षट्सन्दर्भ
Sandarbha Six — Prīti: Love as the Goal6.158.2जीव गोस्वामी
1142 / 1405
Linux
पन्ने पलटें
षट्सन्दर्भ · 6.158.2
॥
देवनागरी

लालास्रवोऽट्टहासश् च घूर्णाहिक्कादयोऽपि च ॥ इति । अथ सात्त्विकाः अन्तर्विकारैकजन्याः । यत्रान्तर्विकारोऽपि तदंश इति भावत्वम् अपि तेषां मन्यन्ते । तत्र— ते स्तम्भस्वेदरोमाञ्चाः स्वरभेदोऽथ वेपथुः । वैवर्ण्यम् अश्रु प्रलय इत्य् अष्टौ सात्त्विकाः स्मृताः ॥ एषु प्रलयो नष्टचेष्टता । भगवत्प्रीतिहेतुकप्रलये च बहिश्चेष्टानाशः । न त्व् अन्तर्भगवत्स्फूर्त्यादेर् अपि । यथोक्तं श्रीमदुद्धवम् उद्दिश्य— स मुहूर्तम् अभूत् तूष्णीं कृष्णाङ्घ्रिसुधया भृशम् । तीव्रेण भक्तियोगेन निमग्नः साधु निर्वृतः ॥ इत्यादिना । शनकैर् भगवल्लोकान् नृलोकं पुनर् आगतः ॥ इत्य् अन्तेन । यथा गारुडे— जाग्रत्स्वप्नसुसुप्तेषु योगस्थस्य च योगिनः । या काचिन् मनसो वृत्तिः सा भवेद् अच्युताश्रयः ॥ इति । अत एव तदानीं तत्तद्रसानाम् आस्वादभेदस्फूर्तिर् अप्य् अवगन्तव्या । अथ सञ्चारिणः । ये व्यभिचारिणश् च भण्यन्ते । सञ्चारयन्ति भावस्य गतिं इति, विशेषेणाभिमुख्येन चरन्ति स्थायिनं प्रति इति च निरुक्तेः । ते च त्रयस्त्रिंशत्— निर्वेदोऽथ विषादो दैन्यं ग्लानिश्रमौ च मदगर्वौ । शङ्कात्रासावेगा उन्मादापस्मृती तथा व्याधिः ॥ मोहो मृतिर् आलस्यं जाड्यं व्रीडावहित्था च । स्मृतिर् अथ वितर्कचिन्तामतिधृतयो हर्ष उत्सुकत्वं च ॥ औग्र्यम् अर्षासूयाश् चापल्यं चैव निद्रा च । सुप्तिर् बोध इतीमे भावा व्यभिचारिणः समाख्याताः ॥ एषां लक्षणम् उज्ज्वले दर्शनीयम् । एषु त्रासः कृष्णवत्सलादिषु भयानकादिदर्शनात् । तदर्थं तत्सङ्गतिहानितर्केणात्मार्थं च भवति । निद्रा तच्चिन्तया शून्यचित्तत्वेन तत्सङ्गत्यानन्दव्याप्त्या च भवति । श्रमः परमानन्दमयतदर्थायासतादात्म्यापत्तौ भवति । आलस्यं तादृशश्रमहेतुकं कृष्णेतरसम्बन्धिक्रियाविषयकं भवति । बोधश् च तद्दर्शनादिवासनायाः स्वयम् उद्बोधेन भवतीत्य् आदिकं ज्ञेयम् । किं च, निर्वेदादीनां चामीषां लौकिकगुणमयभावायमानानाम् अपि वस्तुतो गुणातीतत्वम् एव तादृशभगवत्प्रीत्यधिष्ठानत्वात् । अथैतत्संवलनात्मको भगवत्प्रीतिमयो रसोऽपि व्यञ्जित एव— स्मरन्तः स्मारयन्तश् च मिथोऽघौघहरं हरिम् । भक्त्या सञ्जातया भक्त्या बिभ्रत्य् उत्पुलकां तनुम् ॥ क्वचिद् रुदन्त्य् अच्युतचिन्तया क्वचिद् धसन्ति नन्दन्ति वदन्त्य् अलौकिकाः । नृत्यन्ति गायन्त्य् अनुशीलयन्त्य् अजं भवन्ति तूष्णीं परम् एत्य निर्वृताः ॥ इत्य् अनेन । अत्र हरिर् आलम्बनो विभावः । स्मरणम् उद्दीपनः । स्मारणादिक उद्भास्वराख्योऽनुभावः । पुलकः सात्त्विकः । चिन्तादयः सञ्चारिणः । संजातया भक्त्येति स्थायी । भवन्ति तूष्णीं परम् एत्य निर्वृता इति तत्संवलनम् । परं परमरसात्मकं वस्त्व् इत्य् अर्थः ।

लिप्यंतरण (IAST)

lālā-sravo'ṭṭahāsaś ca ghūrṇā-hikkādayo'pi ca || iti | atha sāttvikāḥ antar-vikāraika-janyāḥ | yatrāntar-vikāro'pi tad-aṁśa iti bhāvatvam api teṣāṁ manyante | tatra— te stambha-sveda-romāñcāḥ svara-bhedo'tha vepathuḥ | vaivarṇyam aśru pralaya ity aṣṭau sāttvikāḥ smṛtāḥ || eṣu pralayo naṣṭa-ceṣṭatā | bhagavat-prīti-hetuka-pralaye ca bahiś-ceṣṭā-nāśaḥ | na tv antar-bhagavat-sphūrty-āder api | yathoktaṁ śrīmad-uddhavam uddiśya— sa muhūrtam abhūt tūṣṇīṁ kṛṣṇāṅghri-sudhayā bhṛśam | tīvreṇa bhakti-yogena nimagnaḥ sādhu nirvṛtaḥ || ity-ādinā | śanakair bhagaval-lokān nṛlokaṁ punar āgataḥ || ity antena | yathā gāruḍe— jāgrat-svapna-susupteṣu yoga-sthasya ca yoginaḥ | yā kācin manaso vṛttiḥ sā bhaved acyutāśrayaḥ || iti | ata eva tadānīṁ tat-tad-rasānām āsvāda-bheda-sphūrtir apy avagantavyā | atha sañcāriṇaḥ | ye vyabhicāriṇaś ca bhaṇyante | sañcārayanti bhāvasya gatiṁ iti, viśeṣeṇābhimukhyena caranti sthāyinaṁ prati iti ca nirukteḥ | te ca trayastriṁśat— nirvedo'tha viṣādo dainyaṁ glāni-śramau ca mada-garvau | śaṅkā-trāsāvegā unmādāpasmṛtī tathā vyādhiḥ || moho mṛtir ālasyaṁ jāḍyaṁ vrīḍāvahitthā ca | smṛtir atha vitarka-cintā-mati-dhṛtayo harṣa utsukatvaṁ ca || augryam arṣāsūyāś cāpalyaṁ caiva nidrā ca | suptir bodha itīme bhāvā vyabhicāriṇaḥ samākhyātāḥ || eṣāṁ lakṣaṇam ujjvale darśanīyam | eṣu trāsaḥ kṛṣṇa-vatsalādiṣu bhayānakādi-darśanāt | tad-arthaṁ tat-saṅgati-hāni-tarkeṇātmārthaṁ ca bhavati | nidrā tac-cintayā śūnya-cittatvena tat-saṅgaty-ānanda-vyāptyā ca bhavati | śramaḥ paramānanda-maya-tad-arthāyāsa-tādātmyāpattau bhavati | ālasyaṁ tādṛśa-śrama-hetukaṁ kṛṣṇetara-sambandhi-kriyā-viṣayakaṁ bhavati | bodhaś ca tad-darśanādi-vāsanāyāḥ svayam udbodhena bhavatīty ādikaṁ jñeyam | kiṁ ca, nirvedādīnāṁ cāmīṣāṁ laukika-guṇa-maya-bhāvāyamānānām api vastuto guṇātītatvam eva tādṛśa-bhagavat-prīty-adhiṣṭhānatvāt | athaitat-saṁvalanātmako bhagavat-prītimayo raso'pi vyañjita eva— smarantaḥ smārayantaś ca mitho'ghaugha-haraṁ harim | bhaktyā sañjātayā bhaktyā bibhraty utpulakāṁ tanum || kvacid rudanty acyuta-cintayā kvacid dhasanti nandanti vadanty alaukikāḥ | nṛtyanti gāyanty anuśīlayanty ajaṁ bhavanti tūṣṇīṁ param etya nirvṛtāḥ || ity anena | atra harir ālambano vibhāvaḥ | smaraṇam uddīpanaḥ | smāraṇādika udbhāsvarākhyo'nubhāvaḥ | pulakaḥ sāttvikaḥ | cintādayaḥ sañcāriṇaḥ | saṁjātayā bhaktyeti sthāyī | bhavanti tūṣṇīṁ param etya nirvṛtā iti tat-saṁvalanam | paraṁ parama-rasātmakaṁ vastv ity arthaḥ |

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
लालाlālā«…слюны
स्रवोऽट्टहासश्sravo'ṭṭahāsaśтечение, хохот
चcaже,
घूर्णाghūrṇāголовокружение,
हिक्कादयोऽपिhikkādayo'piикота и прочее также
चcaже»
इतिitiтак.
अथathaДалее
सात्त्विकाःsāttvikāḥсаттвики —
अन्तर्antarвнутренней
विकारैकvikāraikaпеременой единственно
जन्याःjanyāḥрождаемые.
यत्रान्तर्yatrāntarГде внутренняя
विकारोऽपिvikāro'piперемена также —
तद्tadего
अंशaṁśaчасть,
इतिitiтак —
भावत्वम्bhāvatvamчувственность
अपिapiтакже
तेषांteṣāṁих
मन्यन्तेmanyanteполагают.
तत्रtatraТам:
तेte«они —
स्तम्भstambhaоцепенение,
स्वेदsvedaиспарина,
रोमाञ्चाःromāñcāḥволосков подъём,
स्वरsvaraголоса
भेदोऽथbhedo'thaпресечение, затем
वेपथुःvepathuḥдрожь,
वैवर्ण्यम्vaivarṇyamбледность,
अश्रुaśruслёзы,
प्रलयpralayaобмирание —
इत्य्ityтак
अष्टौaṣṭauвосемь
सात्त्विकाःsāttvikāḥсаттвик
स्मृताःsmṛtāḥпомянуты».
एषुeṣuВ них
प्रलयोpralayoобмирание —
नष्टnaṣṭaутраченная
चेष्टताceṣṭatāподвижность.
भगवत्bhagavatБхагавану
प्रीतिprītiлюбовью
हेतुकhetukaпричинённом
प्रलयेpralayeобмирании
चcaже —
बहिश्bahiśвнешнего
चेष्टाceṣṭāдействия
नाशःnāśaḥисчезновение,
नnaне
त्व्tvже
अन्तर्antarвнутреннего
भगवत्bhagavatБхагавана
स्फूर्त्य्sphūrtyпроблеска
आदेर्āderи прочего
अपिapiтакже.
यथोक्तंyathoktaṁКак сказано
श्रीमद्śrīmadо шримад
उद्धवम्uddhavamУддхаве
उद्दिश्यuddiśyaречь ведя:
सsa«он
मुहूर्तम्muhūrtamмгновение
अभूत्abhūtбыл
तूष्णींtūṣṇīṁбезмолвен,
कृष्णाङ्घ्रिkṛṣṇāṅghriКришны стоп
सुधयाsudhayāнектаром
भृशम्bhṛśamсильно,
तीव्रेणtīvreṇaострым
भक्तिbhaktiпреданности
योगेनyogenaсопряжением
निमग्नःnimagnaḥпогружённый,
साधुsādhuвполне
निर्वृतःnirvṛtaḥутешённый»
इत्य्ityтак
आदिनाādināи далее,
शनकैर्śanakair«медленно
भगवल्bhagavalиз Бхагавана
लोकान्lokānмира
नृलोकंnṛlokaṁв мир людей
पुनर्punarвновь
आगतःāgataḥвернулся»
इत्य्ityтак
अन्तेनantenaкончая.
यथाyathāКак
गारुडेgāruḍeв «Гаруде»:
जाग्रत्jāgrat«в бодрствовании,
स्वप्नsvapnaсне,
सुसुप्तेषुsusupteṣuглубоком сне
योगyogaв сопряжении
स्थस्यsthasyaстоящего
चcaже
योगिनःyoginaḥйогина
याyāкакая
काचिन्kācinкакая-либо
मनसोmanasoума
वृत्तिःvṛttiḥдеятельность,
साsāона
भवेद्bhavedбыла бы
अच्युताश्रयःacyutāśrayaḥАчьюту прибежищем имеющей»
इतिitiтак.
अतataОттого
एवevaименно
तदानींtadānīṁтогда
तत्tatтех
तद्tadи тех
रसानाम्rasānāmрас
आस्वादāsvādaвкушения
भेदbhedaразличия
स्फूर्तिर्sphūrtirпроблеск
अप्य्apyтакже
अवगन्तव्याavagantavyāда будет разумеем.
अथathaДалее
सञ्चारिणःsañcāriṇaḥсанчари,
येyeкакие
व्यभिचारिणश्vyabhicāriṇaśи вьябхичари
चcaже
भण्यन्तेbhaṇyanteзовутся.
सञ्चारयन्तिsañcārayanti«Проводят
भावस्यbhāvasyaчувства
गतिंgatiṁход»
इतिitiтак,
विशेषेणाभिमुख्येनviśeṣeṇābhimukhyena«особо, обращённо
चरन्तिcarantiдвижутся
स्थायिनंsthāyinaṁк стхайи
प्रतिpratiк»
इतिitiтак
चcaже
निरुक्तेःnirukteḥтолкованием.
तेteИх
चcaже
त्रयस्त्रिंशत्trayastriṁśatтридцать три:
निर्वेदोऽथnirvedo'tha«отрешённость, затем
विषादोviṣādoуныние,
दैन्यंdainyaṁуниженность,
ग्लानिglāniизнеможение,
श्रमौśramauусталость
चcaже,
मदmadaопьянение,
गर्वौgarvauгордость,
शङ्काśaṅkāсомнение,
त्रासावेगाtrāsāvegāиспуг, возбуждение,
उन्मादापस्मृतीunmādāpasmṛtīбезумие, беспамятство,
तथाtathāтак же
व्याधिःvyādhiḥнедуг,
मोहोmohoобморок,
मृतिर्mṛtirсмерть,
आलस्यंālasyaṁленость,
जाड्यंjāḍyaṁоцепенелость,
व्रीडावहित्थाvrīḍāvahitthāстыд, утайка
चcaже,
स्मृतिर्smṛtirпамятование,
अथathaзатем
वितर्कvitarkaдогадка,
चिन्ताcintāдума,
मतिmatiрешение,
धृतयोdhṛtayoстойкость,
हर्षharṣaрадость,
उत्सुकत्वंutsukatvaṁнетерпение
चcaже,
औग्र्यम्augryamсвирепость,
अर्षासूयाश्arṣāsūyāśгнев, зависть
चापल्यंcāpalyaṁи вертлявость
चैवcaivaже,
निद्राnidrāсон
चcaже,
सुप्तिर्suptirдрёма,
बोधbodhaпробуждение —
इतीमेitīmeтак эти
भावाbhāvāчувства
व्यभिचारिणःvyabhicāriṇaḥвьябхичари
समाख्याताःsamākhyātāḥназваны».
एषांeṣāṁИх
लक्षणम्lakṣaṇamопределения
उज्ज्वलेujjvaleв «Уджджвале»
दर्शनीयम्darśanīyamда смотрятся.
एषुeṣuВ них
त्रासःtrāsaḥиспуг
कृष्णkṛṣṇaк Кришне
वत्सलादिषुvatsalādiṣuнежных и прочих —
भयानकादिbhayānakādiужасного и прочего
दर्शनात्darśanātвидением;
तद्tadего
अर्थंarthaṁради
तत्tatс ним
सङ्गतिsaṅgatiвстречи
हानिhāniутраты
तर्केणात्मार्थंtarkeṇātmārthaṁпредположением, себя ради
चcaже
भवतिbhavatiбывает.
निद्राnidrāСон
तच्tacо нём
चिन्तयाcintayāдумою,
शून्यśūnyaпустым
चित्तत्वेनcittatvenaумом бытием,
तत्tatс ним
सङ्गत्य्saṅgatyвстречи
आनन्दānandaблаженства
व्याप्त्याvyāptyāохватом
चcaже
भवतिbhavatiбывает.
श्रमःśramaḥУсталость
परमानन्दparamānandaвысшим блаженством
मयmayaполного
तद्tadего
अर्थायासarthāyāsaради труда
तादात्म्यापत्तौtādātmyāpattauтождества при наступлении
भवतिbhavatiбывает.
आलस्यंālasyaṁЛеность
तादृशtādṛśaтакой
श्रमśramaусталостью
हेतुकंhetukaṁпричинённая,
कृष्णेतरkṛṣṇetaraс не-Кришною
सम्बन्धिsambandhiсвязанное
क्रियाkriyāдействие
विषयकंviṣayakaṁпредметом имеющая,
भवतिbhavatiбывает.
बोधश्bodhaśПробуждение
चcaже
तद्tadего
दर्शनादिdarśanādiвидения и прочего
वासनायाःvāsanāyāḥсклонности
स्वयम्svayamсамого
उद्बोधेनudbodhenaвосстанием
भवतीत्य्bhavatītyбывает, так
आदिकंādikaṁи прочее
ज्ञेयम्jñeyamда будет знаемо.
किंkiṁБолее
चcaже:
निर्वेदादीनांnirvedādīnāṁотрешённости и прочих,
चामीषांcāmīṣāṁже этих,
लौकिकlaukikaмирских
गुणguṇaгун
मयmayaполными
भावायमानानाम्bhāvāyamānānāmчувствами кажущихся
अपिapiхотя,
वस्तुतोvastutoпо существу
गुणातीतत्वम्guṇātītatvamгуны превосхождение
एवevaименно,
तादृशtādṛśaтакой
भगवत्bhagavatБхагавану
प्रीत्य्prītyлюбви
अधिष्ठानत्वात्adhiṣṭhānatvātосновою бытием.
अथैतत्athaitatДалее эта
संवलनात्मकोsaṁvalanātmakoсплавленность природою имеющая
भगवत्bhagavatБхагавану
प्रीतिमयोprītimayoлюбовью полная
रसोऽपिraso'piраса также
व्यञ्जितvyañjitaвыражена
एवevaименно:
स्मरन्तःsmarantaḥ«помня
स्मारयन्तश्smārayantaśи напоминая
चcaже
मिथोऽघौघmitho'ghaughaдруг другу, грехов множество
हरंharaṁуносящего
हरिम्harimХари,
भक्त्याbhaktyāпреданностью
सञ्जातयाsañjātayāродившеюся
भक्त्याbhaktyāпреданностью
बिभ्रत्य्bibhratyнесут
उत्पुलकांutpulakāṁтрепетом покрытое
तनुम्tanumтело.
क्वचिद्kvacidИногда
रुदन्त्य्rudantyплачут
अच्युतacyutaоб Ачьюте
चिन्तयाcintayāдумою,
क्वचिद्kvacidиногда
धसन्तिdhasantiсмеются,
नन्दन्तिnandantiликуют,
वदन्त्य्vadantyговорят,
अलौकिकाःalaukikāḥнемирские;
नृत्यन्तिnṛtyantiпляшут,
गायन्त्य्gāyantyпоют,
अनुशीलयन्त्य्anuśīlayantyсозерцают
अजंajaṁНерождённого,
भवन्तिbhavantiстановятся
तूष्णींtūṣṇīṁбезмолвны,
परम्paramвысшего
एत्यetyaдостигнув,
निर्वृताःnirvṛtāḥутешённые»
इत्य्ityтак
अनेनanenaэтим.
अत्रatraЗдесь
हरिर्harirХари —
आलम्बनोālambanoопора-
विभावःvibhāvaḥвибхава.
स्मरणम्smaraṇamПамятование —
उद्दीपनःuddīpanaḥвозжигающая.
स्मारणादिकsmāraṇādikaНапоминание и прочее —
उद्भास्वराख्योऽनुभावःudbhāsvarākhyo'nubhāvaḥ«удбхасварою» зовомая анубхава.
पुलकःpulakaḥТрепет —
सात्त्विकःsāttvikaḥсаттвика.
चिन्तादयःcintādayaḥДума и прочее —
सञ्चारिणःsañcāriṇaḥсанчари.
संजातयाsaṁjātayā«Родившеюся
भक्त्येतिbhaktyetiпреданностью» так —
स्थायीsthāyīстхайи.
भवन्तिbhavanti«Становятся
तूष्णींtūṣṇīṁбезмолвны,
परम्paramвысшего
एत्यetyaдостигнув,
निर्वृताnirvṛtāутешённые»
इतिitiтак —
तत्tatта
संवलनम्saṁvalanamсплавленность.
परंparaṁ«Высшее» —
परमparamaвысшею
रसात्मकंrasātmakaṁрасою природное
वस्त्व्vastvсущество,
इत्य्ityтак
अर्थःarthaḥсмысл.
अनुवाद

«…течение слюны, хохот, головокружение, икота и прочее». Далее саттвики — рождаемые единственно внутренней переменой; и поскольку внутренняя перемена есть его часть, им приписывают и самое качество чувства. Вот они: «Оцепенение, испарина, подъём волосков, пресечение голоса, дрожь, бледность, слёзы, обмирание — так помянуты восемь саттвик». Обмирание здесь — утрата подвижности; и при обмирании, вызванном любовью к Бхагавану, исчезает лишь внешнее действие, а не внутренний его проблеск и прочее. Как сказано о шримад Уддхаве: «Он мгновение был безмолвен, глубоко погружённый нектаром стоп Кришны, острым сопряжением преданности, вполне утешённый» и далее, вплоть до «медленно вернулся он из мира Бхагавана вновь в мир людей». Как в «Гаруде»: «В бодрствовании, во сне и в глубоком сне у йогина, стоящего в сопряжении, всякая деятельность ума имеет прибежищем Ачьюту». Оттого да будет разумеем и проблеск различия во вкушении тех или иных рас в такую пору.\n\nДалее — санчари, они же зовутся вьябхичари: по толкованию «проводят ход чувства» и «особо, обращённо движутся к стхайи». Их тридцать три: «Отрешённость, уныние, униженность, изнеможение и усталость, опьянение и гордость, сомнение, испуг, возбуждение, безумие, беспамятство и недуг, обморок, смерть, леность, оцепенелость, стыд и утайка, памятование, догадка, дума, решение, стойкость, радость и нетерпение, свирепость, гнев, зависть и вертлявость, сон, дрёма, пробуждение — так названы эти чувства вьябхичари». Их определения да смотрятся в «Уджджвале».\n\nИз них испуг у нежных к Кришне и прочих бывает от видения ужасного и прочего — ради него, по предположению об утрате встречи с ним, и ради себя. Сон бывает от думы о нём, когда ум опустел, и от того, что блаженство встречи с ним охватило всё. Усталость бывает, когда наступает тождество с трудом ради него, полного высшего блаженства. Леность, вызванная такою усталостью, имеет предметом действия, связанные не с Кришною. Пробуждение бывает от самого восстания склонности к видению его и прочему, — и прочее подобное да будет знаемо.\n\nБолее того: хотя отрешённость и прочие из них кажутся чувствами, полными мирских гун, по существу они превосходят гуны, ибо основою им служит такая любовь к Бхагавану. Далее, и сама раса, полная любви к Бхагавану, чья природа есть их сплав, выражена так: «Помня и напоминая друг другу о Хари, уносящем множество грехов, преданностью, родившейся от преданности, они несут тело, покрытое трепетом. Иногда плачут в думе об Ачьюте, иногда смеются, ликуют, говорят, немирские; пляшут, поют, созерцают Нерождённого — и становятся безмолвны, утешённые, достигнув высшего». Здесь Хари — опора-вибхава; памятование — возжигающая; напоминание и прочее — анубхава, зовущаяся удбхасварой; трепет — саттвика; дума и прочее — санчари; «родившеюся преданностью» — стхайи; «становятся безмолвны, утешённые, достигнув высшего» — тот самый сплав. «Высшее» — существо, чья природа есть высшая раса.

संस्करण

a0db97ba5dea · प्रकाशित 21 सित॰ 2026, 4:24:47 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से