न यत्र श्रवणादीनि रक्षोघ्नानि स्वकर्मसु । कुर्वन्ति सात्वतां भर्तुर् यातुधान्यश् च तत्र हि ॥ इत्य् अनेन । तथैवेदं घटते— अमंसताम्भोजकरेण रूपिणीं गोप्यः श्रियं द्रष्टुम् इवागतां पतिम् ॥ इति । श्रियं प्राकृतसम्पदधिष्ठात्रीं पतिं यं कञ्चित् तदुचितप्राचीनपुण्यभाजम् इत्य् अर्थः । पूर्ववद् एव तां तीक्ष्णचित्ताम् इत्यादौ, तत्प्रभया च धर्षिते निरीक्ष्यमाणे जननी ह्य् अतिष्ठताम् इत्य् उक्तम् । एवम् एव क्वचित् तादृशानाम् अपि मायाभिभवाभासो मन्तव्यः, यथा—प्रायो मायास्तु मे भर्तुर् नान्या मेऽपि विमोहिनी इत्यादिषु श्रीबलदेवादीनाम् । यथा दैत्यजन्मनि जयविजययोः । अत्र पूर्वेषां स्वल्प एव तदाभासः, तयोस् तु सम्यग् इति विशेषः, तत् प्रेमादीनाम् अनावरणाद् आवरणाच् च । तत्र तयोर् वैरभावप्राप्तौ खलु मुनिकृतत्वं न स्यात् । मतं तु मे इत्य् अत्र भगवदिच्छायास् तत्कारणत्वेन स्थापितत्वात् । नापि सा तदीयवैरभावाय सम्पद्यते, स्वेच्छामयस्य इत्यादिभ्यः । त्रैवर्गिकायासविघातम् अस्मत्पतिर् विधत्ते पुरुषस्य शक्र इत्यादिभिः कैमुत्यापाताच् च । यथा चोक्तम्—तथा न ते माधव तावकाः क्वचिद् भ्रश्यन्ति मार्गात् त्वयि बद्धसौहृदाः इति । न च तयोर् एव स्वापराधभोगशीघ्रनिस्तारार्थम् अपि तादृशीच्छा जाता इति वाच्यम् । तादृशैः परमभक्तैर् हि भक्तिं विना सालोक्यादिकम् अपि नाङ्गीक्रियते । तत्सद्भावे निरयोऽप्य् अङ्गीक्रियत इति, नात्यन्तिकं विगणयन्त्य् अपि इत्यादेः, कामं भवः स्ववृजिनैर् निरयेषु नः स्तात् इत्यादेश् च । अत एवाभ्याम् अपि तथैव प्रार्थितम्— मा वोऽनुतापकलया भगवत्स्मृतिघ्नो मोहो भवेद् इह तु नौ व्रजतोर् अधोऽधः इत्य् अनेन । न च तयोर् वास्तववैरभावे सति भक्तान्तराणाम् अपि सुखं स्याद् इति वाच्यम्, भक्तिस्वभावभक्तसौहृदविरोधाद् एव । तस्मात् तयोर् वैरभावाभासत्व एव श्रीभगवतस् तयोर् अन्येषां भक्तानाम् अपि रसोदयः स्याद् इति स्थितम् । तत एवम् अर्थापत्तिलब्धं सर्वभक्तसुखदश्रीभगवदभिमतयुद्धकौतुकादिसम्पादनार्थं वैरभावात्मकमायिकोपाधिं स्वाभाविकाणिमादिसिद्धिकेन शुद्धसत्त्वात्मकस्वविग्रहेण प्रविश्य स्वसान्निध्येन चेतनीकृत्य च विलीय स्थिताया अपि भक्तिवासनायाः प्रभावेन तत्रानाविष्टाव् एव तिष्ठतः । अतो वैरभावजस्मरणेन वैरभावोऽपगत इत्य् उभयम् अपि बाह्यम् । एतद् अभिप्रेत्यैव श्रीवैकुण्ठेनाप्य् उक्तम्—यातं मा भैष्टम् अस्तु शम् इति । तथा हि हिरण्याक्षयुद्धे—परानुषक्तं इत्यादिपद्ये टीका च— प्रचण्डमन्युत्वम् अधिक्षेपादिकं चानुकरणमात्रं दैत्यवाक्यभीतानां देवानां भयनिवृत्तये । वस्तुतस् तेन तथानुक्तत्वेन कोपादिहेत्वभावाद् इत्य् एषा । कराला इति पद्ये च इवेति वस्तुतः क्रोधाभावः इत्य् एषा । तद् एवं स्यमन्तकोपाख्यानमहाकालपुरोपख्यानमौषलोपाख्यानादौ श्रीबलदेवार्जुननारदादीनां क्रोधाद्यावेशोऽपि तदाभासत्वलेशेनैव सङ्गमयितव्यः । तत्र श्रीबलदेवार्जुनादीनां श्रीभगवन्मताज्ञानेन श्रीनारदादीनां तु तज्ज्ञानेनेति विवेकः—कोपिता मुनयः शेपुर् भगवन्मतकोविदाः इति तृतीये श्रीमदुद्धववाक्यात् । तस्मात् येषां लिङ्गान्तरेण निष्णात एव साक्षात्कारो गम्यते, तेषाम् अस्वच्छान्तःकरणत्वं प्रतीयमानम् अपि तदाभास एव । येषां तु न गम्यते, विषयावेशादिकं च दृश्यते, तेषां साक्षात्काराभास एवेति निर्णीतम् । तद् एवम् अस्वच्छचित्तेषु बहिर्मुखाः पश्यन्तोऽपि न पश्यन्तीत्य् उक्तम् ।
na yatra śravaṇādīni rakṣo-ghnāni sva-karmasu | kurvanti sātvatāṁ bhartur yātudhānyaś ca tatra hi || ity anena | tathaivedaṁ ghaṭate— amaṁsatāmbhoja-kareṇa rūpiṇīṁ gopyaḥ śriyaṁ draṣṭum ivāgatāṁ patim || iti | śriyaṁ prākṛta-sampad-adhiṣṭhātrīṁ patiṁ yaṁ kañcit tad-ucita-prācīna-puṇya-bhājam ity arthaḥ | pūrvavad eva tāṁ tīkṣṇa-cittām ity-ādau, tat-prabhayā ca dharṣite nirīkṣyamāṇe jananī hy atiṣṭhatām ity uktam | evam eva kvacit tādṛśānām api māyābhibhavābhāso mantavyaḥ, yathā—prāyo māyāstu me bhartur nānyā me'pi vimohinī ity-ādiṣu śrī-baladevādīnām | yathā daitya-janmani jaya-vijayayoḥ | atra pūrveṣāṁ svalpa eva tad-ābhāsaḥ, tayos tu samyag iti viśeṣaḥ, tat premādīnām anāvaraṇād āvaraṇāc ca | tatra tayor vaira-bhāva-prāptau khalu muni-kṛtatvaṁ na syāt | mataṁ tu me ity atra bhagavad-icchāyās tat-kāraṇatvena sthāpitatvāt | nāpi sā tadīya-vaira-bhāvāya sampadyate, svecchāmayasya ity-ādibhyaḥ | traivargikāyāsa-vighātam asmat-patir vidhatte puruṣasya śakra ity-ādibhiḥ kaimutyāpātāc ca | yathā coktam—tathā na te mādhava tāvakāḥ kvacid bhraśyanti mārgāt tvayi baddha-sauhṛdāḥ iti | na ca tayor eva svāparādha-bhoga-śīghra-nistārārtham api tādṛśīcchā jātā iti vācyam | tādṛśaiḥ parama-bhaktair hi bhaktiṁ vinā sālokyādikam api nāṅgīkriyate | tat-sad-bhāve nirayo'py aṅgīkriyata iti, nātyantikaṁ vigaṇayanty api ity-ādeḥ, kāmaṁ bhavaḥ sva-vṛjinair nirayeṣu naḥ stāt ity-ādeś ca | ata evābhyām api tathaiva prārthitam— mā vo'nutāpa-kalayā bhagavat-smṛti-ghno moho bhaved iha tu nau vrajator adho'dhaḥ ity anena | na ca tayor vāstava-vaira-bhāve sati bhaktāntarāṇām api sukhaṁ syād iti vācyam, bhakti-svabhāva-bhakta-sauhṛda-virodhād eva | tasmāt tayor vaira-bhāvābhāsatva eva śrī-bhagavatas tayor anyeṣāṁ bhaktānām api rasodayaḥ syād iti sthitam | tata evam arthāpatti-labdhaṁ sarva-bhakta-sukhada-śrī-bhagavad-abhimata-yuddha-kautukādi-sampādanārthaṁ vaira-bhāvātmaka-māyikopādhiṁ svābhāvikāṇimādi-siddhikena śuddha-sattvātmaka-sva-vigraheṇa praviśya sva-sānnidhyena cetanīkṛtya ca vilīya sthitāyā api bhakti-vāsanāyāḥ prabhāvena tatrānāviṣṭāv eva tiṣṭhataḥ | ato vaira-bhāva-ja-smaraṇena vaira-bhāvo'pagata ity ubhayam api bāhyam | etad abhipretyaiva śrī-vaikuṇṭhenāpy uktam—yātaṁ mā bhaiṣṭam astu śam iti | tathā hi hiraṇyākṣa-yuddhe—parānuṣaktaṁ ity-ādi-padye ṭīkā ca— pracaṇḍa-manyutvam adhikṣepādikaṁ cānukaraṇa-mātraṁ daitya-vākya-bhītānāṁ devānāṁ bhaya-nivṛttaye | vastutas tena tathānuktatvena kopādi-hetv-abhāvād ity eṣā | karālā iti padye ca iveti vastutaḥ krodhābhāvaḥ ity eṣā | tad evaṁ syamantakopākhyāna-mahā-kāla-puropakhyāna-mauṣalopākhyānādau śrī-baladevārjuna-nāradādīnāṁ krodhādy-āveśo'pi tad-ābhāsatva-leśenaiva saṅgamayitavyaḥ | tatra śrī-baladevārjunādīnāṁ śrī-bhagavan-matājñānena śrī-nāradādīnāṁ tu taj-jñāneneti vivekaḥ—kopitā munayaḥ śepur bhagavan-mata-kovidāḥ iti tṛtīye śrīmad-uddhava-vākyāt | tasmāt yeṣāṁ liṅgāntareṇa niṣṇāta eva sākṣātkāro gamyate, teṣām asvacchāntaḥkaraṇatvaṁ pratīyamānam api tad-ābhāsa eva | yeṣāṁ tu na gamyate, viṣayāveśādikaṁ ca dṛśyate, teṣāṁ sākṣāt-kārābhāsa eveti nirṇītam | tad evam asvaccha-citteṣu bahirmukhāḥ paśyanto'pi na paśyantīty uktam |
Это словами «Не там, где в своих делах совершают слушание и прочее о владыке сатватов, губящее ракшасов, — там ведь и ятудхани». Так же складывается и это: «Пастушки сочли её воплощённою Шри, с лотосом в руке, пришедшею будто бы увидеть мужа». «Шри» — владычица природного богатства; «мужа» — некоего, кто имеет достойную того прежнюю заслугу; таков смысл. И как прежде — «ту, с жестоким сознанием» и далее; и сказано, что, поражённые её сиянием, они стояли и смотрели, а мать стояла.\n\nТак же и одоление майею у подобных им надо где-то понимать лишь как подобие. Как в «Верно, это майя моего владыки, не иная морочит и меня» и прочем — у шри Баладевы и прочих. И как у Джаи и Виджаи в рождении дайтьями. Разница в том, что у первых подобие это малое, а у тех двоих полное, — оттого что према и прочее у одних не покрыты, а у других покрыты. И обретение теми двоими вражды не было сотворено молчальниками: в «мною же помыслено» причиною этого установлена воля Бхагавана. И не ради вражды к нему она сбывается — по «полного своею волею» и прочему; и по выводу «тем более» из «Наш владыка полагает человеку пресечение усилий о трояком, о Шакра» и прочего. Как и сказано: «Так не отпадают от пути твои, о Мадхава, связавшие с тобою дружбу».\n\nНельзя сказать и того, будто такая воля родилась лишь для того, чтобы они скорее избавились, вкусив плод своего проступка. Ведь такие высшие преданные не принимают без преданности даже салокьи, а при ней принимают и ад: «не считают даже предельного» и далее; «пусть рождение наше по нашим грехам будет хоть в адах» и далее. Оттого и сами они просили о том же: «Пусть не будет у вас и частицы раскаяния, обольщения, губящего память о Бхагаване, — а нам идти всё ниже и ниже». И нельзя сказать, будто при действительной их вражде была бы радость и другим преданным: это прямо противоречит и природе преданности, и дружбе преданных. Потому установлено: расе у шри Бхагавана, у них двоих и у прочих преданных взойти можно лишь при том, что вражда их — только подобие вражды.\n\nОтсюда подразумеванием получается вот что: майическую личину, суть которой настроение вражды, — устроенную ради потехи боя, желанной шри Бхагавану и дающей радость всем преданным, — они входят в неё своим телом, чья суть чистая саттва и которому природно свойственны анима и прочие совершенства, оживляют её своею близостью и растворяются в ней; и всё же воздействием пребывающей в них склонности к преданности они стоят там, так и не войдя. Оттого и «вражда ушла от памятования, рождённого враждою» — и то и другое внешнее. Именно это имея в виду, и шри Вайкунтха сказал: «Идите, не бойтесь, да будет мир».\n\nТак и в бою с Хираньякшей тика к стиху «прилепившегося к врагу» говорит: яростный гнев, поношение и прочее — лишь подражание, ради прекращения страха богов, испуганных речью дайтьи; воистину же, раз им так не сказано, причины гнева и прочего нет. Вот она. И к стиху «грозные» — словом «как бы» показано, что воистину гнева нет. Вот она. Итак, и охваченность гневом и прочим у шри Баладевы, Арджуны, Нарады и прочих — в рассказе о Сьямантаке, о городе великого Калы, о мусале и прочих — надо согласовывать лишь как крупицу такого подобия. Различение же там такое: у шри Баладевы, Арджуны и прочих — от незнания мнения шри Бхагавана, а у шри Нарады и прочих — от знания его, по речению шримат Уддхавы в третьей песни: «разгневанные молчальники прокляли, ведая мнение Бхагавана».\n\nПотому решено: у кого по иному признаку постигается совершенное узрение воочию, у тех незамутнённость внутреннего орудия только кажется утраченной — это лишь подобие; а у кого оно не постигается и видна погружённость в предметы и прочее, у тех и само узрение лишь подобие. Итак, сказано, что среди людей с незамутнённым сознанием отвращённые и видя не видят.
6955c61e1f5d · प्रकाशित 21 सित॰ 2026, 4:24:47 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Различение проведено не по поведению, а по тому, что за ним: одни и те же гнев, страх и вражда оказываются то подражанием, то настоящей слепотой — и решается это по другому признаку, а не по самой сцене.\n\nИ довод о двух привратниках построен на том, что они сами сказали: предпочли ад без забвения раю с забвением. Кто так просит, тому проклятие не наказание, а роль.