तथान्येषां सम्यग् अनिर्णीत एव प्रभावे तत्कार्यस्य प्रकारान्तरकारणताभावना सम्भवति । यथा— अहो बतात्यद्भुतम् एष रक्षसा बालो निवृत्तिं गमितोऽभ्यगात् पुनः । हिंस्रः स्वपापेन विहिंसितः खलः साधुः समत्वेन भयाद् विमुच्यते ॥ इति । श्रीमत्पित्रोस् तु सम्यङ्निर्णीतेऽपि सम्भवति यथा श्रीमती माता किं स्वप्नः इत्यादिना श्रीकृष्णस्य विश्वोदरादित्वं स्वभावं मत्वापि पुनस् तद् असम्भवं मन्वाना अथो यथावन् न वितर्कगोचरम् इत्यादिना । तच् च परमेश्वरनिर्मितम् इत्य् अङ्गीकृतवती । उत्पातवत् तन्निवृत्त्यर्थं तच्चरणारविन्दम् एव शरणत्वेनाश्रतवती च । पुनश् च अहं ममासौ इत्यादिना निजभावम् एव दृढीकृत्य तच्छरणत्वम् एवावधारितवती । अहं ममासौ पतिर् एष मे सुतः इत्यादिकम् इदन्तानिर्दिष्टत्वेन प्रत्यक्षसिद्धम् एव । तथापि यन्माययेत्थं एतन्नानाप्रकारेण विश्वरूपदर्शनाकारा कुमतिः । स एवेश्वरो मम गतिर् इत्य् अर्थः । यच् च इत्थं विदिततत्त्वायां इत्यादिकं तदन्ते श्रीशुकवाक्यं तत्रापि तत्त्वं पुत्रत्वम् । स ईश्वरः श्रीकृष्णस्यैवेश्वररूपो य आविर्भावविशेषः । यत्रैव प्रणतास्मि तत्पदम् इति तद्वाक्यानुसन्धानजम् अपि पर्यवसितं, स एव व्यज्यते । वैष्णवीम् इति विशेषणेन मायाशब्दस्य शक्तिमात्रवाचकत्वेन तस्यास् तत्स्वरूपशक्तित्वं बोध्यते । दयामात्रवाचकत्वेन वा । अत एव त्रय्या चोपनिषद्भिश् च इत्यादिना, नायं सुखापो भगवान् इत्याद्यन्तेन ग्रन्थेन तत्प्रशंसापि कृता । एवम् अपि स्मरति नः कृष्णः इत्यादिकस्य, अप्य् आयास्यति गोविन्दः इत्यादिकस्य च स्वभावोचितश्रीव्रजेश्वरवाक्यस्यान्ते लोकरीत्या तद्दुःखशान्त्यर्थं श्रीमदुद्धवेन युवां श्लाघ्यतमौ नूनं इत्यादिना तत्स्तुतिगर्भतत्त्वोपदेशे कृतेऽपि तद्भावनैश्चल्यं दर्शितम्–एवं निशा सा ब्रुवतोर् व्यतीता नन्दस्य कृष्णानुचरस्य राजन् इति । एवं श्रीव्रजेश्वरस्य वियोगदुःखव्यञ्जनाप्रकारेण श्रीमदुद्धवस्य तत्सान्त्वनाप्रकारेणेत्य् अर्थः । अतस् तद्भावनैश्चल्यम् । तत्त्वोपदेशस्य वास्तवम् अर्थान्तरं तु श्रीकृष्णसन्दर्भे दर्शितम् अस्ति । एवं कुरुक्षेत्रयात्रायां परितः स्तुवत्स्व् अपि तादृशमहामुनिगोष्ठीप्रभृतिषु विख्यायमानेऽपि श्रीवसुदेवपुत्रत्वे श्रीव्रजेश्वरयोस् तद्भावनैश्चल्यं, यथा— ताव् आत्मासनम् आरोप्य बाहुभ्यां परिरभ्य च । यशोदा च महाभागा सुतौ विजहतुः शुचः ॥ इति । अत एव मनसो वृत्तयो नः स्युः इत्यादिद्वये श्रीमदुद्धवं प्रति श्रीकृष्णैश्वर्यप्रतिपादकतदुपदेशाभ्युपगमवादेनापि तथोक्तम् । तादृशेऽपि तस्मिन् प्रतिजन्मैव स्वीयां रतिम् एव प्रार्थयामह इत्य् अर्थः । एषा तेषां रतिप्रार्थना चानुरागमय्य् एव न तु तदभावमयी— तं निर्गतं समासाद्य नानोपायनपाणयः । नन्दादयोऽनुरागेण प्रावोचन्न् अश्रुलोचनाः ॥ इत्य् उक्तत्वात् । तस्मात् तदीयानुरागयोग्यम् एव व्याख्येयम्, न त्व् ऐश्वर्यज्ञानकृतभक्तियोग्यम् । यथा यद्यपि तत्प्राप्तिभाग्यम् अस्माकं दूरे वर्तते तथापि तदीया रतिर् अस्तु मापयात्व् इति काकुः । तादृशरागानुरूपम् एव जीवान्तरसाधारण्येनोक्तम्—कर्मभिर् भ्राम्यमाणानाम् इति । तद् एवं केवलवात्सल्यानुरूपम् अर्थान्तरं च सिध्यति, यतः पादशब्दप्रयोगो वात्सल्येऽपि सम्प्रति प्राप्त्यसम्भावनामयात् दूरदेशवियोगाद् दैन्येन युक्तः । तथैव हि चित्रेकेतोः करुणरसे दृष्टम् अस्ति । तत्प्रह्वणं च तत्कर्तृकं प्रह्वणं नमस्कार इत्य् अर्थः । पूर्ववद् ईश्वरशब्दश् च लालनयैव प्रयुक्तः । लोकेऽपि तादृगुक्तिदर्शनाद् इति । इत्यादयः उद्भास्वराः । अथ सात्त्विकाश् च पूर्ववद् अष्टौ । मातुस् तु नव, स्तन्यस्रवसहितत्वात् । अथ सञ्चारिणोऽप्य् अत्र प्रसिद्धा एव । ते च साक्षाच् छ्रीकृष्णकृतलीलाजातास् तल्लीलाशक्तिकृतैश्वर्यमयलीलाजाताश् च ज्ञेयाः । क्रमेण यथा—कस्मान् मृदम् अदान्तात्मन् इत्यादाव् अमर्षः । सा तत्र ददृशे विश्वं इत्यादौ विस्मयः शङ्का चेत्य् आदि । अथ वात्सल्याख्यः स्थायी । स यथा— तन्मातरौ निजसुतौ घृणया स्नुवन्त्यौ पङ्काङ्गरागरुचिराव् उपगृह्य दोर्भ्याम् दत्त्वा स्तनं प्रपिबतोः स्म मुखं निरीक्ष्य मुग्धस्मिताल्पदशनं ययतुः प्रमोदम् ॥ तयोः श्रीकृष्णरामयोर् मातरौ । घृणया कृपया ॥
tathānyeṣāṁ samyag anirṇīta eva prabhāve tat-kāryasya prakārāntara-kāraṇatā-bhāvanā sambhavati | yathā— aho batātyadbhutam eṣa rakṣasā bālo nivṛttiṁ gamito'bhyagāt punaḥ | hiṁsraḥ sva-pāpena vihiṁsitaḥ khalaḥ sādhuḥ samatvena bhayād vimucyate || iti | śrīmat-pitros tu samyaṅ-nirṇīte'pi sambhavati yathā śrīmatī mātā kiṁ svapnaḥ ity-ādinā śrī-kṛṣṇasya viśvodarāditvaṁ svabhāvaṁ matvāpi punas tad asambhavaṁ manvānā atho yathāvan na vitarka-gocaram ity-ādinā | tac ca parameśvara-nirmitam ity aṅgīkṛtavatī | utpātavat tan-nivṛtty-arthaṁ tac-caraṇāravindam eva śaraṇatvenāśratavatī ca | punaś ca ahaṁ mamāsau ity-ādinā nija-bhāvam eva dṛḍhīkṛtya tac-charaṇatvam evāvadhāritavatī | ahaṁ mamāsau patir eṣa me sutaḥ ity-ādikam idantā-nirdiṣṭatvena pratyakṣa-siddham eva | tathāpi yan-māyayetthaṁ etan-nānā-prakāreṇa viśvarūpa-darśanākārā kumatiḥ | sa eveśvaro mama gatir ity arthaḥ | yac ca itthaṁ vidita-tattvāyāṁ ity-ādikaṁ tad-ante śrī-śuka-vākyaṁ tatrāpi tattvaṁ putratvam | sa īśvaraḥ śrī-kṛṣṇasyaiveśvara-rūpo ya āvirbhāva-viśeṣaḥ | yatraiva praṇatāsmi tat-padam iti tad-vākyānusandhānajam api paryavasitaṁ, sa eva vyajyate | vaiṣṇavīm iti viśeṣaṇena māyā-śabdasya śakti-mātra-vācakatvena tasyās tat-svarūpa-śaktitvaṁ bodhyate | dayā-mātra-vācakatvena vā | ata eva trayyā copaniṣadbhiś ca ity-ādinā, nāyaṁ sukhāpo bhagavān ity-ādy-antena granthena tat-praśaṁsāpi kṛtā | evam api smarati naḥ kṛṣṇaḥ ity-ādikasya, apy āyāsyati govindaḥ ity-ādikasya ca svabhāvocita-śrī-vrajeśvara-vākyasyānte loka-rītyā tad-duḥkha-śānty-arthaṁ śrīmad-uddhavena yuvāṁ ślāghyatamau nūnaṁ ity-ādinā tat-stuti-garbha-tattvopadeśe kṛte'pi tad-bhāva-naiścalyaṁ darśitam–evaṁ niśā sā bruvator vyatītā nandasya kṛṣṇānucarasya rājan iti | evaṁ śrī-vrajeśvarasya viyoga-duḥkha-vyañjanā-prakāreṇa śrīmad-uddhavasya tat-sāntvanā-prakāreṇety arthaḥ | atas tad-bhāva-naiścalyam | tattvopadeśasya vāstavam arthāntaraṁ tu śrī-kṛṣṇa-sandarbhe darśitam asti | evaṁ kurukṣetra-yātrāyāṁ paritaḥ stuvatsv api tādṛśa-mahā-muni-goṣṭhī-prabhṛtiṣu vikhyāyamāne'pi śrī-vasudeva-putratve śrī-vrajeśvarayos tad-bhāva-naiścalyaṁ, yathā— tāv ātmāsanam āropya bāhubhyāṁ parirabhya ca | yaśodā ca mahā-bhāgā sutau vijahatuḥ śucaḥ || iti | ata eva manaso vṛttayo naḥ syuḥ ity-ādi-dvaye śrīmad-uddhavaṁ prati śrī-kṛṣṇaiśvarya-pratipādaka-tad-upadeśābhyupagama-vādenāpi tathoktam | tādṛśe'pi tasmin pratijanmaiva svīyāṁ ratim eva prārthayāmaha ity arthaḥ | eṣā teṣāṁ rati-prārthanā cānurāga-mayy eva na tu tad-abhāva-mayī— taṁ nirgataṁ samāsādya nānopāyana-pāṇayaḥ | nandādayo'nurāgeṇa prāvocann aśru-locanāḥ || ity uktatvāt | tasmāt tadīyānurāga-yogyam eva vyākhyeyam, na tv aiśvarya-jñāna-kṛta-bhakti-yogyam | yathā yadyapi tat-prāpti-bhāgyam asmākaṁ dūre vartate tathāpi tadīyā ratir astu māpayātv iti kākuḥ | tādṛśa-rāgānurūpam eva jīvāntara-sādhāraṇyenoktam—karmabhir bhrāmyamāṇānām iti | tad evaṁ kevala-vātsalyānurūpam arthāntaraṁ ca sidhyati, yataḥ pāda-śabda-prayogo vātsalye'pi samprati prāpty-asambhāvanāmayāt dūra-deśa-viyogād dainyena yuktaḥ | tathaiva hi citreketoḥ karuṇa-rase dṛṣṭam asti | tat-prahvaṇaṁ ca tat-kartṛkaṁ prahvaṇaṁ namaskāra ity arthaḥ | pūrvavad īśvara-śabdaś ca lālanayaiva prayuktaḥ | loke'pi tādṛg-ukti-darśanād iti | ity-ādayaḥ udbhāsvarāḥ | atha sāttvikāś ca pūrvavad aṣṭau | mātus tu nava, stanya-srava-sahitatvāt | atha sañcāriṇo'py atra prasiddhā eva | te ca sākṣāc chrī-kṛṣṇa-kṛta-līlā-jātās tal-līlā-śakti-kṛtaiśvarya-maya-līlā-jātāś ca jñeyāḥ | krameṇa yathā—kasmān mṛdam adāntātman ity-ādāv amarṣaḥ | sā tatra dadṛśe viśvaṁ ity-ādau vismayaḥ śaṅkā cety ādi | atha vātsalyākhyaḥ sthāyī | sa yathā— tan-mātarau nija-sutau ghṛṇayā snuvantyau paṅkāṅga-rāga-rucirāv upagṛhya dorbhyām dattvā stanaṁ prapibatoḥ sma mukhaṁ nirīkṣya mugdha-smitālpa-daśanaṁ yayatuḥ pramodam || tayoḥ śrī-kṛṣṇa-rāmayor mātarau | ghṛṇayā kṛpayā ||
Так же у иных, когда мощь его не вполне решена, возможно предположение, что у его деяния есть иная причина. Как: «О, ведь крайне дивно: этот отрок, приведённый ракшасом к концу, вернулся вновь. Губитель погублен собственным грехом, злодей; а святой равностью своею освобождается от страха».\n\nА у шримад родителей это возможно и тогда, когда мощь решена вполне. Так шримати мать, сказав «Не сон ли это?» и далее, хоть и сочла природою шри Кришны, что вселенная у него во чреве и прочее, вновь полагает это невозможным: «Итак, как есть, оно не предмет рассуждения» и далее. И приняла, что это устроено высшим владыкою; и, как при дурном знамении, ради его устранения приняла прибежищем именно его лотосные стопы. И вновь, словами «я, мой этот» и далее, укрепив собственное чувство, утвердила именно его прибежищность.\n\n«Я, мой этот супруг, этот мой сын» и далее — сказано указанием «этостью» и установлено самим восприятием. И всё же «чьею майей так» — то есть дурной помысел в виде видения вселенского облика таким разным образом; он же и есть владыка, моё прибежище. А речение шри Шуки в конце того — «так у познавшей суть» и далее: суть и там — сыновство. «Тот владыка» — особое явление шри Кришны в облике владыки; и то, что рождено памятованием её слов «где я склонилась, то и есть место», здесь завершается, и выражается именно он. Определением «вишнуеву» даётся разуметь, что слово «майя» обозначает лишь силу, и она есть сила его собственного облика, — или же что оно обозначает лишь милость. Оттого и сделано её восхваление отрывком от «тройною Ведою и упанишадами» и далее до «не легко достижим этот Бхагаван».\n\nТак же и после подобающих её природе речений шри владыки Враджа — «Помнит ли нас Кришна» и далее, «Придёт ли Говинда» и далее, — когда шримад Уддхава по мирскому обычаю, ради утоления его страдания, дал наставление о сути, чреватое восхвалением: «Вы двое, верно, достохвальнейшие» и далее, — показана неколебимость его чувства: «Так прошла та ночь у беседовавших — у Нанды и у спутника Кришны, о царь». «Так» — то есть образом обнаружения страдания разлуки у шри владыки Враджа и образом утешения у шримад Уддхавы; оттого и неколебимость его чувства. А действительный иной смысл того наставления о сути показан в «Кришна-сандарбхе».\n\nТак же и в странствии на Курукшетру, когда кругом славословили собрания великих мудрецов и прочие и разглашалось сыновство шри Васудевы, у обоих шри владык Враджа чувство осталось неколебимо: «Возведя тех двоих на своё сиденье и обняв руками, они с многосчастливою Яшодою оставили скорбь о сыновьях». Оттого и в двустишии «да будут наши деятельности ума» и далее сказано так же — даже речью о принятии наставления шримад Уддхаве, излагающего величие шри Кришны: смысл в том, что и в таковом они в каждом рождении испрашивают именно свою привязанность. И эта их просьба о привязанности полна именно привязанности, а не её отсутствия, ибо сказано: «Встретив его, вышедшего, с разными дарами в руках, Нанда и прочие заговорили с привязанностью, со слезами в очах». Потому толковать надлежит соответственно их привязанности, а не преданности, созданной знанием величия. Надрыв здесь таков: «Пусть счастье обрести его от нас и далеко, — но привязанность к нему да будет, да не уйдёт». И соответственно такой страсти сказано с общностью для иных душ: «влачимых деяниями».\n\nИтак, устанавливается и иной смысл, соответственный чистой ватсалье: ведь слово «стопа» и в ватсалье сопряжено с униженностью — от нынешней невозможности обрести и от разлуки дальней страною. Так же видно и в жалостной расе у Читракету. А «прахвана» — склонение, ими совершаемое, то есть поклон. И слово «владыка», как и прежде, применено самим лелеянием: такие речения видны и в мире. Таковы и прочие удбхасвары.\n\nСаттвики, как и прежде, — восемь; у матери же девять, ибо с ними истечение грудного молока. Санчари здесь известные; и да будут знаемы они как рождённые играми, сотворёнными непосредственно шри Кришною, и как рождённые играми, полными величия, сотворёнными силою его игр. По порядку: в «Почему ты, необузданная душа, землю» и далее — негодование; в «она увидела там вселенную» и далее — изумление, сомнение и прочее.\n\nСтхайи, зовущееся ватсальей, — как: «Матери их, истекая состраданием, обняв руками своих сыновей, милых грязью на теле, как краскою, дали грудь и, рассматривая лицо пьющих — с простодушною улыбкою и редкими зубами, — обрели восторг». «Их» — матери шри Кришны и Рамы; «гхрина» — сострадание.
0d9c4777a5b4 · प्रकाशित 21 सित॰ 2026, 4:24:47 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Мать несколько раз подходит к мысли, кто он, и каждый раз отступает — не от неведения, а потому, что её чувство сильнее её знания. Вывод она делает домашний: раз так, пусть он же и будет моим прибежищем.\n\nИ просьба родителей о привязанности «в каждом рождении» читается здесь не как смирение перед разлукой, а как надрыв: обрести уже не надеемся, но любить не перестанем.\n\nПоследняя картина — редкие молочные зубы в улыбке — и есть та самая опора, о которой шёл весь разбор.