakṣaṇatvenoktam | yatra tu premādhikyaṁ sākṣātkāraḥ, kaṣāyādi-rāhityādikam apy asti, sa paramo mukhyaḥ | tatraikaikāṅga-vaikalye nyūna-nyūna iti jñeyam | tad evaṁ, ye vā mayīśe ity-ādinā ye uktāḥ, te tu prāpta-pārṣada-dehā na bhavanti, tathā viṣaya-vairāgye'pi gūḍhaṁsaṁskāravanto'pi sambhavanti | tatas tad-vivecanāya prakaraṇāntaram utthāpyate | yathā rājovāca— atha bhāgavataṁ brūta yad-dharmo yādṛśo nṛṇām | yathācarati yad brūte yair liṅgair bhagavat-priyaḥ || atha anantaraṁ bhāgavataṁ brūta| taj-jñānārthaṁ sa ca nṝṇāṁ madhye yad-dharmo yat-svabhāvas taṁ svabhāvaṁ brūta | yathā ca sa ācarati anutiṣṭhati, tad-anuṣṭhānaṁ brūta | yad brūte tad-vacanaṁ ca brūteti mānasa-kāyika-vācika-liṅga-pṛcchā | nanu pūrvaṁ śṛṇvan subhadrāṇi rathāṅga-pāṇeḥ ity-ādinā granthena tat-tal-liṅgaṁ śrī-kavinaivoktam? satyam | tathāpi punas tad-anuvādena teṣu liṅgeṣu yair liṅgairsa bhagavat-priyoyādṛśa uttama-madhyamatādi-bheda-vivikto bhavati, tāni liṅgāni vivicya brūtety arthaḥ ||
Здесь надо рассудить так. Совершенные на том и на другом пути великие показаны двояко. Совершенные знанием описаны в «Совершенный не видит тела — гибнущего, стоящего или вставшего, — ибо постиг своеобразие» и далее. А совершенные преданностью троякие: обретшие тело спутника Бхагавана, стряхнувшие скверну и усыпившие скверну, — как шри Нарада и прочие, шри Шукадева и прочие, и Нарада с прочими в прежнем рождении. Это известно из «Когда ко мне применялось то чистое бхагаватское тело, пало тело из пяти стихий, и начавшее плодоносить деяние угасло» и далее; из «Хотя сознание его полно своим счастьем и он отринул им иное настроение, — суть его привлечена прекрасною игрою непобедимого» и далее; и из «Увы, в этом рождении ты не можешь видеть меня: я труднозрим для дурных йогинов, чья скверна не перегорела» и далее. А любовь шри Нарады, у которого в прежнем рождении скверна ещё стояла, описана им самим: «Пронзённый преизбытком любви, с телом в мурашках, весьма блаженный, растворившийся в потоке блаженства, я не видел ни того, ни другого, о молчальник» и далее. И сюда же надо привести шри Бхарату: у него была сокрыта саттвическая скверна в виде желания сберечь существо, опирающаяся на начавшее плодоносить деяние, — и любовь его описана.
Итак, при равной любви в этом троякóм надо знать превосходство прежнего над прежним; а где она ещё стоит, превосходство надо мерить именно преизбытком любви. А превосходство по своеобразию — по различию почитаемого Бхагавана как части или целого и по различию чтущего в рабстве, дружестве и прочем; и превосходство по мере — по различию ростка любви, любви и прочего: это мы раскроем в Прити-сандарбхе.
И хотя само лицезрение есть цель человека, всё же и в лицезрении превосходства ровно столько, сколько испытано свойство любезности шри Бхагавана. Ибо без испытания свойства любезности того, чья природа — быть прибежищем безусловной любви, и лицезрение есть нелицезрение, — как сахар испорченным языком, без сладости. Оттого и сказано шри Ришабха-девою: «Доколе нет любви ко мне, Васудеве, дотоле не освобождается он от связи с телом». Потому главная степень величия преданного — именно по степени любви; оттого и их определением сказано: «те, чья цель — дружба, обретённая во мне, Владыке». А где есть и преизбыток любви, и лицезрение, и отсутствие скверны и прочего, — тот высший, главный; при недостатке же каждого члена — всё ниже и ниже.
Итак, те, кто назван в «или же те, кто во мне, Владыке» и далее, не обретают тела спутника; и бывают такими, что при бесстрастии к предметам у них всё же сокрыто остаётся впечатление. Потому ради их различения поднимается иной раздел. Как: царь сказал: «Скажите затем о бхагавате: каков его нрав среди людей, как он поступает, что говорит, по каким признакам он дорог Бхагавану». «Затем» — непосредственно после. «Скажите о бхагавате» — ради познания его; и скажите ту природу, каков его нрав, какова его природа среди людей. «Как» он поступает, совершает — скажите то исполнение. Что говорит — скажите и то речение; так спрошено о признаках ума, тела и речи. Но ведь прежде те и эти признаки уже названы шри Кави текстом «Слушающий благие сказания о держащем колесо в руке» и далее? Истинно. И всё же смысл таков: пересказав это снова, различите в тех признаках те признаки, по которым он, дорогой Бхагавану, оказывается таким или иным — различаемым как высший, средний и прочие.
d6181c1447d9 · प्रकाशित 21 सित॰ 2026, 12:52:07 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Мерою здесь служит не видение, а вкус: лицезрение без испытанной любезности названо нелицезрением, как сахар для испорченного языка.