एवं श्रीदेवक्याः षड्गर्भानयने तान् प्रति यः स्नेहो दृश्यते, स खलु स्वपीतशेषस्तन्यप्रसादेन तदुद्धरणार्थं श्रीभगवतैव प्रपञ्चितः । यथोक्तम्— अपाययत् स्तनं प्रीता सुतस्पर्शपरिस्नुतम् । मोहिता मायया विष्णोर् यया सृष्टिः प्रवर्तते ॥ पीत्वामृतं पयस् तस्याः पीतशेषं गदाभृतः ॥ इत्यादि । ययुर् विहायसा धाम इत्य् अन्तम् । तथापि तन्माया तत्सहोदरतास्फूर्तिम् एवावलम्ब्य तां मोहितवतीति मन्तव्यम् । अथ श्रीरुक्मिण्या रुक्मिण्य् अपि स्नेहस् तद्दैन्यादिकौतुकं दिदृक्षुणा श्रीभगवतैव वा तदर्थं तल्लीलाशक्त्यैव वा रक्षितोऽस्तीति लभ्यते । स च भक्तिस्फोरणांशम् एवावलम्ब्य, तस्या ह्य् ऐश्वर्यज्ञानसंवलितत्वाद् अन्तःकरणम् एवं जातम्—"अयं परमेश्वरः । अयं त्व् अतिनिकृष्टः । तस्माद् अस्मिन्न् अयं विप्रकुर्वन्न् अपि किञ्चित् कर्तुम् अशक्त एव । ततोऽतिदीनोऽयम् इति तथा श्रीभगवच्चरणाश्रिताया मम देहसम्बन्धवान् इति, दीनदयालोर् भक्तसम्बन्धपरम्परामात्रेणाभयदाद् अस्मात् तन् नार्हति” इति । एवं ह्य् ऐश्वर्यदृष्ट्यैव तत्प्रार्थनं— योगेश्वराप्रमेयात्मन् इत्यादि । अथ श्रीबलदेवस्य स्वशिष्यीभूतदुर्योधनपक्षपातोऽप्य् एवं मन्तव्यः । क्वचित् तत्र तत्क्षयकरः क्रोधोऽपि दृश्यते । यथा लक्ष्मणाहरणे । सर्वम् एतत् तु वैचित्रीपोषार्थं श्रीभगवल्लीलाशक्त्यैव प्रपञ्च्यते इत्य् उक्तम् । अथ उद्दीपनाः । यद्विशिष्टतया श्रीकृष्ण आलम्बनस् त एव भावविभावनहेतुत्वेन पृथङ्निर्दिष्टा उद्दीपनाः कथ्यन्ते । ते च तस्य गुणजातिक्रियाद्रव्यकालरूपाः । गुणाश् च त्रिविधाः कायवाङ्मानसाश्रयाः । सर्व एवैते न प्राकृता इत्य् उक्तम्— मां भजन्ति गुणाः सर्वे निर्गुणं निरपेक्षकम् । सुहृदं प्रियम् आत्मानं साम्यासङ्गादयोऽगुणाः ॥ इत्यादिना । तान् एव श्रीकृष्णम् आलम्बनीकृत्य समुद्दिश्य— सत्यं शौचं दया क्षान्तिस् त्यागः सन्तोष आर्जवम् । शमो दमस् तपः साम्यं तितिक्षोपरतिः श्रुतम् ॥ ज्ञानं विरक्तिर् ऐश्वर्यं शौर्यं तेजो बलं स्मृतिः । स्वातन्त्र्यं कौशलं कान्तिर् धैर्यं मार्दवम् एव च ॥ प्रागल्भ्यं प्रश्रयः शीलं सह ओजो बलं भगः । गाम्भीर्यं स्थैर्यम् आस्तिक्यं कीर्तिर् मानोऽनहङ्कृतिः ॥ एते चान्ये च भगवन् नित्या यत्र महागुणाः । प्रार्थ्या महत्त्वम् इच्छद्भिर् न वियन्ति स्म कर्हिचित् ॥ सत्यं यथार्थभाषणम् । शौचं शुद्धत्वम् । दया परदुःखासहनम् अनेन शरणागतपालकत्वम् भक्तसुहृत्त्वं च । क्षान्तिः क्रोधापत्तौ चित्तसंयमः । त्यागो वदान्यता । सन्तोषः स्वतस् तृप्तिः । आर्जवम् अवक्रता, अनेन सर्वशुभङ्करत्वं च । शमो मनोनैश्चल्यम् अनेन सुदृढत्वं च । दमो बाह्येन्द्रियनैश्चल्यम् । तपः क्षत्रियत्वादिलीलावतारानुरूपः स्वधर्मः । साम्यं शत्रुमित्रादिबुद्ध्यभावः । तितिक्षा स्वस्मिन् परापराधसहनम् । उपरतिर् लाभप्राप्ताव् औदासीन्यम् । श्रुतं शास्त्रविचारः ।
evaṁ śrī-devakyāḥ ṣaḍ-garbhānayane tān prati yaḥ sneho dṛśyate, sa khalu sva-pīta-śeṣa-stanya-prasādena tad-uddharaṇārthaṁ śrī-bhagavataiva prapañcitaḥ | yathoktam— apāyayat stanaṁ prītā suta-sparśa-parisnutam | mohitā māyayā viṣṇor yayā sṛṣṭiḥ pravartate || pītvāmṛtaṁ payas tasyāḥ pīta-śeṣaṁ gadā-bhṛtaḥ || ity-ādi | yayur vihāyasā dhāma ity antam | tathāpi tan-māyā tat-sahodaratā-sphūrtim evāvalambya tāṁ mohitavatīti mantavyam | atha śrī-rukmiṇyā rukmiṇy api snehas tad-dainyādi-kautukaṁ didṛkṣuṇā śrī-bhagavataiva vā tad-arthaṁ tal-līlā-śaktyaiva vā rakṣito'stīti labhyate | sa ca bhakti-sphoraṇāṁśam evāvalambya, tasyā hy aiśvarya-jñāna-saṁvalitatvād antaḥkaraṇam evaṁ jātam—"ayaṁ parameśvaraḥ | ayaṁ tv atinikṛṣṭaḥ | tasmād asminn ayaṁ viprakurvann api kiñcit kartum aśakta eva | tato'tidīno'yam iti tathā śrī-bhagavac-caraṇāśritāyā mama deha-sambandhavān iti, dīna-dayālor bhakta-sambandha-paramparā-mātreṇābhayadād asmāt tan nārhati” iti | evaṁ hy aiśvarya-dṛṣṭyaiva tat-prārthanaṁ— yogeśvarāprameyātman ity-ādi | atha śrī-baladevasya sva-śiṣyībhūta-duryodhana-pakṣa-pāto'py evaṁ mantavyaḥ | kvacit tatra tat-kṣaya-karaḥ krodho'pi dṛśyate | yathā lakṣmaṇā-haraṇe | sarvam etat tu vaicitrī-poṣārthaṁ śrī-bhagaval-līlā-śaktyaiva prapañcyate ity uktam | atha uddīpanāḥ | yad-viśiṣṭatayā śrī-kṛṣṇa ālambanas ta eva bhāva-vibhāvana-hetutvena pṛthaṅ-nirdiṣṭā uddīpanāḥ kathyante | te ca tasya guṇa-jāti-kriyā-dravya-kāla-rūpāḥ | guṇāś ca trividhāḥ kāya-vāṅ-mānasāśrayāḥ | sarva evaite na prākṛtā ity uktam— māṁ bhajanti guṇāḥ sarve nirguṇaṁ nirapekṣakam | suhṛdaṁ priyam ātmānaṁ sāmyāsaṅgādayo'guṇāḥ || ity-ādinā | tān eva śrī-kṛṣṇam ālambanī-kṛtya samuddiśya— satyaṁ śaucaṁ dayā kṣāntis tyāgaḥ santoṣa ārjavam | śamo damas tapaḥ sāmyaṁ titikṣoparatiḥ śrutam || jñānaṁ viraktir aiśvaryaṁ śauryaṁ tejo balaṁ smṛtiḥ | svātantryaṁ kauśalaṁ kāntir dhairyaṁ mārdavam eva ca || prāgalbhyaṁ praśrayaḥ śīlaṁ saha ojo balaṁ bhagaḥ | gāmbhīryaṁ sthairyam āstikyaṁ kīrtir māno'nahaṅkṛtiḥ || ete cānye ca bhagavan nityā yatra mahā-guṇāḥ | prārthyā mahattvam icchadbhir na viyanti sma karhicit || satyaṁ yathārtha-bhāṣaṇam | śaucaṁ śuddhatvam | dayā para-duḥkhāsahanam anena śaraṇāgata-pālakatvam bhakta-suhṛttvaṁ ca | kṣāntiḥ krodhāpattau citta-saṁyamaḥ | tyāgo vadānyatā | santoṣaḥ svatas tṛptiḥ | ārjavam avakratā, anena sarva-śubhaṅkaratvaṁ ca | śamo mano-naiścalyam anena sudṛḍhatvaṁ ca | damo bāhyendriya-naiścalyam | tapaḥ kṣatriyatvādi-līlāvatārānurūpaḥ sva-dharmaḥ | sāmyaṁ śatru-mitrādi-buddhy-abhāvaḥ | titikṣā svasmin parāparādha-sahanam | uparatir lābha-prāptāv audāsīnyam | śrutaṁ śāstra-vicāraḥ |
Так и приязнь, которую являет шри Деваки, когда к ней приводят шестерых зародышей: она развёрнута самим шри Бхагаваном ради их вызволения — милостью остатка её грудного молока, им самим выпитого. Как сказано: «Обрадованная, она напоила их грудью, истекающей от касания сына, — обольщённая майей Вишну, которою движется творение. Испив бессмертное молоко её, остаток выпитого Носящим палицу…» и далее, вплоть до «ушли поднебесьем в обитель». И всё же да мыслится, что его майя обольстила её, взяв опорою лишь проблеск их единоутробства.\n\nДалее: приязнь шри Рукмини даже к Рукми сохранена — либо самим шри Бхагаваном, пожелавшим видеть занятность его униженности, либо ради того же силою его игр. И опорою ей служит лишь доля проявления преданности: внутреннее чувство её, проникнутое знанием величия, стало таким — «этот есть высший владыка, а тот крайне низок; и потому, как ни досаждай, он ничего против него не может; оттого он и жалок. К тому же он родич по телу мне, принявшей прибежищем стопы шри Бхагавана; а от него, милосердного к жалким и дающего бесстрашие уже за одно преемство связи с преданным, он такого не заслуживает». Ведь и просьба её — от видения величия: «о владыка йоги, неизмеримая душа» и далее.\n\nТак же да мыслится и склонение шри Баладевы на сторону Дурьйодханы, ставшего его учеником. Кое-где виден там и гнев, несущий ему погибель, — как при похищении Лакшманы. Но всё это, как сказано, развёртывается силою игр шри Бхагавана ради питания пестроты.\n\nДалее — возжигающие. То, чем отмечен шри Кришна как опора, указанное отдельно как причина явления чувства, и зовётся возжигающим. А они суть его качества, род, деяния, вещи и время. Качества троякие: в теле, в речи и в уме. И все они не природные, как сказано: «Меня чтут все качества — бескачественного, ни в чём не нуждающегося, друга, дорогого, душу; равность, непривязанность и прочие — не гуны» и далее. Их же, сделав опорою шри Кришну, имеют в виду слова: «Правдивость, чистота, милосердие, терпение, щедрость, довольство, прямота, шама, дама, подвиг, равность, терпимость, отрешённость, учёность, знание, бесстрастие, владычество, отвага, жар, сила, памятливость, самостоятельность, умелость, прелесть, стойкость и мягкость, смелость, учтивость, нрав, выдержка, живость, крепость, благо, глубина, твёрдость, вера, слава, почёт, безгордость — эти и иные великие качества, о Бхагаван, вечны там, где они; желанные для ищущих величия, они не уходят никогда».\n\nПравдивость — речь как есть. Чистота — чистость. Милосердие — невыносимость чужого страдания; этим же — охрана пришедшего к прибежищу и дружество к преданному. Терпение — обуздание ума, когда подступает гнев. Щедрость — даятельность. Довольство — насыщенность от себя. Прямота — некривизна; этим же — творение всякого блага. Шама — недвижность ума; этим же — прекрепкость. Дама — недвижность внешних чувств. Подвиг — свой долг, соответственный игровому нисхождению, кшатрийскому и прочему. Равность — отсутствие помысла о враге и друге. Терпимость — снесение чужой вины против себя. Отрешённость — безучастность при получении прибытка. Учёность — рассмотрение писания.
a5f76c72ce5e · प्रकाशित 21 सित॰ 2026, 4:24:47 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Разбор привязанностей Деваки, Рукмини и Баладевы держится одного правила: там, где у святого видна как будто мирская приязнь, спрашивают не «как он мог», а «для чего это устроено».\n\nПеречень качеств начинается с оговорки, без которой он был бы невозможен: качества чтут того, кто бескачествен. Они не составляют его, как свойства составляют вещь, — они к нему приходят.