एष च भगवत्प्रीतिमयरसः पञ्चधा प्रीतेर् भेदपञ्चकेन । ते च ज्ञानभक्तिमयभक्तिमयवत्सलमैत्रीमयोज्ज्वलाख्याः क्रमेण ज्ञेयाः । एतेषां च स्थायिनां भावान्तराश्रयत्वात् नियताधारत्वाच् च मुख्यत्वम् । ततस् तदीयरसानाम् अपि मुख्यता । ये त्व् अन्येऽद्भुतादिरसस्थायिनो विस्मयादयः, तेषां तत्प्रीतिसम्बन्धेनैव भागवतरसान्तःपातात् पञ्चविधेषु प्रियेषु कादाचित्कोद्भवत्वेनानियताधारत्वाच् च गौणता । ततस् तदीयरसानाम् अपि गौणता । तत्र मुख्याः "मधुरेण समापयेत्" इति न्यायेन गौणरसानां रसाभासानाम् अप्य् उपरि विवरणीयाः । गौणाः सम्प्रति विव्रियन्ते । येषु विस्मयादयो विभाववैशिष्ट्यवशेन स्वयं तत्प्रीत्युत्था अपि तत्प्रीतिम् आत्मसात्कृत्य वर्धमानाः स्थायितां प्रपद्यन्ते । ते च— अद्भुतो हास्यवीरौ च रौद्रो भीषण इत्य् अपि । बीभत्सः करुणश् चेति गौणाः सप्त रसाः स्मृताः ॥ तत्र तत्प्रीतिमयोऽयम् अद्भुतो रसः । यत्रालम्बनो लोकोत्तराकस्मिकक्रियादिमत्त्वेन विस्मयविषयः श्रीकृष्णः । तदाधारस् तत्प्रियश् च । उद्दीपनास् तादृशतच्चेष्टाः । अनुभावाः नेत्रविस्ताराद्याः । व्यभिचारिणश् चावेगहर्षजाड्याद्याः । स्थायी तत्प्रीतिमयो विस्मयः । तदुदाहरणं च— चित्रं बतैतद् एकेन वपुषा युगपत् पृथक् । गृहेषु द्व्यष्टसाहस्रं स्त्रिय एक उदावहत् ॥ इत्यादिकं ज्ञेयम्। अथ तन्मयो हास्यो रसः । तत्रालम्बनश् चेष्टावाग्वेषवैकृत्यविशेषवत्त्वेन तत्प्रीतिमयहासविषयः श्रीकृष्णः । तदाधारस् तत्प्रियश् च । तथा यदि तद्विशेषवत्त्वेनैव तत्प्रियाप्रियौ च तत्प्रीतिमयहासविषयौ भवतस् तदापि तत्कारणस्य प्रीतेर् विषयः श्रीकृष्ण इति स एव मूलम् आलम्बनम् । हास्यस्यापि तद्विशिष्टत्वेनैव प्रवृत्तेस् तु सुतराम् एव । अतः केवलस्य हासांशस्य विषयत्वेन विकृततत्प्रियाप्रियौ बहिरङ्गाव् एवावलम्बनाव् इति । एवं दानयुद्धवीररसादिष्व् अपि ज्ञेयम् । उद्दीपनास् तु तज्जनकस्य चेष्टावाग्वेषवैकृतादयः । अनुभावाश् च नासौष्ठगण्डविस्पन्दनादयः । व्यभिचारिणो हर्षालस्यावहित्थादयः । स्थायी च तत्प्रीतिमयो हासः । स च स्वविषयानुमोदनात्मकस् तदुत्प्रासात्मको वा चेतोविकाशः । ततस् तदात्मकत्वेन विषयोऽप्य् अस्यास्ति । तस्योदाहरणेऽनुमोदनात्मको यथा— वत्सान् मुञ्चन् क्वचिद् असमये क्रोशसञ्जातहासः इत्यादि, हस्ताग्राह्ये रचयति विधिं इति, एवं धार्ष्ट्यान्य् उशति कुरुते इत्यादि इत्थं स्त्रीभिः सभयनयनश्रीमुखालोकिनीभिर् व्याख्यातार्था प्रहसितमुखी न ह्य् उपालब्धुम् ऐच्छत् ॥ इत्य् अन्तम् । व्याख्यातस् तदीयचापल्यलक्षणोऽर्थो यस्यै सा ।
eṣa ca bhagavat-prīti-maya-rasaḥ pañcadhā prīter bheda-pañcakena | te ca jñāna-bhakti-maya-bhakti-maya-vatsala-maitrī-mayojjvalākhyāḥ krameṇa jñeyāḥ | eteṣāṁ ca sthāyināṁ bhāvāntarāśrayatvāt niyatādhāratvāc ca mukhyatvam | tatas tadīya-rasānām api mukhyatā | ye tv anye'dbhutādi-rasa-sthāyino vismayādayaḥ, teṣāṁ tat-prīti-sambandhenaiva bhāgavata-rasāntaḥ-pātāt pañca-vidheṣu priyeṣu kādācitkodbhavatvenāniyatādhāratvāc ca gauṇatā | tatas tadīya-rasānām api gauṇatā | tatra mukhyāḥ "madhureṇa samāpayet" iti nyāyena gauṇa-rasānāṁ rasābhāsānām apy upari vivaraṇīyāḥ | gauṇāḥ samprati vivriyante | yeṣu vismayādayo vibhāva-vaiśiṣṭya-vaśena svayaṁ tat-prīty-utthā api tat-prītim ātma-sātkṛtya vardhamānāḥ sthāyitāṁ prapadyante | te ca— adbhuto hāsya-vīrau ca raudro bhīṣaṇa ity api | bībhatsaḥ karuṇaś ceti gauṇāḥ sapta rasāḥ smṛtāḥ || tatra tat-prītimayo'yam adbhuto rasaḥ | yatrālambano lokottarākasmika-kriyādimattvena vismaya-viṣayaḥ śrī-kṛṣṇaḥ | tad-ādhāras tat-priyaś ca | uddīpanās tādṛśa-tac-ceṣṭāḥ | anubhāvāḥ netra-vistārādyāḥ | vyabhicāriṇaś cāvega-harṣajāḍyādyāḥ | sthāyī tat-prītimayo vismayaḥ | tad-udāharaṇaṁ ca— citraṁ bataitad ekena vapuṣā yugapat pṛthak | gṛheṣu dvy-aṣṭa-sāhasraṁ striya eka udāvahat || ity-ādikaṁ jñeyam| atha tan-mayo hāsyo rasaḥ | tatrālambanaś ceṣṭā-vāg-veṣa-vaikṛtya-viśeṣavattvena tat-prīti-maya-hāsa-viṣayaḥ śrī-kṛṣṇaḥ | tad-ādhāras tat-priyaś ca | tathā yadi tad-viśeṣavattvenaiva tat-priyāpriyau ca tat-prītimaya-hāsa-viṣayau bhavatas tadāpi tat-kāraṇasya prīter viṣayaḥ śrī-kṛṣṇa iti sa eva mūlam ālambanam | hāsyasyāpi tad-viśiṣṭatvenaiva pravṛttes tu sutarām eva | ataḥ kevalasya hāsāṁśasya viṣayatvena vikṛta-tat-priyāpriyau bahiraṅgāv evāvalambanāv iti | evaṁ dāna-yuddha-vīra-rasādiṣv api jñeyam | uddīpanās tu taj-janakasya ceṣṭā-vāg-veṣa-vaikṛtādayaḥ | anubhāvāś ca nāsauṣṭha-gaṇḍa-vispandanādayaḥ | vyabhicāriṇo harṣālasyāvahitthādayaḥ | sthāyī ca tat-prītimayo hāsaḥ | sa ca sva-viṣayānumodanātmakas tad-utprāsātmako vā ceto-vikāśaḥ | tatas tad-ātmakatvena viṣayo'py asyāsti | tasyodāharaṇe'numodanātmako yathā— vatsān muñcan kvacid asamaye krośa-sañjāta-hāsaḥ ity-ādi, hastāgrāhye racayati vidhiṁ iti, evaṁ dhārṣṭyāny uśati kurute ity-ādi itthaṁ strībhiḥ sabhaya-nayana-śrī-mukhālokinībhir vyākhyātārthā prahasitamukhī na hy upālabdhum aicchat || ity antam | vyākhyātas tadīya-cāpalya-lakṣaṇo'rtho yasyai sā |
Эта раса, полная любви к Бхагавану, пятерична — по пяти разновидностям любви. Они, по порядку, таковы: полная знания и преданности; полная преданности; ватсала; полная дружбы; зовущаяся «уджджвала». Эти стхайи главные, ибо служат прибежищем иным чувствам и имеют постоянное вместилище; оттого главны и их расы. А иные — изумление и прочее, стхайи дивной и прочих рас, — второстепенны, ибо входят в расу Бхагаваты лишь по связи с тою любовью, и в пяти видах дорогих возникают случайно, не имея постоянного вместилища; оттого второстепенны и их расы. Главные, по правилу «сладким да завершит», надлежит излагать после второстепенных и после видимостей расы; ныне излагаются второстепенные.\n\nВ них изумление и прочее, хотя сами восстают от той любви, силою особости вибхав усваивают её себе и, возрастая, достигают состояния стхайи. Вот они: «Дивная, смешная и витяжская, яростная, а также страшная, мерзкая и жалостная — помянуты семь второстепенных рас».\n\nИтак, дивная раса, полная той любви: опора здесь — шри Кришна, предмет изумления по мир превосходящим и внезапным деяниям и прочему; вместилище — его дорогой. Возжигающие — таковые его действия; анубхавы — расширение очей и прочее; вьябхичари — возбуждение, радость, оцепенелость и прочее; стхайи — изумление, полное той любви. Пример: «Диво ведь это: одним телом, разом и порознь, в домах он взял шестнадцать тысяч жён» и прочее подобное.\n\nДалее — смешная раса, ею полная. Опора здесь — шри Кришна, предмет смеха, полного той любви, по особой необычности действия, речи и наряда; вместилище — его дорогой. И если предметом такого смеха по той же особости становятся его дорогой или недорогой, то и тогда предмет любви, причины этого смеха, — шри Кришна, и он же коренная опора; тем более что и самая смешная раса движется лишь его отмеченностью. Потому, будучи предметом одной лишь доли смеха, изменившиеся дорогой и недорогой его — только внешние опоры. Так же да будет знаемо и в расах даяния, битвы, витяжской и прочих.\n\nВозжигающие — необычность действия, речи и наряда у того, кто порождает смех; анубхавы — подрагивание носа, губ, щёк и прочее; вьябхичари — радость, леность, утайка и прочее; стхайи — смех, полный той любви. А смех есть раскрытие сознания, природа которого — одобрение своего предмета или поддразнивание его; и потому у него есть и предмет. Пример смеха-одобрения: «иногда не вовремя отпуская телят, смеясь от окрика» и далее; «недосягаемому для руки он устраивает приём»; «так творит дерзости той, что их желает» и далее; вплоть до «Так, когда жёны со страхом в очах глядели на прекрасное лицо, ей истолковали смысл, и она, рассмеявшись, не захотела укорять». «Истолкованный смысл» — то есть смысл, определяемый его вертлявостью.
f89e11bc7cde · प्रकाशित 21 सित॰ 2026, 4:24:47 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Порядок изложения задан правилом поэтики: сладкое оставляют напоследок. Поэтому раздел начинается с изумления, гнева и ужаса, а главное откладывается.\n\nИ в примере со смехом мать так и не бранит: ей объяснили, что натворил сын, и она рассмеялась. Смех здесь и есть одобрение, которое не произносится вслух.