षट्सन्दर्भ
Sandarbha Six — Prīti: Love as the Goal6.332.5जीव गोस्वामी
1318 / 1405
Linux
पन्ने पलटें
षट्सन्दर्भ · 6.332.5
॥
देवनागरी

तद् एवं श्रीकृष्णप्रार्थनाप्रत्याख्यानरूपोऽर्थो व्याख्यातः । स्वयंदूत्यविशेषेण प्रार्थनारूपो व्यङ्ग्योऽर्थश् च प्रायः प्रसिद्ध एव । तत्र धर्मशास्त्रोपदेशबलेन यत् पत्यादीनाम् अनुवृत्तेर् नित्यत्वं श्रीभगवता स्थापितं, ज्ञानशास्त्रम् आलम्ब्य तन् निराकर्तुं प्रतिभावचनेनैव तस्य परमात्मतत्त्वं कल्पयन्त्यः सर्वोपदेशानां तदनुगताव् एव तात्पर्यं स्थापयन्ति—यत्पत्यपत्य इति । एतत् स्वधर्मोपदेशवाक्यं सर्वोपदेशवाक्यानां तात्पर्यास्पदे त्वय्य् एवास्तु । त्वद्भजन एव पर्यवस्यत्व् इत्य् अर्थः । कथम् अहं तदास्पदम्? तत्राहुः—त्वम् आत्मा परमात्मेति । ततः तम् एतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति इत्यादिशास्त्रबलेन त्वम् एव तदास्पदम् इत्य् अर्थः । अथ मम परमात्मत्वम् अपि कुतः? तत्र सप्रतिभम् आहुः—किल प्रसिद्धौ तनुभृतां प्रेष्ठः निरुपाधिप्रेमास्पदं, बन्धुर् निरुपाधिहितकारी च भवान् इति । तच् च द्वयं परमात्मलक्षणत्वेन आत्मनस् तु कामाय सर्वं प्रियं भवति इत्यादिज्ञानशास्त्रे प्रसिद्धम् । तस्मात् त्वम् एव परमात्मेति सिद्धम् । तस्मात् त्वदुपासनोन्मुखानाम् अस्माकं ब्राह्मणो निर्वेदम् आयात्, नास्त्य् अकृतः कृतेन इति बलवत्तरज्ञानशास्त्रोपदेशेन स्वधर्मपरित्यागेऽपि न दोष इति भावः । तासां तदैश्वर्यज्ञानं च तन्माधुर्यानुभवातिशयेनोदेतुं न शक्नोतीति पूर्वम् एव दर्शितम् । तत्र च विशेषतः सदाचारं प्रमाणयन्ति—कुर्वन्ति हि इति । कुशलाः सारासारविद्वांसः सन्तः । हि प्रसिद्धौ । विशेषत इत्य् अर्थः । स्व आत्मनि परमात्मनीति पूर्वाभिप्रायेण । स्वे आत्मनि अन्तःकरणे नित्यप्रियत्वेनानुभूयमानो यस् त्वं तस्मिंस् त्वयीत्य् अर्थः । इत्य् अभिप्रायेण वा । यस्मात् ते चैवम्भूते त्वय्य् एव रतिं कुर्वन्ति न तु धर्मादौ तद्धेतौ गृहादौ वा । तस्माद् अस्माकं पत्यादिभिः किम्? यर्ह्य् अम्बुजाक्ष इत्यादिषु रमादिशब्दाः श्रीर् यत्पदाम्बुज इत्यादिवद् एव व्याख्येयाः । इति वाचिकानुभावेषु संलापव्याख्या ।

लिप्यंतरण (IAST)

tad evaṁ śrī-kṛṣṇa-prārthanā-pratyākhyāna-rūpo'rtho vyākhyātaḥ | svayaṁ-dūtya-viśeṣeṇa prārthanā-rūpo vyaṅgyo'rthaś ca prāyaḥ prasiddha eva | tatra dharma-śāstropadeśa-balena yat paty-ādīnām anuvṛtter nityatvaṁ śrī-bhagavatā sthāpitaṁ, jñāna-śāstram ālambya tan nirākartuṁ pratibhā-vacanenaiva tasya paramātma-tattvaṁ kalpayantyaḥ sarvopadeśānāṁ tad-anugatāv eva tātparyaṁ sthāpayanti—yat-paty-apatya- iti | etat svadharmopadeśa-vākyaṁ sarvopadeśa-vākyānāṁ tātparyāspade tvayy evāstu | tvad-bhajana eva paryavasyatv ity arthaḥ | katham ahaṁ tad-āspadam? tatrāhuḥ—tvam ātmā paramātmeti | tataḥ tam etaṁ vedānuvacanena brāhmaṇā vividiṣanti ity-ādi-śāstra-balena tvam eva tad-āspadam ity arthaḥ | atha mama paramātmatvam api kutaḥ? tatra sa-pratibham āhuḥ—kila prasiddhau tanu-bhṛtāṁ preṣṭhaḥ nirupādhi-premāspadaṁ, bandhur nirupādhi-hita-kārī ca bhavān iti | tac ca dvayaṁ paramātma-lakṣaṇatvena ātmanas tu kāmāya sarvaṁ priyaṁ bhavati ity-ādi-jñāna-śāstre prasiddham | tasmāt tvam eva paramātmeti siddham | tasmāt tvad-upāsanonmukhānām asmākaṁ brāhmaṇo nirvedam āyāt, nāsty akṛtaḥ kṛtena iti balavattara-jñāna-śāstropadeśena svadharma-parityāge'pi na doṣa iti bhāvaḥ | tāsāṁ tad-aiśvarya-jñānaṁ ca tan-mādhuryānubhavātiśayenodetuṁ na śaknotīti pūrvam eva darśitam | tatra ca viśeṣataḥ sad-ācāraṁ pramāṇayanti—kurvanti hi iti | kuśalāḥ sārāsāra-vidvāṁsaḥ santaḥ | hi prasiddhau | viśeṣata ity arthaḥ | sva ātmani paramātmanīti pūrvābhiprāyeṇa | sve ātmani antaḥkaraṇe nitya-priyatvenānubhūyamāno yas tvaṁ tasmiṁs tvayīty arthaḥ | ity abhiprāyeṇa vā | yasmāt te caivambhūte tvayy eva ratiṁ kurvanti na tu dharmādau tad-dhetau gṛhādau vā | tasmād asmākaṁ paty-ādibhiḥ kim? yarhy ambujākṣa ity-ādiṣu ramādi-śabdāḥ śrīr yat-padāmbuja- ity-ādivad eva vyākhyeyāḥ | iti vācikānubhāveṣu saṁlāpa-vyākhyā |

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
तद्tadТо
एवंevaṁтак
श्रीśrīшри
कृष्णkṛṣṇaКришны
प्रार्थनाprārthanāпросьбы
प्रत्याख्यानpratyākhyānaотвержением
रूपोऽर्थोrūpo'rthoобликом смысл
व्याख्यातःvyākhyātaḥистолкован.
स्वयंsvayaṁСебя
दूत्यdūtyaпосольством
विशेषेणviśeṣeṇaособым
प्रार्थनाprārthanāиспрашивания
रूपोrūpoобликом
व्यङ्ग्योऽर्थश्vyaṅgyo'rthaśподразумеваемый смысл
चcaже
प्रायःprāyaḥобычно
प्रसिद्धprasiddhaизвестен
एवevaже.
तत्रtatraТам
धर्मdharmaдолга
शास्त्रोपदेशśāstropadeśaписания наставления
बलेनbalenaсилою,
यत्yatчто
पत्य्patyмужу
आदीनाम्ādīnāmи прочим
अनुवृत्तेर्anuvṛtterследования
नित्यत्वंnityatvaṁвечность
श्रीśrīшри
भगवताbhagavatāБхагаваном
स्थापितंsthāpitaṁутверждена, —
ज्ञानjñānaзнания
शास्त्रम्śāstramписание
आलम्ब्यālambyaвзяв опорою,
तन्tanто
निराकर्तुंnirākartuṁотвергнуть,
प्रतिभाpratibhāнаходчивою
वचनेनैवvacanenaivaречью же
तस्यtasyaего
परमात्मparamātmaПараматмы
तत्त्वंtattvaṁсуть
कल्पयन्त्यःkalpayantyaḥполагая,
सर्वोपदेशानांsarvopadeśānāṁвсех наставлений
तद्tadему
अनुगताव्anugatāvв следовании
एवevaименно
तात्पर्यंtātparyaṁцель
स्थापयन्तिsthāpayantiутверждают:
यत्yat«что
पत्य्patyмужу,
अपत्यapatyaдетям»
इतिitiтак.
एतत्etatЭто
स्वधर्मोपदेशsvadharmopadeśaсвоего долга наставления
वाक्यंvākyaṁречение
सर्वोपदेशsarvopadeśaвсех наставлений
वाक्यानांvākyānāṁречений
तात्पर्यास्पदेtātparyāspadeцели вместилище,
त्वय्य्tvayyв тебе
एवास्तुevāstuже да будет;
त्वद्tvadтебе
भजनbhajanaв почитании
एवevaименно
पर्यवस्यत्व्paryavasyatvда завершится,
इत्य्ityтак
अर्थःarthaḥсмысл.
कथम्kathamКак
अहंahaṁя
तद्tadтого
आस्पदम्āspadamвместилище?
तत्राहुःtatrāhuḥНа то говорят:
त्वम्tvam«ты
आत्माātmāдуша,
परमात्मेतिparamātmetiПараматма», так.
ततःtataḥОттого,
तम्tam«его
एतंetaṁэтого
वेदानुवचनेनvedānuvacanenaВеды повторением
ब्राह्मणाbrāhmaṇāбрахманы
विविदिषन्तिvividiṣantiпознать желают»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее,
शास्त्रśāstraписания
बलेनbalenaсилою,
त्वम्tvamты
एवevaже
तद्tadтого
आस्पदम्āspadamвместилище,
इत्य्ityтак
अर्थःarthaḥсмысл.
अथathaДалее:
ममmamaмоя
परमात्मत्वम्paramātmatvamПараматманность
अपिapiтакже
कुतःkutaḥоткуда?
तत्रtatraНа то
सsaс
प्रतिभम्pratibhamнаходчивостью
आहुःāhuḥговорят:
किलkila«кила» —
प्रसिद्धौprasiddhauпри известности;
तनुtanuтело
भृतांbhṛtāṁносящих
प्रेष्ठःpreṣṭhaḥдражайший —
निरुपाधिnirupādhiбезусловной
प्रेमास्पदंpremāspadaṁпремы вместилище,
बन्धुर्bandhurродич —
निरुपाधिnirupādhiбезусловное
हितhitaблаго
कारीkārīтворящий
चcaже
भवान्bhavānты,
इतिitiтак.
तच्tacТо
चcaже
द्वयंdvayaṁдвоякое
परमात्मparamātmaПараматмы
लक्षणत्वेनlakṣaṇatvenaпризнаком
आत्मनस्ātmanas«себя
तुtuже
कामायkāmāyaради
सर्वंsarvaṁвсё
प्रियंpriyaṁдорогим
भवतिbhavatiбывает»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее,
ज्ञानjñānaзнания
शास्त्रेśāstreв писании,
प्रसिद्धम्prasiddhamизвестно.
तस्मात्tasmātПотому
त्वम्tvamты
एवevaже
परमात्मेतिparamātmetiПараматма, так
सिद्धम्siddhamустановлено.
तस्मात्tasmātПотому
त्वद्tvadтебя
उपासनोन्मुखानाम्upāsanonmukhānāmк почитанию обращённых
अस्माकंasmākaṁнас
ब्राह्मणोbrāhmaṇo«брахман
निर्वेदम्nirvedamк отрешению
आयात्āyātда придёт:
नास्त्य्nāstyнет
अकृतःakṛtaḥнесотворённого
कृतेनkṛtenaчерез сотворённое»
इतिitiтак —
बलवत्तरbalavattaraболее сильным
ज्ञानjñānaзнания
शास्त्रोपदेशेनśāstropadeśenaписания наставлением
स्वधर्मsvadharmaсвоего долга
परित्यागेऽपिparityāge'piв оставлении даже
नnaнет
दोषdoṣaгреха,
इतिitiтакова
भावःbhāvaḥмысль.
तासांtāsāṁИх
तद्tadего
ऐश्वर्यaiśvaryaвеличия
ज्ञानंjñānaṁзнание
चcaже
तन्tanего
माधुर्यानुभवातिशयेनोदेतुंmādhuryānubhavātiśayenodetuṁсладости вкушения преизбытком подняться
नnaне
शक्नोतीतिśaknotītiможет, так
पूर्वम्pūrvamпрежде
एवevaже
दर्शितम्darśitamпоказано.
तत्रtatraТам
चcaже
विशेषतःviśeṣataḥособо
सद्sadправедных
आचारंācāraṁобычай
प्रमाणयन्तिpramāṇayantiприводят в доказательство:
कुर्वन्तिkurvanti«творят
हिhiведь»
इतिitiтак.
कुशलाःkuśalāḥ«Искусные» —
सारासारsārāsāraсуть и не-суть
विद्वांसःvidvāṁsaḥзнающие,
सन्तःsantaḥсвятые.
हिhi«Хи» —
प्रसिद्धौprasiddhauпри известном;
विशेषतviśeṣata«особенно»,
इत्य्ityтаков
अर्थःarthaḥсмысл.
स्वsva«В себе,
आत्मनिātmaniв душе,
परमात्मनीतिparamātmanītiв Параматме» — так
पूर्वाभिप्रायेणpūrvābhiprāyeṇaпо прежнему замыслу.
स्वेsve«В своём
आत्मनिātmaniсебе» —
अन्तःकरणेantaḥkaraṇeво внутреннем чувстве;
नित्यnityaвечно
प्रियत्वेनानुभूयमानोpriyatvenānubhūyamānoдорогим испытываемый
यस्yasкоторый
त्वंtvaṁты,
तस्मिंस्tasmiṁsв том,
त्वयीत्य्tvayītyв тебе, таков
अर्थःarthaḥсмысл.
इत्य्ityТаков
अभिप्रायेणabhiprāyeṇaзамысел
वाvāили.
यस्मात्yasmātИбо
तेteони
चैवम्भूतेcaivambhūteже к таковому
त्वय्य्tvayyтебе
एवevaименно
रतिंratiṁвлечение
कुर्वन्तिkurvantiтворят,
नnaне
तुtuже
धर्मादौdharmādauк долгу и прочему,
तद्tadтого
धेतौdhetauпричине —
गृहादौgṛhādauк дому и прочему,
वाvāили.
तस्माद्tasmādПотому
अस्माकंasmākaṁнам
पत्य्patyв мужьях
आदिभिःādibhiḥи прочих
किम्kimчто?
यर्ह्य्yarhy«Когда же,
अम्बुजाक्षambujākṣaлотосоокий»
इत्य्ityтак
आदिषुādiṣuи в прочих
रमादिramādi«рама» и прочие
शब्दाःśabdāḥслова
श्रीर्śrīr«Шри,
यत्yatчьих
पदाम्बुजpadāmbujaлотосных стоп»
इत्य्ityтак
आदिवद्ādivadи прочему подобно
एवevaименно
व्याख्येयाःvyākhyeyāḥдолжны быть истолкованы.
इतिitiТаково
वाचिकानुभावेषुvācikānubhāveṣuв словесных анубхавах
संलापsaṁlāpaсаллапы
व्याख्याvyākhyāистолкование.
अनुवाद

Так истолкован смысл, являющий отказ на просьбу Шри Кришны. Подразумеваемый же смысл — просьба, высказанная особым посольством самих себя, — в общем известен. Силою наставления писания о долге Бхагаван утвердил, что следование мужу и прочим вечно; чтобы отвергнуть это, они берут опорою писание знания и находчивою речью полагают его Параматмой, утверждая, что цель всех наставлений — именно в следовании Ему: «что мужу, детям» и далее. Это речение о своём долге пусть будет в тебе, вместилище цели всех речений наставления; смысл: пусть оно завершается именно почитанием тебя. — А как я вместилище того? На это говорят: «ты — душа, Параматма». Значит, силою писания «его, этого, брахманы желают познать повторением Веды» и далее, именно ты — то вместилище. — А откуда вообще моя Параматманность? На это они с находчивостью говорят: «кила» стоит при общеизвестном — ты дражайший для носящих тело, безусловное вместилище премы, и родич, творящий безусловное благо. А это двоякое известно как признак Параматмы из писания знания: «ради себя всё бывает дорого» и далее. Потому и установлено: ты и есть Параматма.\n\nЗначит, для нас, обращённых к почитанию тебя, «брахман да придёт к отрешению: нет несотворённого через сотворённое» — этим более сильным наставлением писания знания даже в оставлении своего долга нет греха; такова мысль. А что знание их о его величии не может подняться от преизбытка вкушения его сладости — показано прежде. И здесь они особо приводят в доказательство обычай праведных: «творят ведь». «Искусные» — знающие суть и не-суть, святые. «Хи» — при известном, то есть «особенно». «В себе, в душе, в Параматме» — по прежнему замыслу. Или: «в своём себе», во внутреннем чувстве, — тот ты, что вечно испытывается как дорогой, в том, в тебе; таков смысл. Ибо влечение они творят к таковому тебе и только к тебе, а не к долгу и прочему, ни к дому и прочему, что его причина. Потому — что нам в мужьях и прочих? А в «когда же, лотосоокий» и далее слова «рама» и прочие должны толковаться так же, как «Шри, чьих лотосных стоп» и далее. Таково истолкование саллапы среди словесных анубхав.

संस्करण

5ef11b96c2bc · प्रकाशित 21 सित॰ 2026, 4:24:47 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से